Phong cách báo chí của nhà báo Hữu Thọ qua nghệ thuật ngôn từ tác phẩm
Style of journalist Hữu Thọ through the verbal artistry of his works
| Nguyễn Thị Ngọc Vân | vanntn@ptit.edu.vn | Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông |
Tóm tắt:
Abstract:
Từ khóa:
nhà báo Hữu Thọ, nghệ thuật ngôn từ, phong cách báo chí Hữu Thọ.
Keyword:
journalist Hữu Thọ, verbal artistry, Hữu Thọ's journalistic style.
Nội dung:
1. Đặt vấn đề
Trong tiến trình phát triển của nền báo chí cách mạng Việt Nam, nhà báo Hữu Thọ là một trong những cây bút tiêu biểu, để lại dấu ấn sâu đậm bằng tư duy báo chí, bản lĩnh nghề nghiệp và phong cách ngôn từ giàu bản sắc. Gần 60 năm gắn bó với nghề, từ một phóng viên cơ sở đến khi đảm nhiệm nhiều trọng trách như Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Trưởng ban Tư tưởng - Văn hóa Trung ương, Trợ lý Tổng Bí thư, ông đã để lại một di sản báo chí phong phú và có giá trị.
Sinh thời, cố nhà báo Hữu Thọ tự nhận mình là “người hay cãi”, thể hiện cá tính nghề nghiệp thẳng thắn, sắc sảo và luôn dùng ngòi bút để bảo vệ lẽ phải, đấu tranh với những biểu hiện tiêu cực trong đời sống xã hội. Khảo sát các tác phẩm của ông cho thấy những vấn đề như đấu tranh chống thói hư, tật xấu, sự tha hóa quyền lực và các vấn đề tam nông chiếm vị trí đáng kể. Qua đó, ngôn từ Hữu Thọ nổi bật ở sự giản dị, gần gũi nhưng sắc bén; giàu tính chính luận nhưng vẫn đậm chất đời sống; có tính chiến đấu song đồng thời giàu tính nhân văn.
Trong bối cảnh truyền thông hiện nay, khi báo chí đứng trước yêu cầu nâng cao tính chiến đấu, tính phản biện nhưng đồng thời phải bảo đảm tính nhân văn và tính xây dựng, việc nghiên cứu phong cách báo chí của nhà báo Hữu Thọ thể hiện qua nghệ thuật ngôn từ tác phẩm có ý nghĩa thiết thực cả về lý luận và thực tiễn. Nghiên cứu không chỉ góp phần nhận diện những đặc trưng ngôn từ làm nên dấu ấn Hữu Thọ, mà còn gợi mở những giá trị nghề nghiệp đối với việc sử dụng ngôn ngữ báo chí hiện nay.
Cho đến nay, nhà báo Hữu Thọ là nhân vật được nhắc tới của nhiều bài viết hồi ký, kỷ yếu và các bài báo tri âm từ đồng nghiệp. Xuất phát từ khoảng trống nghiên cứu đó, bài viết đặt ra mục tiêu nhận diện và phân tích phong cách báo chí của nhà báo Hữu Thọ khi tiếp cận góc độ nghệ thuật ngôn từ.
2. Phương pháp nghiên cứu
Bài viết sử dụng phương pháp nghiên cứu kết hợp, trong đó bao gồm việc phân tích nghệ thuật ngôn từ của 980 tác phẩm báo chí do nhà báo Hữu Thọ viết và thực hiện 21 phỏng vấn sâu. Cụ thể:
Phương pháp phân tích nội dung (định lượng): Khảo sát 980 tác phẩm báo chí của nhà báo Hữu Thọ (bao gồm các thể loại: Tiểu phẩm, Bài phân tích/bình luận, Phóng sự/Phản ánh, Tham luận) được đăng tải chủ yếu trên Báo Nhân Dân và một số tạp chí chuyên ngành. Các biến số khảo sát bao gồm: Chủ đề chính, thể loại, độ dài tiêu đề, chi tiết trọng tâm và nghệ thuật ngôn từ.
Phương pháp phỏng vấn sâu (định tính): Phỏng vấn các cá nhân, bao gồm các lãnh đạo Đảng, Nhà nước, các nhà báo kỳ cựu, cùng các cộng sự, thư ký và những người từng làm việc trực tiếp với nhà báo Hữu Thọ. Phương pháp phỏng vấn sâu được thực hiện từ tháng 10/2025 đến tháng 03/2026 với 21 khách thể. Dữ liệu âm thanh được gỡ băng và mã hóa ký hiệu từ PVS 01 đến PVS 21 nhằm bảo mật thông tin theo đạo đức nghiên cứu.
3. Kết quả nghiên cứu và thảo luận
3.1. Kết quả nghiên cứu
Bằng việc kết hợp dữ liệu định lượng từ 980 tác phẩm và dữ liệu định tính từ các cuộc phỏng vấn sâu, có thể nhận thấy nghệ thuật ngôn từ được nhà báo Hữu Thọ sử dụng chặt chẽ, linh hoạt. Cụ thể:
Thứ nhất, về văn phong, nhà báo Hữu Thọ ưu tiên ngôn từ chính xác, rõ ràng và từ chối lối viết dài dòng, lan man (PVS 07). Vì nhận thức rõ mình "là nhà báo, chứ không phải là một nhà văn, nên khi luận về vấn đề thì câu chữ vô cùng chính xác, không dài dòng" (PVS 13). Ông áp dụng sự khắt khe cao độ với bản thân, ở cấp chuyên môn, diễn giải của ông "có lý, có tình, chặt chẽ về mặt logic, nói như viết, viết như nói, không thừa một từ, một chữ nào" (PVS 19). Nhà báo Hữu Thọ nhiều lần nhấn mạnh tầm quan trọng của “quốc văn, quốc ngữ, quốc sử”. “Sự nhấn mạnh đó không chỉ thể hiện tầm nhìn văn hóa sâu rộng, mà còn cho thấy ông nhận thức rất rõ sứ mệnh của báo chí trong việc gìn giữ các giá trị văn hóa quý báu của dân tộc” (PVS 10). Điều ấy thể hiện cụ thể trong các tác phẩm, ông luôn chọn cách viết ngắn gọn, ngôn từ dân dã và đảm bảo sự trong sáng của tiếng Việt.
Nhà báo Hữu Thọ luôn xác định văn phong phù hợp cho từng đối tượng công chúng. Với chủ đề về hoạt động báo chí, đối tượng tiếp nhận của ông là giới trí thức, đồng nghiệp và các nhà quản lý, ông dùng cách viết trưc diện, phản ánh sâu sắc về trách nhiệm xây dựng và phát triển nền báo chí cách mạng Việt Nam. Ví dụ, cố nhà báo viết: "Trong đội ngũ chúng ta, tuyệt đại bộ phận là tốt, nhưng có một số người làm báo với những động cơ không lành mạnh, có những việc làm không tốt, thậm chí phạm pháp (bài "Được" và "nên"), "Báo chí chê sai, phê phán sai là một vấn đề đang nhức nhối xã hội" (bài Cố gắng không để xảy ra sai lầm!) (Hữu Thọ, 2021d, tr.146). Với chủ đề về hiện tượng tiêu cực, ông châm biếm, hài hước. Nhà báo Hữu Thọ gọi những kẻ tham quyền là "người giả", gọi hành vi ăn bớt tài sản công là "xơ múi". Nhắc đến nguyên tắc chống tham nhũng, ông liên tưởng tới hình ảnh kinh điển: "Quét cầu thang" (nghĩa là dẹp mua quan bán chức phải quét từ trên xuống dưới). Với chủ đề về tam nông, ông viết giản dị, dễ hình dung (Hữu Thọ, 2021f, tr.7). Ví dụ, nhà báo Hữu Thọ viết: "Chênh lệch giữa hộ giàu và hộ nghèo khoảng 15 - 16 lần" (bài “Hộ nghèo và vùng nghèo”) thay vì đưa tỷ lệ phần trăm. Hay ông viết: "Một làng làm miến thì thiếu nhưng ba làng làm thì lại thừa. Một làng chỉ cần độ ba hộ có máy xay xát là đủ, còn hơn nữa thì vắng khách" (bài “Chuyển dịch cho có hiệu quả thiết thực”) để nông dân có thể hình dung được (Hữu Thọ, 2021e). Sự uyển chuyển giữa uyên bác, khúc chiết, trào phúng và mộc mạc đã thể hiện năng lực sử dụng ngôn từ của nhà báo Hữu Thọ, đưa ông trở thành một trong những "cây bút” có thẩm quyền của báo chí cách mạng Việt Nam.
Thứ hai, về nghệ thuật ngôn từ, nhà báo Hữu Thọ sử dụng thường xuyên nhất bao gồm các biện pháp: Ẩn dụ, hoán dụ (20,29%) - nhằm giúp tăng sức gợi hình, gợi cảm và tạo ra những tầng nghĩa sâu sắc cho bài viết; Đối lập (19,43%) - nhằm làm nổi bật sự mâu thuẫn, tương phản trong các hiện tượng xã hội hoặc tính cách nhân vật; Liệt kê (15,22%) - giúp trình bày các sự việc, hiện tượng một cách hệ thống và đầy đủ. Các biện pháp nghệ thuật ngôn từ ít phổ biến hơn bao gồm: Sử dụng các thành ngữ, tục ngữ, thơ ca (27 lần), sử dụng các yếu tố tình thái (21 lần), và ít nhất là nhân hóa (chỉ 5 lần).
Với biện pháp liệt kê, đối lập, nhà báo Hữu Thọ sử dụng nhiều trong các tác phẩm có tính chất phản ánh, chính luận cao như hiện tượng tiêu cực, tam nông, hoạt động báo chí. Các biện pháp này hướng đến mục tiêu vạch trần sự mâu thuẫn giữa lý thuyết và thực tế đang diễn ra, sự bất hợp lý của cơ chế, giúp công chúng khi đọc có thể hiểu tường tận vấn đề. Ông thẳng thắn nêu lên những mặt đối lập giữa việc giám sát và chịu sự giám sát (tác phẩm “Hiểu thêm về chức năng, nhiệm vụ báo chí trong thời kì mới”) (Hữu Thọ, 2021c, tr.165). Ông liệt kê các việc làm sai trái, lộng quyền của giới cầm quyền để nhấn mạnh về những góc khuất của cán bộ (tác phẩm “Nghe được nhiều thì sẽ hiểu thêm”) (Hữu Thọ, 2021c, tr.110). Việc sử dụng thường xuyên phép đối lập, liệt kê phản ánh tư duy phản biện sắc sảo. Hữu Thọ đặt các giá trị cạnh nhau để làm nổi bật bản chất của sự việc, tạo ra sức hấp dẫn và tính kịch tính cho nội dung chính.
Trong nhiều tác phẩm, nhà báo Hữu Thọ không chọn chỉ đích danh vụ việc, mà sử dụng lối viết ẩn dụ để phản ánh (tỷ lệ 20,29%). Nhà báo thường viết ẩn dụ cho chủ đề hiện tượng tiêu cực và văn hóa - tư tưởng, bởi các vấn đề thường mang tính khái quát, đôi khi khó tiếp nhận trực diện. Việc sử dụng ẩn dụ làm biện pháp chủ đạo nhằm biến những khái niệm khô khan về đạo đức, lối sống thành những hình ảnh sinh động, quen thuộc, giúp các bài viết không chỉ có giá trị thông tin mà còn có giá trị gợi lên suy ngẫm, buộc độc giả phải tư duy để giải mã các thông điệp ngầm. Ông ẩn dụ trào lưu ăn mặc lố lăng để nói về nhận thức và hành động của một bộ phận giới trẻ còn sai lệch (bài “Lạc điệu”), ông nhắc tới cái "ung nhọt" để nói về một số bộ phận cán bộ cần được loại bỏ (bài “Mất”) (Hữu Thọ, 2015, tr.112). Ông ẩn dụ về cửa và người gác cửa để phê phán cơ chế "một cửa nhiều khóa" làm người dân vất vả thủ tục giấy tờ (bài “Cửa và người gác cửa”), ông ẩn dụ hình ảnh con thằn lằn để ví von về những người chỉ biết kiếm lợi lộc, chức quyền cho bản thân, luôn xoay chiều như con thằn lằn (bài “Con thằn lằn màu gì”) (Hữu Thọ, 2021a, tr.262).
Trích dẫn là nghệ thuật ngôn từ thường được nhà báo Hữu Thọ sử dụng để viết về các tấm gương tiêu biểu và hoạt động báo chí (tỷ lệ 10,81%). Trong đó, các tác phẩm chủ yếu trích dẫn luật, quy định để làm rõ vai trò, trách nhiệm của báo chí, và trích dẫn lời của nhân vật khi kể về các tấm gương tiêu biểu. Ông trích dẫn tài liệu số 22-CT/TW của bộ chính trị để nói về cụm từ tính nhân dân cùng tính chiến đấu, tính tư tưởng... của báo chí (bài “Tính nhân dân của báo chí nước ta”). Ông trích dẫn lời Bác Hồ: "Vì ai mà viết?" để nói về phẩm chất của người làm báo chiến sĩ (bài “Nhà báo chiến sĩ”) (Hữu Thọ, 2021e, tr.92). Ông trích dẫn lời tâm tình của đôi bạn trẻ để nói về cuộc sống, tình yêu tại cơ sở khi đang triển khai hợp tác xã:
- "Thân định đến bao giờ đấy?"
- "Năm năm nữa nhé! Bao giờ thực hiện xong đơn tình nguyện hẵng hay!"
- "Nói lời giữ lấy lời, kẻo đến cuối năm lại ôm bọc về nhà người ta"
- "Thèm vào, ai lại "lấy con trai làng Lường, lọ tương chẳng còn"
- "Thế "lấy con gái làng Mỹ... thì cái gì cả làng ấy"...
Không bình luận nhiều, song lời trích dẫn đã cho thấy khung cảnh sau khi hợp nhất của hợp tác xã Mỹ Lương gắn bó, nghĩa tình (bài “Giống mới trên đồi hoang”) (Hữu Thọ, Trần Minh Tân, 1963). Sự hiện diện dày đặc của các chi tiết liệt kê và trích dẫn khẳng định phong cách làm báo "nói có sách, mách có chứng". Điều này tạo nên uy tín và sự tin cậy tuyệt đối.
Thành ngữ, tục ngữ, thơ ca được sử dụng khi đề cập đến những vấn đề nhạy cảm về văn hóa hay viết các chủ đề về tam nông (tỷ lệ 2,58%). Thành ngữ, tục ngữ thường có cấu trúc ngắn gọn nhưng chứa đựng hàm lượng thông tin lớn. Thay vì mô tả một đoạn văn dài, nhà báo Hữu Thọ viết "bệnh ai nấy lo" để mở rộng có những cái "lo" không thể thờ ơ trong xã hội (bài “Lo”), ông viết "hết chiêm lại mùa", "bóc ngắn cắn dài" để nói về chuyện chưa chưa phù hợp trong công tác khoán thầu (bài “Chuyện khoán, chuyện thầu”) (Hữu Thọ, 2021g, tr.223). Việc sử dụng chất liệu dân gian giúp bài báo trở nên gần gũi, "thuần Việt", khiến những vấn đề phức tạp trở nên bình dị, dễ hiểu như lời ăn tiếng nói hàng ngày. Dù chiếm tỷ lệ không cao, song cũng cần nhìn nhận việc sử dụng thành ngữ, tục ngữ trong tác phẩm báo chí không hề dễ. Nhà báo Hữu Thọ đã vận dụng nhuần nhuyễn thành ngữ, tục ngữ trong các tác phẩm của mình, đây cũng là minh chứng cho một nền tảng văn hóa vững chắc của tác giả. Vốn từ của ông vừa tự nhiên, vừa có dụng ý, yếu tố văn hóa truyền thống và hiện đại được kết hợp hài hòa trong tác phẩm.
Để làm được điều này, nhà báo Hữu Thọ đã học cách nói, cách viết từ chính người dân, ông có một thư viện cá nhân ghi chép lại mọi lời ăn tiếng nói của quần chúng, từ tiếng cãi nhau ở chợ Đồng Xuân đến câu mỉa mai của ông cắt tóc. Từ đó, "Hữu Thọ là người có ngôn ngữ đời thường 'ồ ạt' và để ngôn ngữ đó tràn vào trang giấy" (PVS 18). Chính điều này đã tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt, giúp các bài viết của ông tiếp cận dễ dàng với đại chúng.
Việc lựa chọn ngôn từ đời sống không đồng nghĩa với sự tùy tiện trong diễn đạt. Trái lại, mỗi từ ngữ đều được nhà báo Hữu Thọ cân nhắc kỹ lưỡng để vừa bảo đảm tính chính xác của báo chí, vừa tạo được sức hấp dẫn đối với người đọc. Đồng nghiệp nhận xét: Nhà báo Hữu Thọ không phải là người thích chơi chữ, không thích dùng đại ngôn. Ông dùng ngay ngôn ngữ bình dân trong đời sống để nói lên vấn đề” (PVS 08). Chính sự kết hợp giữa vốn ngôn ngữ dân gian phong phú với tư duy chính luận sắc bén đã tạo nên một phong cách ngôn từ riêng: Bình dị nhưng hàm súc, gần gũi nhưng giàu sức khái quát.
So sánh ( tỷ lệ 8,71%) cũng thường được sử dụng trong các bài viết về văn hóa, tư tưởng để làm rõ các đặc điểm xã hội, sự đổi mới, thay đổi tư duy xưa và nay. Ông so sánh sự tin cậy của nhà báo với tài sản của doanh nhân trong tác phẩm “Báo chí với nhân tố mới”); so sánh "gốc cây đầy một nửa" và "gốc cây vơi một nửa" để nói về sự cống hiến của nhân tài cho đất nước (bài báo “Người tốt, người tài”); So sánh chuyện y đức thời xưa và nay để nói về lương tâm đội ngũ y tế (bài báo “Sao giữ đượng lương tâm”)... Việc so sánh nhằm "mã hóa" các vấn đề xã hội phức tạp thành sự liên tưởng gần gũi, giúp người đọc dễ dàng tiếp nhận các thông điệp tư tưởng sâu xa.
Biện pháp nói giảm/nói tránh như một sự nhân văn thể hiện trong các giá trị tác phẩm của nhà báo Hữu Thọ. Ông dùng từ "trại" chứ không nói "trại cai nghiện" khi kể về những tấm gương vượt qua ma túy, tái hòa nhập cộng đồng. Ông dùng từ "người giả" để nói về người thiếu năng lực, kém hiểu biết vẫn làm lãnh đạo (bài báo “Thật giả lẫn lộn”) (Hữu Thọ, 2021f, tr.21). Ông dùng từ "xơ múi" để nói về hiện tượng ăn bớt xén tài sản công (bài báo “Chấm mút và xơ múi”) (Hữu Thọ, 2021a, tr.13). Biện pháp nói giảm nói tránh giúp ông xử lý nhiều tình huống khó, giúp bài viết hướng thiện, làm người đọc tin tưởng vào cuộc sống, không bi quan.
Tóm lại, ngôn từ trong tác phẩm báo chí của nhà báo Hữu Thọ là sự thống nhất giữa tính chính xác của báo chí, tính hình tượng của nghệ thuật ngôn từ và tính đời sống của tiếng Việt. Ông không sử dụng nghệ thuật ngôn từ để làm đẹp câu chữ mà để tăng sức thuyết phục cho lập luận, chuyển tải những vấn đề chính trị - xã hội phức tạp bằng ngôn ngữ mà đông đảo công chúng có thể tiếp nhận. Chính sự kết hợp giữa tư duy chính luận với vốn ngôn ngữ dân gian phong phú đã tạo nên một phong cách báo chí Hữu Thọ riêng biệt, góp phần khẳng định vị trí của cố nhà báo như một trong những cây bút tiêu biểu của báo chí Việt Nam hiện đại.
3.2. Thảo luận
Từ việc nhận diện nghệ thuật ngôn từ trong các tác phẩm báo chí của nhà báo Hữu Thọ, có thể đúc rút những giá trị phương pháp luận sâu sắc, trở thành bài học thiết thực cho đội ngũ nhà báo hiện đại. Cụ thể là:
Thứ nhất, bài học về cách xử lý ngôn từ. Nhà báo Hữu Thọ luôn biết cách viết đúng bối cảnh, đúng thời điểm với nghệ thuật "bình dân hóa" ngôn từ. Dù viết về những chủ đề mang tính thời sự, chính trị, ông vẫn luôn hướng đến việc viết cho đại chúng, đưa những chủ trương, chính sách phức tạp thành khái niệm dễ hiểu thông qua các biện pháp tu từ. Việc dùng hình ảnh "lợn lạ cắn nhau" để bóc trần bệnh báo cáo láo, hay hình ảnh "quét cầu thang" để chỉ ra nguyên tắc chống tham nhũng là những minh chứng cho giá trị đó. Ngôn ngữ báo chí phải là ngôn ngữ của đời sống, giúp công chúng đại chúng có thể dễ dàng tiếp nhận và hiểu bản chất vấn đề. Một bài báo chất lượng không đo đếm bằng độ dài của câu chữ, mà đo bằng chất lượng nội dung và cách triển khai vấn đề một cách trực diện, khéo léo, khiến người nghe dù bị phê phán "cũng phải tâm phục khẩu phục".
Thứ hai, bài học về sự rèn luyện và bảo vệ sự trong sáng của tiếng Việt. Sự sắc sảo và phong phú trong nghệ thuật ngôn từ của Hữu Thọ không phải tự nhiên mà có, đây là kết quả của một quá trình học tập, rèn luyện. Đồng nghiệp của ông từng kể, cố nhà báo luôn nỗ lực duy trì thói quen mỗi ngày đọc rất nhiều sách, “ít nhất phải viết 2 trang giấy" để giữ phong độ ngòi bút. Đặc biệt, ông có một thư viện cá nhân ghi chép lại mọi lời ăn tiếng nói của quần chúng, từ "tiếng cãi nhau ở chợ Đồng Xuân đến câu mỉa mai của ông cắt tóc" (PVS18). Điều ấy giúp nhà báo Hữu Thọ nắm bắt ngôn ngữ đời sống, giữ gìn sự trong sáng của tiếng việt, tránh đưa tin lai căng, khó hiểu. Việc tích lũy vốn từ vựng dân gian (thành ngữ, tục ngữ, ca dao) và bám sát cơ sở để thấu hiểu ngôn ngữ của nhân dân chính là chìa khóa để bài báo không bị khô cứng, có chiều sâu cảm xúc với độc giả.
Thứ ba, bài học về sự phản biện. Nhà báo Hữu Thọ sử dụng ngôn từ trào phúng, sắc bén nhưng lại rất lịch lãm và mang tính xây dựng. Có không ít trường hợp báo chí sử dụng tiếng nói "phản biện xã hội" để thực hiện lợi ích nhóm. Nghệ thuật ngôn từ của nhà báo Hữu Thọ định hình một ranh giới rõ ràng về đạo đức làm nghề, khi ông là "người hay cãi", nhưng ông "cãi khôn ngoan, đủ độ". Tiếng cười trào phúng trong các tiểu phẩm của ông dẫu mỉa mai, sâu cay nhưng văn phong vẫn luôn đĩnh đạc. Nhà báo Hữu Thọ tâm niệm: Chống tiêu cực nhưng "sau bài đấy phải gieo niềm tin của quần chúng vào đường lối, chủ trương, chính sách" (PVS 06). Việc sử dụng ngôn từ sắc bén phải luôn đặt trên nền tảng nhân văn, tuân thủ tuyệt đối triết lý "mắt sáng, lòng trong, bút sắc".
4. Kết luận
Tóm lại, việc sử dụng ngôn từ linh hoạt giúp tác phẩm của nhà báo Hữu Thọ có chiều sâu và sinh động hơn, điều này khẳng định một sự am hiểu sâu sắc về tiếng Việt của cố nhà báo. Ông luôn phát huy tối đa và muốn duy trì sự trong sáng của tiếng Việt, "nhiều lần nhấn mạnh tầm quan trọng của “quốc văn, quốc ngữ, quốc sử” (PVS 10, 17). Ông kiên quyết chối từ những từ ngữ hàn lâm sáo rỗng. Đồng nghiệp nhận xét: "Ông dùng ngay ngôn ngữ bình dân trong đời sống để nói lên vấn đề" (PVS 08); "Hữu Thọ viết ngắn gọn, từ ngữ dân dã và luôn đảm bảo sự trong sáng của tiếng Việt" (PVS 17). Chỉ khi sở hữu một vốn từ vựng phong phú và hiểu rõ các tầng nghĩa tường minh nhất, người cầm bút mới có thể vận dụng nhuần nhuyễn và đan cài nhiều thủ pháp nghệ thuật trong cùng một bài viết mà vẫn đảm bảo tính mạch lạc, súc tích của tác phẩm.
Nhận diện nghệ thuật ngôn từ trong phong cách báo chí của nhà báo Hữu Thọ đã để lại những bài học kinh nghiệm cho đội ngũ người làm báo. Đó là bài học về cách xử lý ngôn từ; bài học về sự rèn luyện và bảo vệ sự trong sáng của tiếng Việt; bài học về phát triển tư duy phản biện. Trong bối cảnh truyền thông số đang đối mặt với một số thách thức, việc nghiên cứu, kế thừa nghệ thuật ngôn từ trong phong cách báo chí của nhà báo Hữu Thọ càng mang tính cấp thiết. Ông chính là sự thực hành xuất sắc cho triết lý "mắt sáng, lòng trong, bút sắc”, là tấm gương mẫu mực cho các thế hệ nhà báo Việt Nam hiện đại./.
Tài liệu tham khảo:
Hữu Thọ, Trần Minh Tân. (1963). Sống giữa những người anh hùng. Nhà xuất bản Thanh niên.
Hữu Thọ. (2015). Ô, dù, lọng. Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật.
Hữu Thọ. (2021a). Chạy. Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật.
Hữu Thọ. (2021b). Chuyện nhà, chuyện nước. Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật.
Hữu Thọ. (2021c). Đèn xanh, đèn đỏ. Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật.
Hữu Thọ. (2021d). Đối thoại. Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật.
Hữu Thọ. (2021e). Mắt sáng, lòng trong, bút sắc. Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật.
Hữu Thọ. (2021f). Quét cầu thang. Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật.
Hữu Thọ. (2021g). Tình bút mực. Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật.
nhà báo Hữu Thọ, nghệ thuật ngôn từ, phong cách báo chí Hữu Thọ.
journalist Hữu Thọ, verbal artistry, Hữu Thọ's journalistic style.
Hữu Thọ, Trần Minh Tân. (1963). Sống giữa những người anh hùng. Nhà xuất bản Thanh niên.
Hữu Thọ. (2015). Ô, dù, lọng. Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật.
Hữu Thọ. (2021a). Chạy. Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật.
Hữu Thọ. (2021b). Chuyện nhà, chuyện nước. Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật.
Hữu Thọ. (2021c). Đèn xanh, đèn đỏ. Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật.
Hữu Thọ. (2021d). Đối thoại. Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật.
Hữu Thọ. (2021e). Mắt sáng, lòng trong, bút sắc. Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật.
Hữu Thọ. (2021f). Quét cầu thang. Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật.
Hữu Thọ. (2021g). Tình bút mực. Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật.
1. Đặt vấn đề
Trong tiến trình phát triển của nền báo chí cách mạng Việt Nam, nhà báo Hữu Thọ là một trong những cây bút tiêu biểu, để lại dấu ấn sâu đậm bằng tư duy báo chí, bản lĩnh nghề nghiệp và phong cách ngôn từ giàu bản sắc. Gần 60 năm gắn bó với nghề, từ một phóng viên cơ sở đến khi đảm nhiệm nhiều trọng trách như Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Trưởng ban Tư tưởng - Văn hóa Trung ương, Trợ lý Tổng Bí thư, ông đã để lại một di sản báo chí phong phú và có giá trị.
Sinh thời, cố nhà báo Hữu Thọ tự nhận mình là “người hay cãi”, thể hiện cá tính nghề nghiệp thẳng thắn, sắc sảo và luôn dùng ngòi bút để bảo vệ lẽ phải, đấu tranh với những biểu hiện tiêu cực trong đời sống xã hội. Khảo sát các tác phẩm của ông cho thấy những vấn đề như đấu tranh chống thói hư, tật xấu, sự tha hóa quyền lực và các vấn đề tam nông chiếm vị trí đáng kể. Qua đó, ngôn từ Hữu Thọ nổi bật ở sự giản dị, gần gũi nhưng sắc bén; giàu tính chính luận nhưng vẫn đậm chất đời sống; có tính chiến đấu song đồng thời giàu tính nhân văn.
Trong bối cảnh truyền thông hiện nay, khi báo chí đứng trước yêu cầu nâng cao tính chiến đấu, tính phản biện nhưng đồng thời phải bảo đảm tính nhân văn và tính xây dựng, việc nghiên cứu phong cách báo chí của nhà báo Hữu Thọ thể hiện qua nghệ thuật ngôn từ tác phẩm có ý nghĩa thiết thực cả về lý luận và thực tiễn. Nghiên cứu không chỉ góp phần nhận diện những đặc trưng ngôn từ làm nên dấu ấn Hữu Thọ, mà còn gợi mở những giá trị nghề nghiệp đối với việc sử dụng ngôn ngữ báo chí hiện nay.
Cho đến nay, nhà báo Hữu Thọ là nhân vật được nhắc tới của nhiều bài viết hồi ký, kỷ yếu và các bài báo tri âm từ đồng nghiệp. Xuất phát từ khoảng trống nghiên cứu đó, bài viết đặt ra mục tiêu nhận diện và phân tích phong cách báo chí của nhà báo Hữu Thọ khi tiếp cận góc độ nghệ thuật ngôn từ.
2. Phương pháp nghiên cứu
Bài viết sử dụng phương pháp nghiên cứu kết hợp, trong đó bao gồm việc phân tích nghệ thuật ngôn từ của 980 tác phẩm báo chí do nhà báo Hữu Thọ viết và thực hiện 21 phỏng vấn sâu. Cụ thể:
Phương pháp phân tích nội dung (định lượng): Khảo sát 980 tác phẩm báo chí của nhà báo Hữu Thọ (bao gồm các thể loại: Tiểu phẩm, Bài phân tích/bình luận, Phóng sự/Phản ánh, Tham luận) được đăng tải chủ yếu trên Báo Nhân Dân và một số tạp chí chuyên ngành. Các biến số khảo sát bao gồm: Chủ đề chính, thể loại, độ dài tiêu đề, chi tiết trọng tâm và nghệ thuật ngôn từ.
Phương pháp phỏng vấn sâu (định tính): Phỏng vấn các cá nhân, bao gồm các lãnh đạo Đảng, Nhà nước, các nhà báo kỳ cựu, cùng các cộng sự, thư ký và những người từng làm việc trực tiếp với nhà báo Hữu Thọ. Phương pháp phỏng vấn sâu được thực hiện từ tháng 10/2025 đến tháng 03/2026 với 21 khách thể. Dữ liệu âm thanh được gỡ băng và mã hóa ký hiệu từ PVS 01 đến PVS 21 nhằm bảo mật thông tin theo đạo đức nghiên cứu.
3. Kết quả nghiên cứu và thảo luận
3.1. Kết quả nghiên cứu
Bằng việc kết hợp dữ liệu định lượng từ 980 tác phẩm và dữ liệu định tính từ các cuộc phỏng vấn sâu, có thể nhận thấy nghệ thuật ngôn từ được nhà báo Hữu Thọ sử dụng chặt chẽ, linh hoạt. Cụ thể:
Thứ nhất, về văn phong, nhà báo Hữu Thọ ưu tiên ngôn từ chính xác, rõ ràng và từ chối lối viết dài dòng, lan man (PVS 07). Vì nhận thức rõ mình "là nhà báo, chứ không phải là một nhà văn, nên khi luận về vấn đề thì câu chữ vô cùng chính xác, không dài dòng" (PVS 13). Ông áp dụng sự khắt khe cao độ với bản thân, ở cấp chuyên môn, diễn giải của ông "có lý, có tình, chặt chẽ về mặt logic, nói như viết, viết như nói, không thừa một từ, một chữ nào" (PVS 19). Nhà báo Hữu Thọ nhiều lần nhấn mạnh tầm quan trọng của “quốc văn, quốc ngữ, quốc sử”. “Sự nhấn mạnh đó không chỉ thể hiện tầm nhìn văn hóa sâu rộng, mà còn cho thấy ông nhận thức rất rõ sứ mệnh của báo chí trong việc gìn giữ các giá trị văn hóa quý báu của dân tộc” (PVS 10). Điều ấy thể hiện cụ thể trong các tác phẩm, ông luôn chọn cách viết ngắn gọn, ngôn từ dân dã và đảm bảo sự trong sáng của tiếng Việt.
Nhà báo Hữu Thọ luôn xác định văn phong phù hợp cho từng đối tượng công chúng. Với chủ đề về hoạt động báo chí, đối tượng tiếp nhận của ông là giới trí thức, đồng nghiệp và các nhà quản lý, ông dùng cách viết trưc diện, phản ánh sâu sắc về trách nhiệm xây dựng và phát triển nền báo chí cách mạng Việt Nam. Ví dụ, cố nhà báo viết: "Trong đội ngũ chúng ta, tuyệt đại bộ phận là tốt, nhưng có một số người làm báo với những động cơ không lành mạnh, có những việc làm không tốt, thậm chí phạm pháp (bài "Được" và "nên"), "Báo chí chê sai, phê phán sai là một vấn đề đang nhức nhối xã hội" (bài Cố gắng không để xảy ra sai lầm!) (Hữu Thọ, 2021d, tr.146). Với chủ đề về hiện tượng tiêu cực, ông châm biếm, hài hước. Nhà báo Hữu Thọ gọi những kẻ tham quyền là "người giả", gọi hành vi ăn bớt tài sản công là "xơ múi". Nhắc đến nguyên tắc chống tham nhũng, ông liên tưởng tới hình ảnh kinh điển: "Quét cầu thang" (nghĩa là dẹp mua quan bán chức phải quét từ trên xuống dưới). Với chủ đề về tam nông, ông viết giản dị, dễ hình dung (Hữu Thọ, 2021f, tr.7). Ví dụ, nhà báo Hữu Thọ viết: "Chênh lệch giữa hộ giàu và hộ nghèo khoảng 15 - 16 lần" (bài “Hộ nghèo và vùng nghèo”) thay vì đưa tỷ lệ phần trăm. Hay ông viết: "Một làng làm miến thì thiếu nhưng ba làng làm thì lại thừa. Một làng chỉ cần độ ba hộ có máy xay xát là đủ, còn hơn nữa thì vắng khách" (bài “Chuyển dịch cho có hiệu quả thiết thực”) để nông dân có thể hình dung được (Hữu Thọ, 2021e). Sự uyển chuyển giữa uyên bác, khúc chiết, trào phúng và mộc mạc đã thể hiện năng lực sử dụng ngôn từ của nhà báo Hữu Thọ, đưa ông trở thành một trong những "cây bút” có thẩm quyền của báo chí cách mạng Việt Nam.
Thứ hai, về nghệ thuật ngôn từ, nhà báo Hữu Thọ sử dụng thường xuyên nhất bao gồm các biện pháp: Ẩn dụ, hoán dụ (20,29%) - nhằm giúp tăng sức gợi hình, gợi cảm và tạo ra những tầng nghĩa sâu sắc cho bài viết; Đối lập (19,43%) - nhằm làm nổi bật sự mâu thuẫn, tương phản trong các hiện tượng xã hội hoặc tính cách nhân vật; Liệt kê (15,22%) - giúp trình bày các sự việc, hiện tượng một cách hệ thống và đầy đủ. Các biện pháp nghệ thuật ngôn từ ít phổ biến hơn bao gồm: Sử dụng các thành ngữ, tục ngữ, thơ ca (27 lần), sử dụng các yếu tố tình thái (21 lần), và ít nhất là nhân hóa (chỉ 5 lần).
Với biện pháp liệt kê, đối lập, nhà báo Hữu Thọ sử dụng nhiều trong các tác phẩm có tính chất phản ánh, chính luận cao như hiện tượng tiêu cực, tam nông, hoạt động báo chí. Các biện pháp này hướng đến mục tiêu vạch trần sự mâu thuẫn giữa lý thuyết và thực tế đang diễn ra, sự bất hợp lý của cơ chế, giúp công chúng khi đọc có thể hiểu tường tận vấn đề. Ông thẳng thắn nêu lên những mặt đối lập giữa việc giám sát và chịu sự giám sát (tác phẩm “Hiểu thêm về chức năng, nhiệm vụ báo chí trong thời kì mới”) (Hữu Thọ, 2021c, tr.165). Ông liệt kê các việc làm sai trái, lộng quyền của giới cầm quyền để nhấn mạnh về những góc khuất của cán bộ (tác phẩm “Nghe được nhiều thì sẽ hiểu thêm”) (Hữu Thọ, 2021c, tr.110). Việc sử dụng thường xuyên phép đối lập, liệt kê phản ánh tư duy phản biện sắc sảo. Hữu Thọ đặt các giá trị cạnh nhau để làm nổi bật bản chất của sự việc, tạo ra sức hấp dẫn và tính kịch tính cho nội dung chính.
Trong nhiều tác phẩm, nhà báo Hữu Thọ không chọn chỉ đích danh vụ việc, mà sử dụng lối viết ẩn dụ để phản ánh (tỷ lệ 20,29%). Nhà báo thường viết ẩn dụ cho chủ đề hiện tượng tiêu cực và văn hóa - tư tưởng, bởi các vấn đề thường mang tính khái quát, đôi khi khó tiếp nhận trực diện. Việc sử dụng ẩn dụ làm biện pháp chủ đạo nhằm biến những khái niệm khô khan về đạo đức, lối sống thành những hình ảnh sinh động, quen thuộc, giúp các bài viết không chỉ có giá trị thông tin mà còn có giá trị gợi lên suy ngẫm, buộc độc giả phải tư duy để giải mã các thông điệp ngầm. Ông ẩn dụ trào lưu ăn mặc lố lăng để nói về nhận thức và hành động của một bộ phận giới trẻ còn sai lệch (bài “Lạc điệu”), ông nhắc tới cái "ung nhọt" để nói về một số bộ phận cán bộ cần được loại bỏ (bài “Mất”) (Hữu Thọ, 2015, tr.112). Ông ẩn dụ về cửa và người gác cửa để phê phán cơ chế "một cửa nhiều khóa" làm người dân vất vả thủ tục giấy tờ (bài “Cửa và người gác cửa”), ông ẩn dụ hình ảnh con thằn lằn để ví von về những người chỉ biết kiếm lợi lộc, chức quyền cho bản thân, luôn xoay chiều như con thằn lằn (bài “Con thằn lằn màu gì”) (Hữu Thọ, 2021a, tr.262).
Trích dẫn là nghệ thuật ngôn từ thường được nhà báo Hữu Thọ sử dụng để viết về các tấm gương tiêu biểu và hoạt động báo chí (tỷ lệ 10,81%). Trong đó, các tác phẩm chủ yếu trích dẫn luật, quy định để làm rõ vai trò, trách nhiệm của báo chí, và trích dẫn lời của nhân vật khi kể về các tấm gương tiêu biểu. Ông trích dẫn tài liệu số 22-CT/TW của bộ chính trị để nói về cụm từ tính nhân dân cùng tính chiến đấu, tính tư tưởng... của báo chí (bài “Tính nhân dân của báo chí nước ta”). Ông trích dẫn lời Bác Hồ: "Vì ai mà viết?" để nói về phẩm chất của người làm báo chiến sĩ (bài “Nhà báo chiến sĩ”) (Hữu Thọ, 2021e, tr.92). Ông trích dẫn lời tâm tình của đôi bạn trẻ để nói về cuộc sống, tình yêu tại cơ sở khi đang triển khai hợp tác xã:
- "Thân định đến bao giờ đấy?"
- "Năm năm nữa nhé! Bao giờ thực hiện xong đơn tình nguyện hẵng hay!"
- "Nói lời giữ lấy lời, kẻo đến cuối năm lại ôm bọc về nhà người ta"
- "Thèm vào, ai lại "lấy con trai làng Lường, lọ tương chẳng còn"
- "Thế "lấy con gái làng Mỹ... thì cái gì cả làng ấy"...
Không bình luận nhiều, song lời trích dẫn đã cho thấy khung cảnh sau khi hợp nhất của hợp tác xã Mỹ Lương gắn bó, nghĩa tình (bài “Giống mới trên đồi hoang”) (Hữu Thọ, Trần Minh Tân, 1963). Sự hiện diện dày đặc của các chi tiết liệt kê và trích dẫn khẳng định phong cách làm báo "nói có sách, mách có chứng". Điều này tạo nên uy tín và sự tin cậy tuyệt đối.
Thành ngữ, tục ngữ, thơ ca được sử dụng khi đề cập đến những vấn đề nhạy cảm về văn hóa hay viết các chủ đề về tam nông (tỷ lệ 2,58%). Thành ngữ, tục ngữ thường có cấu trúc ngắn gọn nhưng chứa đựng hàm lượng thông tin lớn. Thay vì mô tả một đoạn văn dài, nhà báo Hữu Thọ viết "bệnh ai nấy lo" để mở rộng có những cái "lo" không thể thờ ơ trong xã hội (bài “Lo”), ông viết "hết chiêm lại mùa", "bóc ngắn cắn dài" để nói về chuyện chưa chưa phù hợp trong công tác khoán thầu (bài “Chuyện khoán, chuyện thầu”) (Hữu Thọ, 2021g, tr.223). Việc sử dụng chất liệu dân gian giúp bài báo trở nên gần gũi, "thuần Việt", khiến những vấn đề phức tạp trở nên bình dị, dễ hiểu như lời ăn tiếng nói hàng ngày. Dù chiếm tỷ lệ không cao, song cũng cần nhìn nhận việc sử dụng thành ngữ, tục ngữ trong tác phẩm báo chí không hề dễ. Nhà báo Hữu Thọ đã vận dụng nhuần nhuyễn thành ngữ, tục ngữ trong các tác phẩm của mình, đây cũng là minh chứng cho một nền tảng văn hóa vững chắc của tác giả. Vốn từ của ông vừa tự nhiên, vừa có dụng ý, yếu tố văn hóa truyền thống và hiện đại được kết hợp hài hòa trong tác phẩm.
Để làm được điều này, nhà báo Hữu Thọ đã học cách nói, cách viết từ chính người dân, ông có một thư viện cá nhân ghi chép lại mọi lời ăn tiếng nói của quần chúng, từ tiếng cãi nhau ở chợ Đồng Xuân đến câu mỉa mai của ông cắt tóc. Từ đó, "Hữu Thọ là người có ngôn ngữ đời thường 'ồ ạt' và để ngôn ngữ đó tràn vào trang giấy" (PVS 18). Chính điều này đã tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt, giúp các bài viết của ông tiếp cận dễ dàng với đại chúng.
Việc lựa chọn ngôn từ đời sống không đồng nghĩa với sự tùy tiện trong diễn đạt. Trái lại, mỗi từ ngữ đều được nhà báo Hữu Thọ cân nhắc kỹ lưỡng để vừa bảo đảm tính chính xác của báo chí, vừa tạo được sức hấp dẫn đối với người đọc. Đồng nghiệp nhận xét: Nhà báo Hữu Thọ không phải là người thích chơi chữ, không thích dùng đại ngôn. Ông dùng ngay ngôn ngữ bình dân trong đời sống để nói lên vấn đề” (PVS 08). Chính sự kết hợp giữa vốn ngôn ngữ dân gian phong phú với tư duy chính luận sắc bén đã tạo nên một phong cách ngôn từ riêng: Bình dị nhưng hàm súc, gần gũi nhưng giàu sức khái quát.
So sánh ( tỷ lệ 8,71%) cũng thường được sử dụng trong các bài viết về văn hóa, tư tưởng để làm rõ các đặc điểm xã hội, sự đổi mới, thay đổi tư duy xưa và nay. Ông so sánh sự tin cậy của nhà báo với tài sản của doanh nhân trong tác phẩm “Báo chí với nhân tố mới”); so sánh "gốc cây đầy một nửa" và "gốc cây vơi một nửa" để nói về sự cống hiến của nhân tài cho đất nước (bài báo “Người tốt, người tài”); So sánh chuyện y đức thời xưa và nay để nói về lương tâm đội ngũ y tế (bài báo “Sao giữ đượng lương tâm”)... Việc so sánh nhằm "mã hóa" các vấn đề xã hội phức tạp thành sự liên tưởng gần gũi, giúp người đọc dễ dàng tiếp nhận các thông điệp tư tưởng sâu xa.
Biện pháp nói giảm/nói tránh như một sự nhân văn thể hiện trong các giá trị tác phẩm của nhà báo Hữu Thọ. Ông dùng từ "trại" chứ không nói "trại cai nghiện" khi kể về những tấm gương vượt qua ma túy, tái hòa nhập cộng đồng. Ông dùng từ "người giả" để nói về người thiếu năng lực, kém hiểu biết vẫn làm lãnh đạo (bài báo “Thật giả lẫn lộn”) (Hữu Thọ, 2021f, tr.21). Ông dùng từ "xơ múi" để nói về hiện tượng ăn bớt xén tài sản công (bài báo “Chấm mút và xơ múi”) (Hữu Thọ, 2021a, tr.13). Biện pháp nói giảm nói tránh giúp ông xử lý nhiều tình huống khó, giúp bài viết hướng thiện, làm người đọc tin tưởng vào cuộc sống, không bi quan.
Tóm lại, ngôn từ trong tác phẩm báo chí của nhà báo Hữu Thọ là sự thống nhất giữa tính chính xác của báo chí, tính hình tượng của nghệ thuật ngôn từ và tính đời sống của tiếng Việt. Ông không sử dụng nghệ thuật ngôn từ để làm đẹp câu chữ mà để tăng sức thuyết phục cho lập luận, chuyển tải những vấn đề chính trị - xã hội phức tạp bằng ngôn ngữ mà đông đảo công chúng có thể tiếp nhận. Chính sự kết hợp giữa tư duy chính luận với vốn ngôn ngữ dân gian phong phú đã tạo nên một phong cách báo chí Hữu Thọ riêng biệt, góp phần khẳng định vị trí của cố nhà báo như một trong những cây bút tiêu biểu của báo chí Việt Nam hiện đại.
3.2. Thảo luận
Từ việc nhận diện nghệ thuật ngôn từ trong các tác phẩm báo chí của nhà báo Hữu Thọ, có thể đúc rút những giá trị phương pháp luận sâu sắc, trở thành bài học thiết thực cho đội ngũ nhà báo hiện đại. Cụ thể là:
Thứ nhất, bài học về cách xử lý ngôn từ. Nhà báo Hữu Thọ luôn biết cách viết đúng bối cảnh, đúng thời điểm với nghệ thuật "bình dân hóa" ngôn từ. Dù viết về những chủ đề mang tính thời sự, chính trị, ông vẫn luôn hướng đến việc viết cho đại chúng, đưa những chủ trương, chính sách phức tạp thành khái niệm dễ hiểu thông qua các biện pháp tu từ. Việc dùng hình ảnh "lợn lạ cắn nhau" để bóc trần bệnh báo cáo láo, hay hình ảnh "quét cầu thang" để chỉ ra nguyên tắc chống tham nhũng là những minh chứng cho giá trị đó. Ngôn ngữ báo chí phải là ngôn ngữ của đời sống, giúp công chúng đại chúng có thể dễ dàng tiếp nhận và hiểu bản chất vấn đề. Một bài báo chất lượng không đo đếm bằng độ dài của câu chữ, mà đo bằng chất lượng nội dung và cách triển khai vấn đề một cách trực diện, khéo léo, khiến người nghe dù bị phê phán "cũng phải tâm phục khẩu phục".
Thứ hai, bài học về sự rèn luyện và bảo vệ sự trong sáng của tiếng Việt. Sự sắc sảo và phong phú trong nghệ thuật ngôn từ của Hữu Thọ không phải tự nhiên mà có, đây là kết quả của một quá trình học tập, rèn luyện. Đồng nghiệp của ông từng kể, cố nhà báo luôn nỗ lực duy trì thói quen mỗi ngày đọc rất nhiều sách, “ít nhất phải viết 2 trang giấy" để giữ phong độ ngòi bút. Đặc biệt, ông có một thư viện cá nhân ghi chép lại mọi lời ăn tiếng nói của quần chúng, từ "tiếng cãi nhau ở chợ Đồng Xuân đến câu mỉa mai của ông cắt tóc" (PVS18). Điều ấy giúp nhà báo Hữu Thọ nắm bắt ngôn ngữ đời sống, giữ gìn sự trong sáng của tiếng việt, tránh đưa tin lai căng, khó hiểu. Việc tích lũy vốn từ vựng dân gian (thành ngữ, tục ngữ, ca dao) và bám sát cơ sở để thấu hiểu ngôn ngữ của nhân dân chính là chìa khóa để bài báo không bị khô cứng, có chiều sâu cảm xúc với độc giả.
Thứ ba, bài học về sự phản biện. Nhà báo Hữu Thọ sử dụng ngôn từ trào phúng, sắc bén nhưng lại rất lịch lãm và mang tính xây dựng. Có không ít trường hợp báo chí sử dụng tiếng nói "phản biện xã hội" để thực hiện lợi ích nhóm. Nghệ thuật ngôn từ của nhà báo Hữu Thọ định hình một ranh giới rõ ràng về đạo đức làm nghề, khi ông là "người hay cãi", nhưng ông "cãi khôn ngoan, đủ độ". Tiếng cười trào phúng trong các tiểu phẩm của ông dẫu mỉa mai, sâu cay nhưng văn phong vẫn luôn đĩnh đạc. Nhà báo Hữu Thọ tâm niệm: Chống tiêu cực nhưng "sau bài đấy phải gieo niềm tin của quần chúng vào đường lối, chủ trương, chính sách" (PVS 06). Việc sử dụng ngôn từ sắc bén phải luôn đặt trên nền tảng nhân văn, tuân thủ tuyệt đối triết lý "mắt sáng, lòng trong, bút sắc".
4. Kết luận
Tóm lại, việc sử dụng ngôn từ linh hoạt giúp tác phẩm của nhà báo Hữu Thọ có chiều sâu và sinh động hơn, điều này khẳng định một sự am hiểu sâu sắc về tiếng Việt của cố nhà báo. Ông luôn phát huy tối đa và muốn duy trì sự trong sáng của tiếng Việt, "nhiều lần nhấn mạnh tầm quan trọng của “quốc văn, quốc ngữ, quốc sử” (PVS 10, 17). Ông kiên quyết chối từ những từ ngữ hàn lâm sáo rỗng. Đồng nghiệp nhận xét: "Ông dùng ngay ngôn ngữ bình dân trong đời sống để nói lên vấn đề" (PVS 08); "Hữu Thọ viết ngắn gọn, từ ngữ dân dã và luôn đảm bảo sự trong sáng của tiếng Việt" (PVS 17). Chỉ khi sở hữu một vốn từ vựng phong phú và hiểu rõ các tầng nghĩa tường minh nhất, người cầm bút mới có thể vận dụng nhuần nhuyễn và đan cài nhiều thủ pháp nghệ thuật trong cùng một bài viết mà vẫn đảm bảo tính mạch lạc, súc tích của tác phẩm.
Nhận diện nghệ thuật ngôn từ trong phong cách báo chí của nhà báo Hữu Thọ đã để lại những bài học kinh nghiệm cho đội ngũ người làm báo. Đó là bài học về cách xử lý ngôn từ; bài học về sự rèn luyện và bảo vệ sự trong sáng của tiếng Việt; bài học về phát triển tư duy phản biện. Trong bối cảnh truyền thông số đang đối mặt với một số thách thức, việc nghiên cứu, kế thừa nghệ thuật ngôn từ trong phong cách báo chí của nhà báo Hữu Thọ càng mang tính cấp thiết. Ông chính là sự thực hành xuất sắc cho triết lý "mắt sáng, lòng trong, bút sắc”, là tấm gương mẫu mực cho các thế hệ nhà báo Việt Nam hiện đại./.
Trích dẫn bài báo
Bài liên quan
- Ngày Pháp luật Việt Nam và giải pháp tăng cường văn hóa tuân thủ pháp luật trong hoạt động báo chí, truyền thông
- Podcast trong truyền thông thương hiệu đại học tại Việt Nam
- Chuẩn hoá công tác biên tập Tạp chí Lý luận chính trị và Truyền thông
- Tác động của trí tuệ nhân tạo đến đào tạo kỹ năng sản xuất chương trình truyền hình tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền
- Nhà báo nữ Việt Nam trước tác động của truyền thông số và trí tuệ nhân tạo: cơ hội, thách thức và định hướng thích ứng
llcttt1994dientu@gmail.com
02438348033


