Quan điểm của Đại hội XIV về xây dựng nền văn hóa Việt Nam và định hướng xây dựng văn hóa chính trị của công dân hiện nay

1. Đặt vấn đề

Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, có ý nghĩa quan trọng đối với sự phát triển con người và xã hội loài người, là nhân tố đóng vai trò cơ sở và định hướng cho sự phát triển bền vững của xã hội. Văn hóa được biểu hiện trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội và mọi hành vi của con người, định hướng, điều chỉnh suy nghĩ và hành vi của con người. Trong quá trình lãnh đạo đất nước, Đảng ta luôn nhận thức đúng đắn về vị trí, vai trò của văn hóa và thường xuyên quan tâm lãnh đạo, phát huy sức mạnh văn hóa đối với sự phát triển bền vững của đất nước. Đại hội XIV của Đảng một lần nữa nhấn mạnh những nội dung đặc trưng của nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc của Việt Nam, là cơ sở để xây dựng và định hình các giá trị văn hóa chính trị, trong đó có những chỉ dẫn cho xây dựng văn hóa chính trị công dân, góp phần tăng cường trách nhiệm chính trị công dân trong bối cảnh mới.

2. Phương pháp nghiên cứu

Bài viết sử dụng phép biện chứng duy vật của triết học Mác - Lênin làm phương pháp luận xuyên suốt, kết hợp đồng bộ các phương pháp nghiên cứu khoa học chuyên ngành và liên ngành nhằm đảm bảo tính khách quan, khoa học và logic, tiếp cận vấn đề theo quan điểm hệ thống, lịch sử - cụ thể và thực tiễn, đặt các quan điểm của Đảng về xây dựng văn hóa, đặc biệt là tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV, trong mối quan hệ biện chứng với sự phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng con người và quá trình hội nhập quốc tế hiện nay.

Đối tượng nghiên cứu, quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam tại Đại hội XIV về xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc và định hướng xây dựng văn hóa chính trị của công dân. Phạm vi nghiên cứu, tập trung phân tích các văn kiện chính thức của Đảng, đặc biệt là Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, kết hợp với thực tiễn xây dựng văn hóa và văn hóa chính trị của công dân Việt Nam trong giai đoạn hiện nay.

Phương pháp nghiên cứu tài liệu, thu thập, phân tích và hệ thống hóa các nguồn dữ liệu thứ cấp, bao gồm các văn kiện của Đảng, nghị quyết của Ban Chấp hành Trung ương, Bộ Chính trị, các công trình nghiên cứu khoa học, bài viết chuyên khảo và các tài liệu lý luận liên quan đến văn hóa và văn hóa chính trị.

Phương pháp phân tích và tổng hợp, bóc tách các khía cạnh lý luận và thực tiễn về quá trình hình thành, phát triển quan điểm của Đảng về văn hóa; từ đó tổng hợp, khái quát những điểm mới, điểm cốt lõi trong tư duy lý luận của Đảng tại Đại hội XIV.

Phương pháp lịch sử và logic, xét quá trình vận động, phát triển các quan điểm, đường lối của Đảng về văn hóa qua các thời kỳ lịch sử (từ Đề cương văn hóa Việt Nam năm 1943 đến Đại hội XIV), đồng thời chỉ ra lô-gic tất yếu trong việc yêu cầu xây dựng văn hóa chính trị của công dân hiện nay.

Phương pháp so sánh, đối chiếu, so sánh sự phát triển nhận thức của Đảng qua các kỳ đại hội (Đặc biệt là từ Đại hội XII, XIII đến Đại hội XIV), qua đó làm rõ sự đổi mới về tư duy chiến lược trong định hình giá trị văn hóa và xây dựng con người Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới của đất nước.

3. Kết quả nghiên cứu và thảo luận

3.1. Kết quả nghiên cứu

3.1.1. Quá trình hình thành và phát triển quan điểm của Đảng ta về văn hóa và nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc

Trong quá trình lãnh đạo đất nước, Đảng ta luôn nhận thức đúng đắn về vị trí, vai trò của văn hóa và thường xuyên quan tâm lãnh đạo, phát huy sức mạnh văn hóa đối với sự phát triển bền vững của đất nước. Ngay từ tháng 2 năm 1943, Đảng ta đã ban hành “Đề cương văn hóa Việt Nam”. Đây là bản Cương lĩnh văn hoá đầu tiên của Đảng ta, đặt nền tảng lý luận cho sự nghiệp xây dựng nền văn hóa Việt Nam hiện đại. Tinh thần này được thể hiện ngày càng rõ nét hơn trong các Nghị quyết của các kỳ Đại hội Đảng. Đặc biệt, Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội năm 1991 của Đảng xác định sáu đặc trưng của xã hội chủ nghĩa mà nhân dân ta xây dựng thì một trong số đó là “Có nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 1991, tr.10).

Hội nghị lần thứ 5 Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa VIII) tháng 7 năm 1998 đã ra Nghị quyết chuyên đề về “Xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”, xác định những quan điểm cơ bản: Một là, văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội. Hai là, nền văn hóa mà chúng ta xây dựng là nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Ba là, nền văn hóa Việt Nam là nền văn hóa thống nhất mà đa dạng trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam. Bốn là, xây dựng và phát triển văn hóa là sự nghiệp của toàn dân do Đảng lãnh đạo, trong đó đội ngũ trí thức giữ vai trò quan trọng. Năm là, văn hóa là một mặt trận. (Đảng Cộng sản Việt Nam, 1998, tr.15).

Hội nghị lần thứ 10 Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa IX) đã tiến thêm một bước về khẳng định vai trò của văn hóa: “Bảo đảm sự gắn kết giữa nhiệm vụ phát triển kinh tế là trung tâm, xây dựng, chỉnh đốn Đảng là then chốt với không ngừng nâng cao văn hóa - nền tảng tinh thần của xã hội; tạo nên sự phát triển đồng bộ của ba lĩnh vực trên chính là điều kiện quyết định bảo đảm cho sự phát triển toàn diện và bền vững của đất nước” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2004, tr.45).

Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng tiếp tục nhấn mạnh nhiệm vụ: “Mở rộng và nâng cao hiệu quả cuộc vận động “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa”, “Xây dựng nếp sống văn minh”,... “Nâng cao chất lượng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; quan tâm chăm lo xây dựng, hoàn thiện những phẩm giá nhân cách tốt đẹp của con người Việt Nam" (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2006, tr.112).

Trong quá trình hội nhập và phát triển, để chủ động đấu tranh làm thất bại mọi âm mưu, thủ đoạn chống phá của các thế lực thù địch trên lĩnh vực tư tưởng, văn hóa và ngăn chặn luồng văn hóa độc hại xâm nhập vào nước ta từ nhiều con đường khác nhau, Bộ Chính trị (khóa X) đã kịp thời ban hành Nghị quyết số 23-NQ/TW ngày 16/7/2008 “Về tiếp tục xây dựng và phát triển văn học, nghệ thuật trong thời kỳ mới”, định hướng cho toàn Đảng, toàn dân và toàn quân quyết tâm giữ gìn, bảo vệ “bản sắc văn hoá dân tộc” trong thời kỳ hội nhập quốc tế. Bộ Chính trị yêu cầu cấp ủy, chính quyền, Mặt trận, đoàn thể các cấp và đội ngũ đảng viên, cán bộ tăng cường đấu tranh trên lĩnh vực tư tưởng, văn hóa và chung tay góp sức, kiên quyết ngăn ngừa, phòng, chống sự xâm nhập của các sản phẩm văn hóa độc hại, ảnh hưởng đến văn hóa truyền thống và đạo đức xã hội.

Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung, phát triển năm 2011) tiếp tục khẳng định: “Xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, phát triển toàn diện, thống nhất trong đa dạng, thấm nhuần sâu sắc tinh thần nhân văn, dân chủ, tiến bộ; làm cho văn hóa gắn kết chặt chẽ và thấm sâu vào toàn bộ đời sống xã hội, trở thành nền tảng tinh thần vững chắc, sức mạnh nội sinh quan trọng của sự phát triển. Kế thừa và phát huy những truyền thống văn hóa tốt đẹp của cộng đồng các dân tộc Việt Nam, tiếp thu những tinh hoa văn hóa nhân loại, xây dựng một xã hội dân chủ, công bằng, văn minh, vì lợi ích chân chính và phẩm giá con người, với trình độ tri thức, đạo đức, thể lực và thẩm mỹ ngày càng cao” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2011, tr.78).

Dưới sự lãnh đạo của Đảng trong hơn 30 năm đổi mới, lĩnh vực văn hóa đã đạt được nhiều thành tựu to lớn, quan trọng. Nhiều giá trị mới về văn hóa, chuẩn mực đạo đức được khẳng định và nhân rộng trong xã hội. Tuy nhiên, do những tác động tiêu cực từ mặt trái của cơ chế thị trường và hội nhập quốc tế, lĩnh vực văn hóa cũng đã bộc lộ những hạn chế nhất định, tác động không nhỏ đến văn hóa truyền thống của dân tộc như Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI chỉ rõ: “Văn hóa phát triển chưa tương xứng với tăng trưởng kinh tế. Quản lý văn hóa, văn nghệ, báo chí, xuất bản còn thiếu chặt chẽ. Môi trường văn hóa bị xâm hại, lai căng, thiếu lành mạnh, trái với thuần phong mỹ tục, các tệ nạn xã hội, tội phạm và sự xâm nhập của các sản phẩm và dịch vụ độc hại làm suy đồi đạo đức, nhất là trong thanh, thiếu niên, rất đáng lo ngại” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2011, tr.145). Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng, ngay trong đánh giá tổng kết việc thực hiện Nghị quyết Đại hội XII của Đảng, bên cạnh những thành tựu to lớn, Đảng ta cũng thừa nhận còn những hạn chế mà một trong những hạn chế đó là trong lĩnh vực văn hóa, xã hội: “Lĩnh vực văn hoá, xã hội chưa có nhiều đột phá, hiệu quả chưa cao; đời sống của một bộ phận nhân dân còn khó khan” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2021, tr. 84). Từ đó, khi xác định các quan điểm chỉ đạo, Nghị quyết Đại hội XIII tiếp tục xác định phát triển kinh tế - xã hội là trung tâm, xây dựng Đảng là then chốt và “phát triển văn hoá là nền tảng tinh thần” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2021, tr. 33) để tiếp tục hiện thực hóa mục tiêu phát triển đất nước nhanh và bền vững.

3.1.2. Những nội dung về xây dựng nền văn hóa Việt Nam trong Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng

Trên cơ sở tổng kết thực tiễn và phát triển lý luận, Đại hội XIV đã nhìn nhận, đánh giá thực trạng xây dựng, phát triển văn hóa, xã hội và con người Việt Nam trong thời gian qua: “Phát triển văn hóa, xã hội và con người có nhiều mặt tiến bộ. Nhận thức về vị trí, vai trò và tầm quan trọng của văn hóa được nâng lên rõ rệt và lan tỏa trong xã hội” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026,t. I,  tr.12); “Phát triển con người Việt Nam đạt được nhiều thành tựu về tầm vóc, thể lực và trình độ; xếp hạng chỉ số hạnh phúc được nâng lên từ thứ 83 năm 2020 lên thứ 46 năm 2025, tăng 37 bậc. Chỉ số phát triển con người của Việt Nam được cải thiện rõ rệt, đạt 0,766 điểm, cao hơn nhiều so với các nước có cùng mức thu nhập” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026,t.I,  tr.19). Như vậy, nhận thức về văn hóa được nâng cao rõ rệt. Đại hội cũng thẳng thắn chỉ ra những hạn chế, bất cập, như: “Cơ chế, chính sách phát triển văn hóa còn có điểm bất cập, thiếu đồng bộ; đầu tư cho văn hóa hiệu quả chưa cao, chưa tương xứng với yêu cầu nhiệm vụ phát triển văn hóa” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026, t.I, tr.25).

Từ thực tiễn đó, Đại hội XIV xác định rõ các định hướng chiến lược nhằm phát triển văn hóa trong giai đoạn mới. So với các kỳ Đại hội trước, đặc biệt là Đại hội XII và Đại hội XIII, tư duy của Đảng về xây dựng và phát triển văn hóa tại Đại hội XIV tiếp tục được bổ sung và phát triển với nhiều nội dung mới, thể hiện nhận thức ngày càng toàn diện và sâu sắc hơn về vai trò của văn hóa trong sự phát triển đất nước.

Điểm mới và sự phát triển tư duy lý luận về văn hóa và xây dựng nền văn hóa Việt Nam trong Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng được thể hiện ở những nội dung chính sau đây:

Một là, nhấn mạnh vai trò cốt lõi của văn hóa, đưa phát triển con người và văn hóa thành 1 trong 6 nhiệm vụ trọng tâm; khẳng định: “văn hóa là nền tảng tinh thần, mục tiêu, động lực, sức mạnh nội sinh quan trọng trong phát triển nhanh và bền vững đất nước, là “tài nguyên”, “sức mạnh mềm” của quốc gia” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026,t.I,  tr.45).

Hai là, định hình các hệ giá trị, xác định nền tảng định hướng: “Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, đồng bộ trên nền tảng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026,t.I,  tr.51).

Ba là, xây dựng môi trường và trọng tâm văn hóa, kiến tạo môi trường văn hóa lành mạnh; phát triển văn học - nghệ thuật, báo chí - truyền thông hiện đại; đầu tư thiết chế, công trình văn hóa - thể thao tầm cỡ quốc tế và thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa.

Bốn là, gắn bảo tồn với kinh tế di sản theo hướng phát triển mạnh công nghiệp văn hóa, dịch vụ văn hóa số và kinh tế di sản nhằm thích ứng với xã hội số.

Năm là, gắn văn hóa với khát vọng dân tộc và sức mạnh mềm bằng việc khơi dậy tinh thần tự lực, tự cường; phát triển văn hóa chính trị, văn hóa kinh doanh; tăng cường sức đề kháng văn hóa, chống lai căng, hủ lậu và đấu tranh phản bác các luận điệu xuyên tạc.

Đặc biệt Đại hội XIV của Đảng cũng xác định các quan điểm chỉ đạo và giải pháp thực hiện có tính chỉ dẫn cao nhưng cũng khơi dậy sự chủ động, sáng tạo trong quá trình thực hiện của các chủ thể. Về quan điểm chỉ đạo, Đại hội xác định: “Phát triển kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường là trung tâm; xây dựng Đảng là then chốt; xây dựng, phát triển văn hóa, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh, động lực quan trọng cho sự phát triển nhanh, bền vững của đất nước; tăng cường quốc phòng, an ninh và đẩy mạnh đối ngoại, hội nhập quốc tế là trọng yếu, thường xuyên” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026,t.I, tr. 68).

Các giải pháp để triển khai thực hiện được đề cập theo hướng: Bám sát Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị; Nâng cao năng lực cán bộ quản lý văn hóa; chăm lo đội ngũ văn nghệ sĩ và văn hóa cơ sở; hỗ trợ nghệ thuật truyền thống; Đổi mới phương thức lãnh đạo, quản lý, đẩy mạnh chuyển đổi số, thu hẹp khoảng cách hưởng thụ văn hóa giữa các vùng miền; khuyến khích các mô hình sáng tạo hiệu quả.

Với việc nhấn mạnh xây dựng con người Việt Nam toàn diện, phát huy giá trị văn hóa dân tộc gắn với tiếp thu tinh hoa nhân loại, phát triển công nghiệp văn hóa và môi trường văn hóa lành mạnh, Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng đã thể hiện sâu sắc tầm nhìn chiến lược của Đảng ta về vấn đề này. Những định hướng đó tạo cơ sở chắc chắn để xây dựng văn hóa thực sự trở thành động lực tinh thần, góp phần hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước trong thời kỳ mới.

3.1.3. Giải pháp xây dựng văn hóa chính trị của công dân Việt Nam theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng

Văn hóa chính trị của công dân là hệ thống tri thức, tình cảm, niềm tin, thái độ và chuẩn mực hành vi của mỗi cá nhân đối với hệ thống chính trị, với quyền lực nhà nước và các vấn đề trọng đại của đất nước. Đây là một bộ phận hữu cơ của văn hóa chính trị xã hội, thể hiện mức độ trưởng thành về ý thức làm chủ, tinh thần thượng tôn pháp luật và trách nhiệm chính trị của người công dân trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Văn hóa chính trị không có mục đích tự thân, cũng không tự nhiên hình thành ở mỗi cá nhân, kể cả các nhà chính trị, nhưng cần phải có chiến lược xây dựng, bồi dưỡng để trở thành nhu cầu nội sinh trong từng cá nhân, của mỗi công dân.

Xây dựng văn hóa chính trị của công dân sẽ góp phần tạo cơ sở nền tảng để tập hợp, giáo dục quần chúng, tìm ra được các hình thức tổ chức phù hợp để quy tụ mọi tầng lớp, giai cấp xã hội phấn đấu theo định hướng chính trị đã được xác định. Xây dựng văn hóa chính trị của công dân là một quá trình kiên trì, bền bỉ và phải nhận thức được con đường hình thành văn hóa chính trị ở mỗi cá nhân, mỗi công dân là khác nhau để có những hình thức, biện pháp linh hoạt, phù hợp. Văn hóa chính trị của công dân có thể được hình thành qua quá trình giáo dục và giáo dưỡng của hệ thống giáo dục từ gia đình, nhà trường đến xã hội cũng như là kết quả của sự tự nỗ lực, tự đào tạo, tinh thần cầu thị học hỏi của mỗi người. Văn hóa chính trị của công dân cũng được hình thành từ hoạt động thực tiễn, từ sự trải nghiệm của mỗi người trong đời sống chính trị, đặc biệt là kinh nghiệm tham gia vào việc tổ chức và thực thi quyền lực chính trị, từ trong lao động sản xuất và trong giao tiếp với cộng đồng.

Từ việc nghiên cứu và làm rõ hơn những nội dung quy định về văn hóa và xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc trong Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XIV, có thể đề xuất một số phương hướng, giải pháp cần tập trung để xây dựng văn hóa chính trị của công dân Việt Nam trong bối cảnh mới như sau:

Một là, tiếp tục đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao nhận thức của cấp ủy đảng, chính quyền, các tổ chức xã hội và người dân về vị trí, vai trò của văn hóa đối với sự phát triển của mỗi con người và của cả đất nước, từ đó có những quyết tâm chính trị và những nỗ lực hành động mạnh mẽ và hiệu quả hơn để từng bước hiện thực hóa những giá trị văn hóa Việt Nam mới vừa đảm bảo tính tiên tiến, vừa mang đậm bản sắc dân tộc. Trong quá trình tuyên truyền về xây dựng văn hóa chính trị công dân, trước hết cần bắt đầu từ xây dựng văn hóa chính trị của cán bộ, đảng viên, cả những nhà lãnh đạo chính trị. Cũng cần xác định trách nhiệm và tiêu chí cụ thể cho từng cá nhân để phân định rõ các giá trị và chuẩn mực văn hóa chính trị của người lãnh đạo với văn hóa chính trị của các công dân.

Hai là, xây dựng văn hóa chính trị của công dân Việt Nam phải gắn với xây dựng luật pháp, hoàn thiện thể chế phát triển văn hóa phù hợp với nền kinh tế thị trường định hướng XHCN và hội nhập quốc tế; chú ý đến tính đặc thù của các nhóm công dân khác nhau để có hình thức, biện pháp và lộ trình xây dựng cho phù hợp, bổ sung, hoàn thiện một số cơ chế, chính sách mang tính đặc thù của văn hóa, nghệ thuật, nhất là đối với đồng bào dân tộc thiểu số. Cần phải quan tâm, chú ý hơn đến việc bảo tồn và phát huy, phát triển những giá trị văn hóa của vùng đồng bào dân tộc thiểu số, bởi đây thực sự là một nguồn lực rất quan trọng trong sự nghiệp xây dựng và phát triển văn hóa dân tộc nói riêng cũng như là động lực cho sự phát triển đất nước nói chung. Muốn vậy, cần có những khảo sát, nghiên cứu công phu, nghiêm túc để nâng cao sự hiểu biết, cảm thụ văn hóa đồng bào dân tộc thiểu số, từ đó có những giải pháp, cơ chế, chính sách về văn hóa thực sự cần thiết để đảm bảo phát huy và phát triển các giá trị văn hóa này. Trong quá trình xây dựng văn hóa chính trị của công dân Việt Nam hiện nay cần chú trọng xử lý hài hòa mối quan hệ giữa phát triển văn hóa với phát triển kinh tế - xã hội, giữa quyền công dân với nghĩa vụ, trách nhiệm của công dân, giữa văn hóa chính trị của công dân với văn hóa chính trị của tổ chức, của dân tộc. Trong thời gian tới cần hoàn chỉnh hệ tiêu chí về văn hóa, con người Việt Nam trong thời kỳ mới, cụ thể hóa nội dung văn hóa trong chính trị và kinh tế, coi trọng việc đánh giá các tác động của các chính sách kinh tế đối với văn hóa và ngược lại xây dựng tiêu chí văn hóa cho cấp ủy đảng các cấp. Tăng cường đấu tranh phòng, chống các biểu hiện suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” trên lĩnh vực văn hóa.

Ba là, đa dạng hóa các hình thức giáo dục, bồi dưỡng văn hóa cho con người Việt Nam để giúp gìn giữ, bảo tồn và phát triển những giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời hình thành những tiền đề xây dựng văn hóa mới của con người Việt Nam hiện đại. Giáo dục, bồi dưỡng văn hóa là một quá trình lâu dài, phức tạp, cần sự kiên trì, bền bỉ với tầm nhìn và chiến lược mới, phù hợp hơn với thực tế. Do đó, cần phải phát huy tối đa sự tham gia của các lực lượng, các hình thức, phương pháp khác nhau sao cho linh hoạt và phù hợp, hiệu quả với từng nhóm đối tượng cụ thể trong xã hội. Trong quá trình xây dựng văn hóa chính trị công dân cần tôn trọng sự đa dạng, khác biệt và khai thác, phát huy các giá trị văn hóa vùng miền, tộc người… để xây dựng giá trị con người Việt Nam nói chung, giá trị văn hóa chính trị của công dân Việt Nam nói riêng thích ứng với sự biến đổi của môi trường xã hội.

Bốn là, tiếp tục mở rộng và nâng cao hiệu quả hợp tác quốc tế về văn hóa theo hướng có trọng tâm, trọng điểm, hiệu quả hướng vào các chương trình xây dựng văn hóa chính trị, văn hóa công dân; khuyến khích hình thành các quỹ đào tạo, khuyến học, phát triển nhân tài, đáp ứng nhu cầu tinh thần của người dân. Bên cạnh đó, cần đổi mới hình thức, tăng cường các hoạt động giao lưu, giới thiệu, truyền bá văn hóa, nghệ thuật, đất nước con người Việt Nam với thế giới; mở rộng, nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động thông tin đối ngoại, hợp tác quốc tế trong lĩnh vực văn hóa, báo chí, xuất bản. Trong quá trình này, cũng cần tiếp thu những kinh nghiệm tốt về phát triển văn hóa, xây dựng văn hóa công dân của các nước nhất là trong bối cảnh công dân số, công dân toàn cầu; góp phần đưa các giá trị văn hóa chính trị Việt Nam ra thế giới đồng thời tiếp thu các giá trị phù hợp tinh hoa văn hóa chính trị các nước để xây dựng văn hóa chính trị của công dân Việt Nam thời kỳ mới.

3.2. Thảo luận

Từ kết quả nghiên cứu về quá trình vận động tư duy lý luận của Đảng qua các kỳ đại hội, đặc biệt là dấu ấn đổi mới tại Đại hội XIV, có thể khẳng định rằng văn hóa và con người không chỉ giữ vai trò là nền tảng tinh thần mà đã trở thành nguồn lực nội sinh, “tài nguyên” và “sức mạnh mềm” quốc gia đặc biệt quan trọng trong kỷ nguyên phát triển mới. Việc xác định rõ hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam là điểm tựa vững chắc để định hình nhân cách và bản lĩnh chính trị của công dân. Điều này phản ánh tư duy chiến lược, nhãn quan chính trị sắc bén và sự phát triển bước ngoặt trong đường lối lãnh đạo của Đảng, giải quyết hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế với phát triển văn hóa và bảo vệ môi trường.

Khi đối chiếu với các công trình nghiên cứu trước đây vốn chủ yếu tập trung vào việc đánh giá kết quả thực hiện Nghị quyết Đại hội XII, XIII hay bàn luận về đạo đức công vụ và văn hóa ứng xử chung, bài viết này có sự kế thừa sâu sắc nhưng đồng thời mang những nét khác biệt căn bản. Điểm tương đồng nằm ở việc tái khẳng định nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò quyết định của nền tảng tinh thần xã hội. Tuy nhiên, điểm khác biệt lớn nhất và cũng là giá trị mới của bài viết là sự cập nhật trực tiếp tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV (2026), qua đó lần đầu tiên làm rõ khái niệm, cấu trúc và phương hướng xây dựng “văn hóa chính trị của công dân” đặt trong mối quan hệ đồng bộ với chuyển đổi số, công dân toàn cầu và yêu cầu phòng chống suy thoái, “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa”. Nguyên nhân của sự khác biệt này xuất phát từ đòi hỏi khách quan của thực tiễn: bối cảnh hội nhập sâu rộng và tác động mặt trái của kinh tế thị trường đòi hỏi mỗi công dân không chỉ có tri thức, đạo đức mà phải có bản lĩnh chính trị vững vàng, ý thức thượng tôn pháp luật và trách nhiệm công dân cao cả.

Những đóng góp của bài viết được thể hiện rõ ở hai phương diện. Về mặt lý luận, bài viết góp phần làm sáng tỏ và phát triển thêm một bước quan điểm của Đảng về xây dựng văn hóa chính trị của công dân trong văn kiện Đại hội XIV, hệ thống hóa các luận điểm về chủ thể, nội dung và phương thức bồi dưỡng văn hóa chính trị. Về mặt thực tiễn, hệ thống giải pháp đề xuất - từ đổi mới thể chế, hoàn thiện hệ thống pháp luật, đa dạng hóa các hình thức giáo dục, đến nâng cao hiệu quả hợp tác quốc tế và phát triển công nghiệp văn hóa - mang tính ứng dụng cao. Đây có thể coi là tài liệu tham khảo giá trị cho các cơ quan quản lý nhà nước, các tổ chức chính trị - xã hội trong quá trình hoạch định chiến lược giáo dục tư tưởng, chính trị, văn hóa cho các tầng lớp nhân dân.

Tuy nhiên, do giới hạn về mặt khuôn khổ và phương pháp, bài viết chủ yếu tiếp cận dưới góc độ nghiên cứu lý luận và khái quát thực tiễn vĩ mô. Những vấn đề này gợi mở các hướng nghiên cứu tiếp theo cần được đẩy mạnh, đó là việc tiến hành các khảo sát xã hội học thực nghiệm trên diện rộng đối với từng nhóm đối tượng cụ thể (thanh niên, sinh viên, cán bộ, người lao động). Đồng thời, việc xây dựng một bộ hệ chỉ số đo lường định lượng cụ thể về mức độ phát triển văn hóa chính trị của công dân Việt Nam trong thời kỳ chuyển đổi số sẽ là hướng đi thiết thực, đáp ứng yêu cầu nâng cao chất lượng nguồn nhân lực phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế của đất nước.

4. Kết luận

Có thể khẳng định, trong suốt lịch sử xây dựng và phát triển đất nước, Đảng, Nhà nước Việt Nam rất coi trọng vai trò của văn hóa trong sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước. Điều này không chỉ bắt nguồn từ truyền thống lịch sử dân tộc, mà còn ở sự khẳng định trên thực tế vai trò, ảnh hưởng to lớn của văn hóa Việt Nam trong quá trình dựng nước và giữ nước qua hàng ngàn năm lịch sử. Xây dựng và phát triển văn hóa suy cho cùng là hướng tới xây dựng con người. Con người làm nên lịch sử và quyết định tương lai của chính mình, trong đó có văn hóa, các đặc trưng văn hóa cộng đồng, dân tộc. Văn hóa định hình các giá trị chuẩn mực của con người, phù hợp với điều kiện lịch sử, các giai đoạn phát triển của mỗi quốc gia cho nên nó cũng được xem là cơ sở để phân biệt sự khác nhau về văn hóa giữa các dân tộc, tác động đến sự vận hành của chế độ xã hội.

Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới, với nhiều thời cơ, thách thức đan xen. Muốn tranh thủ thời cơ, vượt qua thách thức thì không thể không nghiên cứu từ đặc điểm văn hóa, lịch sử, con người Việt Nam. Điều này đặt ra yêu cầu phải đổi mới sâu sắc, toàn diện từ tư duy, nhận thức; thể chế phát triển, đến tổ chức, bộ máy và con người thực hiện bởi văn hóa vừa là mục tiêu, là động lực của sự phát triển, là nền tảng tinh thần của xã hội. Công cuộc đổi mới cũng chính là sáng tạo văn hóa dưới sự lãnh đạo của Đảng và ngược lại bản thân văn hóa trên một ý nghĩa phổ quát cũng chính là đổi mới. Để xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, việc tập trung xây dựng văn hóa chính trị của công dân trong thời kỳ mới là một nhiệm vụ trọng tâm cần được ưu tiên và có chiến lược cụ thể trong những năm tới đây./.