Dấu ấn của phát thanh dân sinh đô thị

1. Phát thanh dân sinh đô thị là gì?

Theo Luật Quy hoạch đô thị (2000), “đô thị” là khu vực tập trung dân cư sinh sống có mật độ cao và chủ yếu hoạt động trong lĩnh vực kinh tế phi nông nghiệp, là trung tâm chính trị, hành chính, kinh tế, văn hóa hoặc chuyên ngành, có vai trò thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội của quốc gia hoặc một vùng lãnh thổ, một địa phương, bao gồm nội thành, ngoại thành của thành phố; nội thị, ngoại thị của thị xã; thị trấn. Hiện nay, Việt Nam có 833 đô thị, trong đó có 02 đô thị đặc biệt, 20 đô thị loại I, 45 đô thị loại II, 29 đô thị loại III, 85 đô thị loại IV và 625 đô thị loại V. Còn “dân sinh” là sinh kế, sinh hoạt, đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân nói chung. Như vậy khái niệm “dân sinh đô thị” có thể được hiểu là đời sống của nhân dân ở khu vực thành phố, thị xã hay thị trấn. Nói khác đi, khái niệm này được hiểu là đời sống của người dân khu vực đô thị.

Phát thanh dân sinh đô thị là một dạng thức phát thanh chuyên biệt. Báo chí - truyền thông “chuyên biệt” được hiểu là những kênh, sản phẩm báo chí - truyền thông hướng tới một nhóm công chúng cụ thể có cùng những đặc điểm hoặc những mối quan tâm chung như cùng độ tuổi, giới tính, cùng quan tâm về một lĩnh vực kinh tế hay xã hội... Báo chí - truyền thông chuyên biệt cũng được hiểu là những kênh, sản phẩm có nội dung chuyên sâu về một lĩnh vực nhất định (giao thông, âm nhạc, thể thao, tài chính, sức khỏe,...) nhằm mục tiêu phục vu ̣tốt nhất nhu cầu của  công chúng.

Là kênh chuyên biệt, phát thanh dân sinh đô thị chuyên truyền tải những tin tức thiết thực liên quan đến dân sinh, cung cấp và phản ánh các hoạt động hàng ngày, phục vụ nhóm công chúng ở các đô thị. Phát thanh dân sinh đô thị đặc biệt tập trung vào những khía cạnh có tác động lớn đến sinh hoạt, hoạt động, ví dụ như vấn đề giao thông (tình hình di chuyển trong giờ cao điểm tại các thành phố lớn; thông báo về các điểm ùn, tắc, các vụ tai nạn xảy ra ảnh hưởng đến lưu thông…), hay vấn đề thương mại (tỉ giá tiền tệ lên xuống, tình hình giá cả các sản phẩm tiêu dùng trên thị trường biến động như thế nào...) và nhiều các vấn đề quan trọng khác của cuộc sống đô thị.

Trước sự phát triển nhanh và mạnh của các đô thị trên thế giới cùng với các vấn đề dân sinh xuất hiện và ngày càng có nhu cầu được quan tâm, phát thanh dân sinh ra đời. Trước hết, nó đóng vai trò thiết yếu trong các công tác cứu hộ thiên tai, chỉ dẫn, cảnh báo, thông tin về các hiểm họa ảnh hưởng trực tiếp trong đô thị. Từ vai trò chính trong việc cứu hộ và cảnh báo, phát thanh dân sinh đô thị dần phát triển và trở thành kênh thông tin chuyên biệt về dòng chảy cuộc sống trong các đô thị.

Thực tế cho thấy, xu hướng phát thanh dân sinh đô thị hiện nay thể hiện nổi bật và phổ biến nhất là các kênh phát thanh giao thông. Sự có mặt của kênh phát thanh giao thông đang phục vụ công chúng ở hầu hết các đô thị lớn trên thế giới là minh chứng rõ nét. Giao thông và đô thị là hai vấn đề luôn song hành cùng với nhau, vấn đề giao thông luôn là một vấn đề cấp thiết trong đời sống đô thị và là mối quan tâm đặc biệt của cư dân đô thị. Một lý do quan trọng khác nhìn từ góc độ lý luận phát thanh chính là vì phát thanh là kênh duy nhất mang đến cho con người khả năng vừa tiếp cận thông tin vừa duy trì các hoạt động sống khác. Chỉ có phát thanh mới giúp công chúng vừa di chuyển vừa tiếp nhận thông tin thuận lợi và hiệu quả. Trong bối cảnh điều kiện giao thông ở các đô thị, phát thanh mang đến một phương thức tiếp nhận thông tin phù hợp, vừa thông tin vừa tư vấn, vừa giải đáp vừa giải trí ngay trong quá trình người dân tham gia giao thông.

Ở Việt Nam, sự bùng nổ của quá trình đô thị hóa cùng với sự bùng nổ dân số, điển hình như ở Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh đã khiến mật độ dân số gia tăng trong bối cảnh hạ tầng giao thông không tương xứng. Lượng phương tiện cá nhân tăng cao, nhu cầu đi lại tăng đột biến dẫn đến tình trạng tắc đường xảy ra hàng ngày và trở thành nỗi khiếp sợ của người tham gia giao thông. Văn hóa giao thông của một bộ phận người dân còn thấp, tình trạng các phương tiện tham gia giao thông chen lấn, phạm luật, những hành vi không đẹp khi tham gia giao thông xảy ra thường xuyên. Bối cảnh đó làm nảy sinh nhu cầu có một kênh phát thanh dân sinh đô thị, góp phần chia sẻ thông tin thiết yếu, tư vấn, chỉ dẫn và giảm ức chế cho người tham gia giao thông. Ngày 18.5.2009, Kênh phát thanh giao thông quốc gia được thành lập trên sóng FM tần số 91MHz trở thành kênh phát thanh dành cho nhóm công chúng di chuyển ở các đô thị, là kênh phát thanh chuyên biệt về dân sinh đô thị ở Việt Nam.

Sự ra đời của VOV Giao thông được đánh giá là một trong 10 sự kiện báo chí nổi bật năm đó. Kênh thể hiện tư duy đổi mới của Đài Tiếng nói Việt Nam trong làm phát thanh mở, trực tiếp, chuyên biệt với mức độ tương tác cao nhất giữa cơ quan báo chí và công chúng. VOV Giao thông trở thành kênh dân sinh đô thị nhạy bén nhất với mạng lưới phóng viên, cộng tác viên rộng lớn luôn có mặt tại hiện trường, tương tác liên tục và toàn diện với nhóm thính giả trực tiếp tham gia giao thông. Kênh mang đến cho thính giả những thông tin dân sinh đô thị nóng hổi nhất gắn liền với lịch trình di chuyển hàng ngày.

2. Đặc điểm của phát thanh dân sinh đô thị

Tính thiết yếu, phục vụ nhu cầu hàng ngày của người dân

Nhu cầu đi lại là một trong những nhu cầu trực tiếp, hàng ngày của mỗi người dân. Kênh VOV Giao thông phục vụ nhu cầu đó. Kênh cung cấp cho thính giả những thông tin bổ ích để lái xe và cư dân lựa chọn cho mình hành trình tối ưu, giải quyết được các vấn đề nóng sốt của đời sống đô thị như tắc đường, ùn tắc,… thông qua việc chỉ dẫn và thông tin liên tục.

Kênh cung cấp những thông tin rất đời thường, gần gũi với cuộc sống của người dân ở đô thị. Ví dụ, trong bối cảnh nhu cầu gửi xe gia tăng cũng là dịp các điểm trông giữ xe không phép, sai phép, trông giữ quá diện tích và thu quá giá quy định diễn ra tràn lan, kênh VOV Giao thông ngày 12.11.2019 đã phản ánh kịp thời thông tin “Hà Nội tăng cường xử lý các điểm trông giữ xe trái phép” hay “Hà Nội: Nguy cơ tai nạn giao thông tại nút giao Nguyễn Văn Huyên - Đỗ Nhuận sau thông xe” vào ngày 15.11.2019. Phóng viên hiện trường đã phản ánh thông tin “Từ khi đường Nguyễn Văn Huyên kéo dài nối ba quận Cầu Giấy, Tây Hồ, Bắc Từ Liêm được thông xe vào giữa tháng 10 vừa qua, mật độ phương tiện tham gia giao thông tại tuyến đường này không ngừng gia tăng. Cùng với việc gia tăng phương tiện, nguy cơ tai nạn giao thông cũng gia tăng khi tại ngã tư Nguyễn Văn Huyên kéo dài và đường Đỗ Nhuận kéo dài dù có diện tích rất rộng, nhưng không có đèn tín hiệu trong khi các phương tiện lưu thông với tốc độ khá cao...”. Thông tin này đã cảnh báo và chỉ dẫn người dân tham gia giao thông khi đi qua cung đường này cần lưu ý, cẩn thận. Không chỉ vậy, thính giả sẽ được nghe ý kiến của Sở Giao thông vận tải Hà Nội về tình trạng này và phương hướng giải quyết. Hoặc tình trạng những học sinh khoác trên người quần áo đồng phục đang điều khiển xe máy diễn ra rất nhiều trong thời gian gần đây ở các đô thị. Nhiều bậc phụ huynh mua xe gắn máy cho con em tự đến trường mà không lường hết những mối nguy hiểm tiềm ẩn, những nguy cơ tai nạn giao thông khi con em mình sử dụng xe máy trong điều kiện các em thiếu kỹ năng tham gia giao thông an toàn. Thông tin trên đã được VOV Giao thông phản ánh vào ngày 10.12.2019.

Gần gũi, quen thuộc với nhịp sống

Các chương trình phát thanh dân sinh với cách tiếp cận thân thiện, gần gũi với nhịp sống đương đại của cư dân đô thị đã nhanh chóng trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống người dân đô thị. “Khi chúng ta di chuyển, việc nghe không tập trung như khi chúng ta thảnh thơi. Do vậy những trường thông tin cung cấp cho thính giả phải đảm bảo tiêu chí làm thế nào ngắn gọn và mạch lạc, thông tin có tiết tấu nhanh, gần gũi và quen thuộc với nhịp sống. Người ta có thể nghe một đoạn, hoặc bỏ lỡ một đoạn nhưng không  ảnh hưởng gì đến nhau. Kết cấu chương trình rất mở và tất cả thông tin đó được tiếp cận thông tin một cách liên tục và thính giả khi cầm vô lăng trên xe không còn có cảm giác cô đơn trong chính cabin xe của mình. Thính giả như thấy hình ảnh thân thuộc của chính mình từ chính VOV Giao thông”⁽¹⁾. Nghe tin tức trên VOV Giao thông trở thành “thói quen” của người dân đô thị mỗi khi di chuyển trên đường, đặc biệt là trong những khung giờ cao điểm.

Tính nhanh nhạy, trực tiếp, sinh động

Thông tin mà kênh phát thanh dân sinh đô thị mang đến không chỉ gần gũi với đời sống hàng ngày mà còn là thông tin đang diễn ra, giúp công chúng nhận biết tình trạng giao thông để có lựa chọn tốt nhất.

Bên cạnh đó, cách trình bày thông tin trong phát thanh dân sinh đô thị là trao đổi, trò chuyện trực tiếp. Biên tập viên - người dẫn chương trình thường xuyên đưa thông tin đến người nghe bằng cách xử lý thông tin trực tiếp của bản thân. Phát thanh dân sinh đô thị đưa đến âm thanh trực tiếp từ hiện trường, bao gồm cả lời nói và tiếng động. Ví dụ, trong chương trình Giờ cao điểm trưa 12.10.2019 có đoạn:

- Biên tập viên: Mạnh Thắng có nhận được thông tin cung cấp từ thính giả có tên Nguyễn Văn Trung đang tham gia giao thông ở đường Nguyễn Xiển. Hiện tại, anh Trung cho biết tuyến đường Nguyễn Xiển đang tắc dài. Vâng, Mạnh Thắng chào anh Trung!

- Nhân vật Trung - người tham gia giao thông: Vâng chào anh Mạnh Thắng và các quý thính giả đang nghe đài. Hiện tại, tôi đang đi trên đường Nguyễn Xiển. Đường tắc dài, toàn xe ô tô con. Khoảng 15 phút rồi mà xe cộ vẫn chưa di chuyển được.

- Biên tập viên: Dạ vâng, cảm ơn anh Trung! Nếu có thêm thông tin, anh Trung có thể cung cấp thông tin, hỗ trợ cho Mạnh Thắng để mọi người lựa chọn cung đường phù hợp cho mình  nhé!

Tính trực tiếp của thông tin đã mang lại sự nhanh nhạy, sinh động cho các chương trình phát thanh dân sinh đô thị, nơi mà người dân được đón nhận thông tin của “thời điểm này”, của “ngay lúc này”.

Tính tương tác cao

Phát thanh dân sinh đô thị ra đời không chỉ trực tiếp cung cấp những thông tin liên quan đến tình hình giao thông như tình trạng ùn tắc và tai nạn giao thông tại các đô thị và các thành phố lớn trên cả nước mà còn lôi kéo, kêu gọi cộng đồng tham gia, đồng hành cùng kênh chương trình. Công chúng cung cấp thông tin giao thông, họ chia sẻ và có ý kiến phản biện, tạo ra thông tin mang tính hai chiều. Kênh VOV Giao thông đã trở thành diễn đàn trao đổi, chia sẻ, bình luận hiệu quả nhất về các vấn đề giao thông và đô thị, quy tụ những chuyên gia có uy tín về giao thông và đô thị để luôn có tiếng nói kịp thời. Đây là kênh tin tức dân sinh, đô thị nhạy bén nhất với mạng lưới phóng viên, cộng tác viên đông đảo luôn có mặt tại hiện trường. Bên cạnh đó, hệ thống các chương trình giải trí của VOV Giao thông luôn sống động, tự nhiên bởi khả năng tương tác toàn diện với thính giả dựa trên các format mở để mang đến những trải nghiệm mới mẻ, chân thực cho thính giả.

PGS,TS Nguyễn Thế Kỷ, Tổng Giám đốc Đài Tiếng nói Việt Nam nhận định, VOV Giao thông là kênh phát thanh duy nhất có khả năng tương tác thời gian thực 24/24 giờ. VOV giao thông là một hiện tượng truyền thông độc đáo trên làn sóng FM 10 năm qua. Công nghệ thông tin di động tạo ra những cách thức mới để bạn nghe đài nghe và tương tác với các chương trình phát thanh khi di chuyển. Đó vừa là thách thức, vừa là cơ hội để VOV Giao thông vươn lên ở một đẳng cấp mới trong sự nghiệp phục sự công chúng của mình⁽²⁾.

3. Một số đóng góp của phát thanh dân sinh đô thị

Đánh dấu sự trở lại mạnh mẽ của phát thanh

Có thể nói, phát thanh dân sinh đô thị đã gắn liền với đời sống đương đại của cư dân đô thị. Những kênh phát thanh này đã góp phần quan trọng tạo dựng vị thế của phát thanh trong đời sống của người dân ở các đô thị trên thế giới.

Ở Việt Nam, kênh phát thanh VOV Giao thông ra đời đã làm thay đổi quan niệm của xã hội về phát thanh. VOV Giao thông với triết lý thân thiện, gần gũi với nhịp sống đương đại của cư dân đô thị, nhanh chóng trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống thị dân. Hơn 10 năm qua, VOV Giao thông đã kết nối cộng đồng, thu hút thính giả đồng hành cùng chương trình mỗi ngày trên sóng phát thanh. VOV Giao thông phục vụ nhu cầu thiết thân của công chúng, đồng thời phản ánh kịp thời những ý kiến đa chiều về chính sách giao thông, là kênh tham chiếu quan trọng góp phần điều chỉnh sửa đổi những quy định pháp luật không còn phù hợp về giao thông.

Quá trình triển khai vận hành kênh VOV Giao thông đã hội tụ nhiều yếu tố hiện đại, đó là áp dụng công nghệ truyền dẫn hiện đại, cấu trúc và cách làm chương trình mở và luôn đổi mới. Các chương trình mở, tạo không gian để thính giả có thể tham gia trực tiếp chia sẻ quan điểm, ý kiến, nội dung có tính gần gũi, thiết thực cao. Bên cạnh đó, kênh phát thanh dân sinh đô thị sử dụng công nghệ cao và phương thức sản xuất chương trình hiện đại như phát thanh trực tiếp, phát thanh theo yêu cầu, phát thanh kèm hình ảnh, giúp tăng tính tương tác. Từ đó, đội ngũ người làm phát thanh được trau dồi về kỹ năng, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của công chúng.

Tham gia giải quyết các vấn đề bức thiết liên quan đến đô thị, tiêu biểu là vấn đề giao thông

Quá trình đô thị hóa tạo ra các sức ép về vấn đề giao thông, môi trường, sức khỏe, đời sống của người dân đô thị. Các kênh phát thanh dân sinh đô thị ra đời với nhiệm vụ cảnh báo về nơi xảy ra ùn tắc, tai nạn giao thông, nhằm giúp tài xế tránh khu vực trên, cảnh báo về vấn đề sức khỏe, ô nhiễm không khí cũng như bồi đắp cho con người tri thức, văn hóa… luôn được người dân quan tâm và đồng hành.

Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc nhận định: “VOV Giao thông đóng góp trực tiếp vào công tác đảm bảo an toàn giao thông. Tôi biểu dương VOV Giao thông và mong rằng, các bạn sẽ phát huy kết quả và kinh nghiệm đã có để đóng góp vào sự nghiệp chung của đất nước, đặc biệt là lĩnh vực an toàn giao thông”⁽³⁾.

Đồng thời, các kênh phát thanh dân sinh đô thị còn là kênh kết nối của Chính phủ và người dân khi đưa các chính sách liên quan đến đời sống như các điều luật giao thông, giải thích nó dưới góc nhìn của các chuyên gia và lắng nghe ý kiến phản biện của người dân để xây dựng các chính sách và điều luật ngày càng hoàn thiện.

Phục vụ đời sống sinh hoạt hàng ngày của người dân và trở thành người bạn tâm giao của công chúng

Các kênh phát thanh giao thông ra đời ở hầu khắp các đô thị lớn trên toàn thế giới, trở thành người bạn đồng hành thiết thực của con người, gắn bó với nhịp sống, lịch trình di chuyển, là người tư vấn, chỉ dẫn đồng thời giúp con người mở mang kiến thức và giải trí. Phát thanh dân sinh đô thị thực sự đã trở thành người bạn tâm giao của thính giả, khiến cho họ sẵn sàng chia sẻ thông tin một cách dễ dàng và nhanh chóng nhất. Trước kia, người làm phát thanh thường quen với quan niệm “Một người nói triệu người nghe”, nhưng với các chương trình phát thanh dân sinh đô thị thì thông tin được chia sẻ từ nhiều chiều. Đội ngũ phóng viên, người dẫn chương trình của VOV Giao thông luôn được đào tạo để mỗi khi lên sóng, họ nhập vai trở thành người bạn đồng hành, thân thiện và tin cậy với thính giả.

Phát thanh dân sinh đô thị, trong đó có kênh VOV Giao thông là một minh chứng thành công khẳng định vai trò không thể thay thế của phát thanh trong thời đại công nghệ số, gắn liền với các vấn đề về dân sinh đô thị. Sự phát triển của phát thanh dân sinh đô thị trong thời gian qua được công chúng đón nhận và hài lòng. Có thể nói, phát thanh dân sinh đô thị đã, đang và sẽ tạo ra những bước tiến mới trong việc nâng cao vị trí, vai trò của phát thanh, tạo cơ sở để làn sóng phát thanh thực sự trở thành người bạn đồng hành của thính giả./.

______________________

(1) https://magazine.vov.vn/20190610/10namvovgt/ index.html

(2) https://nhandan.com.vn/hangthang/item/40709802-nguoi-ban-dong-hanh-tren-moi-neo-duong.html

(3) http://vovgiaothong.vn/Thu-tuong-Nguyen-Xuan-Phuc-VOV-Giao-thong-dong-gop-truc-tiep-vao-viec-dam-bao-ATGT-giam-un-tac

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Nguyễn Văn Dững (Chủ biên) (2002), Báo phát thanh, Nxb. Văn hóa - Thông tin, Hà Nội.

2. Vũ Văn Hiền, Đức Dũng (Chủ biên) (2007), Phát thanh trực tiếp, Nxb. Lý luận chính trị, Hà Nội.

3. Tạ Ngọc Tấn (2001), Truyền thông đại chúng, Nxb. CTQG, Hà Nội.

4. V.V.Xmirnèp (2004), Các thể loại báo chí phát thanh, Đào Tấn Anh (dịch), Nxb. Thông tấn, Hà Nội.

5. Heather Purdey (2014), Tương lai của báo phát thanh ở Anh và công tác đào tạo nhà báo phát thanh, Đại học Thành phố Luân Đôn.