Quản lý nhà nước về tôn giáo ở Singapore và giá trị tham khảo cho Việt Nam
State management of religion in Singapore and its reference value for Vietnam
| Bùi Hồng Thanh | buihongthanh841@gmail.com | Học viện Báo chí và Tuyên truyền |
Tóm tắt:
Abstract:
Từ khóa:
quản lý nhà nước, chính sách tôn giáo, Singapore
Keyword:
state management, religious policy, Singapore.
Nội dung:
1. Đặt vấn đề
Singapore là quốc gia đa dân tộc, đa tôn giáo, nhiều tín ngưỡng, tôn giáo cùng tồn tại trên một quốc đảo với mật độ dân cư cao. Vì vậy, từ khi giành độc lập năm 1965, Chính phủ Singapore đã sớm nhận thấy tầm quan trọng của vấn đề tôn giáo đối với ổn định và phát triển xã hội, và xây dựng một hệ thống quản lý nhà nước vừa thừa nhận, bảo đảm quyền tự do tôn giáo, vừa điều tiết chặt chẽ hoạt động tôn giáo vì lợi ích chung. Đối với Việt Nam, quốc gia đa tôn giáo đang tiếp tục hoàn thiện chính sách, pháp luật về tín ngưỡng, tôn giáo, việc nghiên cứu hệ thống này có ý nghĩa tham khảo, với điều kiện được đặt trong sự khác biệt về quy mô, thể chế và bối cảnh lịch sử.
Bài viết nhằm làm rõ: (i) nền tảng hiến định và pháp lý của chính sách tôn giáo Singapore; (ii) nội dung quản lý nhà nước theo từng lĩnh vực hoạt động tôn giáo; (iii) những giá trị có thể tham khảo cho Việt Nam trên cơ sở đối chiếu hai quốc gia. Câu hỏi nghiên cứu là: Singapore quản lý nhà nước về tôn giáo như thế nào, dựa trên những quy định pháp luật nào, và từ đó có thể gợi mở những giá trị tham khảo nào cho Việt Nam, xét trong sự tương đồng và khác biệt giữa hai nước?
Ở trong nước, chính sách tôn giáo của Singapore đã được giới thiệu trong các công trình của Nguyễn Hồng Dương (2010), Nguyễn Quỳnh Trâm (2022) và Nguyễn Thanh Xuân và Nguyễn Quỳnh Trâm (2023), trong bối cảnh nghiên cứu rộng hơn về tôn giáo và văn hóa Đông Nam Á (Phạm Nguyên Long, 1993; Trương Sỹ Hùng, 2017a, 2017b). Ở nước ngoài, nghiên cứu về hài hòa tôn giáo của Tan Xin Wei Andy (2020), về hệ thống luật Islam giáo của Ahmad Nizam bin Abbas (2012) và về quan hệ tôn giáo - chính trị của Thio (2009). Trên nền các nghiên cứu đó, vẫn còn dư địa để gắn các nhận định về chính sách với điều luật cụ thể và đối chiếu hai chiều với Việt Nam. Điểm mới của bài viết là hệ thống hóa quản lý nhà nước về tôn giáo ở Singapore đồng thời đối chiếu với pháp luật Việt Nam để nhận diện cả điểm tương đồng, ưu điểm của mỗi bên và những gợi mở tham khảo.
2. Phương pháp nghiên cứu
Bài viết tiếp cận theo hướng pháp lý - chính sách, sử dụng các phương pháp phân tích tài liệu, phân tích - tổng hợp và so sánh pháp luật. Đối tượng nghiên cứu là hệ thống quản lý nhà nước về tôn giáo ở Singapore; phạm vi là chính sách, pháp luật từ năm 1965 đến nay, tập trung vào các văn bản hiện hành. Nguồn tư liệu gồm: văn bản pháp luật Singapore (Hiến pháp, Luật Duy trì Hài hòa Tôn giáo, Luật Hội đoàn, Luật Quản lý Luật Islam giáo, Luật Ấn phẩm không mong muốn); tài liệu của các cơ quan Singapore (Bộ Nội vụ, Bộ Văn hóa, Cộng đồng và Thanh niên, Cơ quan Tái phát triển Đô thị); báo cáo quốc tế và các công trình học thuật trong, ngoài nước. Văn bản pháp luật Việt Nam gồm Hiến pháp năm 2013 và Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016. Nghiên cứu không có khảo sát thực địa; các đoạn dịch từ tiếng Anh do tác giả thực hiện.
3. Kết quả và thảo luận
3.1. Kết quả nghiên cứu
3.1.1. Cơ sở nghiên cứu và nền tảng hiến định, pháp lý của chính sách tôn giáo Singapore
Quản lý nhà nước về tôn giáo được hiểu là hoạt động của nhà nước thông qua hiến pháp, pháp luật, thiết chế và chính sách nhằm bảo đảm quyền tự do tôn giáo, đồng thời điều tiết hoạt động tôn giáo vì lợi ích chung. Quan hệ nhà nước - tôn giáo ở Singapore thường được lý giải bằng khái niệm nhà nước thế tục (Đỗ Quang Hưng, 2020). Báo cáo của Ủy ban Hiến pháp Singapore năm 1966 mô tả Singapore là nhà nước thế tục dân chủ; điều này được hiểu là Chính phủ không bác bỏ tôn giáo mà thực hành chủ nghĩa thế tục thích nghi, tức thừa nhận vai trò của tôn giáo trong xã hội nhưng không để tôn giáo nào chi phối chính trị (Thio, 2009).
Singapore là quốc gia đa dân tộc, đa tôn giáo và từ năm 1965 luôn duy trì chính sách hài hòa tôn giáo và dân tộc, coi sự đa dạng tôn giáo là một bộ phận không tách rời của xã hội đa dân tộc. Chính sách tôn giáo được quy định tại các Điều 12, 15, 16, 152 và 153 của Hiến pháp (Parliament of Singapore, 2020). Điều 15 khoản 1 bảo đảm mọi người có quyền tuyên xưng, thực hành và truyền bá tôn giáo của mình; khoản 3 bảo đảm mỗi nhóm tôn giáo có quyền quản lý các vấn đề tôn giáo của mình, thành lập và duy trì các tổ chức vì mục đích tôn giáo hoặc từ thiện, sở hữu và quản lý tài sản theo pháp luật; khoản 4 quy định các quyền này không cho phép hành vi trái với luật chung (luật áp dụng cho tất cả mọi người hoặc mọi nơi thuộc một tầng lớp cụ thể) liên quan đến trật tự công cộng, sức khỏe cộng đồng hoặc đạo đức. Như vậy, tự do tôn giáo ở Singapore là quyền cơ bản nhưng không tuyệt đối, và những giới hạn này phản ánh bản chất của chủ nghĩa thế tục Singapore. Hiến pháp còn cấm phân biệt đối xử dựa trên tôn giáo (Điều 12 khoản 2), bảo đảm quyền lập cơ sở giáo dục tôn giáo và quy định không ai bị buộc học hay tham dự nghi lễ của tôn giáo khác (Điều 16 khoản 2 và 3).
Điều 152 yêu cầu Chính phủ chăm lo lợi ích của các cộng đồng thiểu số, thừa nhận vị trí đặc biệt của người Mã Lai là người bản địa của Singapore và bảo vệ, thúc đẩy lợi ích của họ, bao gồm cả lợi ích tôn giáo. Điều 153 quy định cơ quan lập pháp ban hành luật điều chỉnh các vấn đề tôn giáo của người Islam giáo và thành lập hội đồng tư vấn cho Tổng thống (Parliament of Singapore, 2020). Điều này được cụ thể hóa trong Luật Quản lý Luật Islam giáo năm 1966 (Administration of Muslim Law Act - AMLA), cơ sở thành lập Hội đồng Tôn giáo Islam Singapore (Majlis Ugama Islam Singapura - MUIS) (Parliament of Singapore, 1966a). MUIS là cơ quan pháp định thuộc Bộ Văn hóa, Cộng đồng và Thanh niên (MCCY), quản lý các vấn đề liên quan đến người Islam giáo trong nước, bảo vệ quyền lợi của cả người Sunni và các nhóm thiểu số như người Shia, đồng thời tư vấn cho Tổng thống về thực hành Islam giáo. Chính phủ bổ nhiệm các thành viên của MUIS và của Ban Tài trợ Hindu giáo, Ban Cố vấn Hindu giáo, Ban Cố vấn Sikh giáo, chủ yếu phục vụ cộng đồng người Ấn Độ thiểu số. Phần lớn tín đồ Islam giáo ở Singapore là người Mã Lai (U.S. Department of State, 2024). Năm 2005, MUIS công bố 10 đặc trưng của một cộng đồng Islam giáo Singapore ưu tú nhằm giúp tín đồ hiểu và tự hào về vai trò kép (dân tộc gắn với tôn giáo) của mình, hướng tới một căn tính tôn giáo và tiến bộ xã hội có ích cho đất nước đa tôn giáo, đa dân tộc (Nguyễn Hồng Dương, 2010, tr. 70).
Một điểm nổi bật là Singapore đặc biệt coi trọng và thúc đẩy hài hòa tôn giáo (Nguyễn Thanh Xuân và Nguyễn Quỳnh Trâm, 2023, tr. 445), được cụ thể hóa trong Luật Duy trì Hài hòa Tôn giáo năm 1990 (Maintenance of Religious Harmony Act - MRHA) nhằm điều hòa, khoan dung tôn giáo và tách biệt tôn giáo với chính trị (Parliament of Singapore, 1990). Luật thành lập Hội đồng Tổng thống về Hài hòa Tôn giáo, gồm lãnh đạo tôn giáo và lãnh đạo không thuộc tôn giáo, để tư vấn cho Tổng thống về các vấn đề ảnh hưởng đến hài hòa tôn giáo. Khi có hành động bị cho là gây tổn hại đến hài hòa tôn giáo, Hội đồng tham mưu về việc Chính phủ ban hành lệnh cấm và cùng Tổng thống xem xét nhằm ngăn chặn sự lạm dụng, kích động, xúi giục hay khuyến khích tư tưởng thù địch, hận thù giữa các nhóm tôn giáo (Parliament of Singapore, 1990). Luật được sửa đổi năm 2019 và các nghĩa vụ mới về ảnh hưởng nước ngoài áp dụng từ ngày 01/11/2022 (Ministry of Home Affairs, n.d.-b).
3.1.2. Quản lý nhà nước đối với các hoạt động tôn giáo ở Singapore
Quản lý nhà nước về tôn giáo ở Singapore không dồn vào một cơ quan chuyên trách duy nhất mà được phân công theo chức năng: Bộ Nội vụ (MHA) phụ trách an ninh, MRHA và đăng ký hội đoàn; MCCY phụ trách quan hệ cộng đồng và MUIS; Bộ Giáo dục phụ trách giáo dục; Bộ Phát triển Quốc gia và Cơ quan Tái phát triển Đô thị (URA) phụ trách đất đai, quy hoạch.
(1) Đối với các hoạt động thúc đẩy hài hòa tôn giáo. Trước hết là giáo dục: chương trình chính thức của trường tiểu học và trung học công lập, thông qua môn Giáo dục Nhân cách và Công dân (Character and Citizenship Education - CCE) thuộc chương trình giáo dục quốc gia, khuyến khích sự hài hòa và khoan dung tôn giáo; học sinh trung học được tham quan chùa Phật giáo và Hindu giáo, thánh đường Islam giáo, nhà thờ và giáo đường Do Thái giáo; các trường đều tổ chức Ngày Hòa hợp Chủng tộc (Racial Harmony Day) vào tháng 7 hằng năm (Nguyễn Thanh Xuân và Nguyễn Quỳnh Trâm, 2023, tr. 445).
Ở cấp cộng đồng, hạt nhân là hệ thống Vòng tròn Hài hòa Chủng tộc và Tôn giáo (Racial and Religious Harmony Circles). Tiền thân là Vòng tròn Tin cậy Liên chủng tộc (IRCC), do Thủ tướng Goh Chok Tong đề xướng năm 2002 sau sự kiện 11/9/2001; vòng tròn đầu tiên được lập tại Joo Chiat ngày 03/3/2002; hệ thống được đổi tên năm 2007 (thêm yếu tố tôn giáo) và năm 2022 (Harmony Circle, n.d.; MCCY, 2023). Hiện có 93 vòng tròn, mỗi khu vực bầu cử một vòng, do MCCY điều phối. Mỗi vòng tròn gồm lãnh đạo các nhóm chủng tộc, tôn giáo, xã hội, giáo dục, doanh nghiệp trong khu vực; hoạt động gồm tham quan nơi thờ tự, đối thoại liên tôn, lễ hội, tập huấn và diễn tập ứng phó khủng hoảng, nhằm xây dựng lòng tin, hiểu biết và phản ứng nhanh khi xuất hiện căng thẳng chủng tộc, tôn giáo (MCCY, n.d.). Cùng với đó là Chương trình Gắn kết Cộng đồng (Community Engagement Programme), khởi động năm 2006 (Harmony Circle, n.d.), và chương trình đối thoại liên tôn Common Sense for Common Spaces, nơi tín đồ và chức sắc chia sẻ thẳng thắn về cách các tôn giáo được thực hành tại Singapore (Istana, 2018).
Chính sách thúc đẩy hài hòa tôn giáo không hình thành một sớm một chiều mà có cả một quá trình. Ở giai đoạn đầu, Chính phủ chủ yếu dựa vào công cụ pháp luật, tiêu biểu là MRHA năm 1990, để ngăn ngừa từ sớm các xung đột tôn giáo. Từ đầu những năm 2000, khi xuất hiện các phần tử Islam giáo cực đoan, Chính phủ nhận thấy cần có cách tiếp cận mềm dẻo hơn bên cạnh biện pháp pháp lý và an ninh, nhằm tạo đối thoại và xây dựng lòng tin giữa các tôn giáo và giữa tôn giáo với nhà nước (MCCY, 2023).
(2) Đối với các hành vi bị nghiêm cấm. Điều 8 MRHA cho phép Bộ trưởng Bộ Nội vụ ban hành lệnh cấm đối với người có thẩm quyền trong một nhóm tôn giáo nếu họ gây cảm giác thù địch, hận thù giữa các nhóm tôn giáo; thúc đẩy mục đích chính trị; thực hiện hoạt động lật đổ; hoặc khuyến khích sự bất mãn đối với Chính phủ dưới chiêu bài thực hành tôn giáo (Tan Xin Wei Andy, 2020). Đối tượng bị áp dụng cũng phải gỡ bỏ nội dung trực tuyến bị coi là xúc phạm.
(3) Đối với hoạt động đăng ký tôn giáo. Theo Điều 2 Luật Hội đoàn năm 1966, hiệp hội từ 10 người trở lên, bao gồm các nhóm tôn giáo, phải đăng ký với Chính phủ; hiệp hội không đăng ký bị xem là hội bất hợp pháp (Parliament of Singapore, 1966b). Yêu cầu này tạo cơ chế để nhà nước cấm các nhóm được cho là gây tổn hại đến hòa bình công cộng, phúc lợi và trật tự ở Singapore. Đăng ký mang lại địa vị pháp lý, cho phép nhóm sở hữu tài sản, tổ chức họp công khai, thực hiện giao dịch tài chính, lập tổ chức từ thiện, nhận tài trợ và hưởng ưu đãi thuế; ngược lại, hiệp hội đã đăng ký có thể bị hủy đăng ký nếu gây phương hại đến hòa bình công cộng, phúc lợi hoặc trật tự xã hội. Từ khi MRHA được sửa đổi năm 2019, các nhóm tôn giáo còn phải bảo đảm những người chịu trách nhiệm chủ chốt (chủ tịch, thư ký, thủ quỹ hoặc tương đương) là công dân hoặc người thường trú; công bố các khoản quyên góp đơn lẻ từ 10.000 SGD (khoảng 7.600 USD) trở lên nếu người đóng góp không phải công dân hoặc người thường trú; và công bố các mối liên hệ với cá nhân, tổ chức nước ngoài có vị trí kiểm soát nhóm (MHA, n.d.-a).
(4) Đối với hoạt động xuất bản và giáo dục. Theo Điều 2 và Điều 5 Luật Ấn phẩm không mong muốn năm 1967, Chính phủ có thể cấm các ấn phẩm bị coi là phản cảm vì đề cập các vấn đề chủng tộc, tôn giáo theo cách có thể gây thù địch, căm ghét, ác ý giữa các nhóm, và cấm nhập khẩu ấn phẩm, kể cả ấn phẩm tôn giáo (Parliament of Singapore, 1967). Về giáo dục, Chính phủ không cho phép giảng dạy tôn giáo trong trường công, nhưng cho phép tại 57 trường liên quan đến tôn giáo được Chính phủ trợ cấp (chủ yếu là trường Kitô giáo và ba trường Phật giáo), ngoài giờ học chính thức, không gắn với truyền đạo; học sinh có quyền không tham gia và được cung cấp lựa chọn thay thế như giáo dục công dân và đạo đức. Giảng dạy tôn giáo được phép tại các trường tư thục không được trợ cấp. Ở cấp tiểu học, chỉ bảy trường tư thục được chỉ định (sáu trường madrasah, tức trường tôn giáo Islam giáo, theo hệ phái Sunni, nơi cả học sinh Sunni và Shia theo học, và một trường Cơ đốc Phục lâm) được cung cấp giáo dục tôn giáo cho học sinh là công dân, đồng thời phải đạt hoặc vượt chuẩn thành tích của trường công trong các kỳ thi quốc gia. (U.S. Department of State, 2024).
(5) Đối với vấn đề đất đai tôn giáo. Bộ Phát triển Quốc gia và URA thiết lập hướng dẫn về phát triển đất đai và sử dụng không gian cho hoạt động tôn giáo. URA quản lý mọi hoạt động sử dụng đất và quyết định nơi các tổ chức có thể đặt trụ sở; nhóm tôn giáo tìm kiếm nơi thờ cúng mới phải nộp đơn xin giấy phép. Hoạt động tôn giáo được thực hiện trên đất quy hoạch là nơi thờ cúng, còn không gian thương mại, công nghiệp chỉ được sử dụng không độc quyền và có giới hạn theo hướng dẫn của URA; các hướng dẫn này áp dụng như nhau cho mọi nhóm tôn giáo (Urban Redevelopment Authority, n.d.).
(6) Đối với Islam giáo. Theo Điều 35 AMLA, người Islam giáo, bất kể hệ phái hay dân tộc, có các vấn đề về tình trạng cá nhân được điều chỉnh bởi luật Islam giáo có sự biến đổi phù hợp với phong tục của người Mã Lai; thông thường áp dụng hệ phái luật Shafi'i, nhưng các hệ phái được chấp nhận khác cũng có thể được dùng khi phù hợp (Parliament of Singapore, 1966a). Tổng thống bổ nhiệm chủ tịch Tòa án Sharia; tòa án này có thẩm quyền độc quyền đối với các vấn đề hôn nhân khi cả hai bên là người Islam giáo hoặc đã kết hôn theo luật Islam giáo, và có thẩm quyền đồng thời với tòa án thế tục đối với tranh chấp về quyền nuôi con và phân chia tài sản sau ly hôn. Kháng cáo trong hệ thống Sharia được chuyển đến hội đồng phúc thẩm, phán quyết của hội đồng này là chung thẩm. AMLA (Điều 96) cho phép nam giới Islam giáo thực hành chế độ đa thê, nhưng cơ quan đăng ký kết hôn Islam giáo có thể từ chối yêu cầu kết hôn thêm vợ sau khi tham khảo ý kiến những người vợ hiện tại, xem xét khả năng tài chính của người chồng và đánh giá khả năng đối xử công bằng với vợ và gia đình. Theo các chuyên gia pháp lý, luật Islam giáo chi phối vấn đề thừa kế của người Islam giáo theo mặc định, nhưng trong một số trường hợp luật dân sự được ưu tiên (Ahmad Nizam bin Abbas, 2012).
(7) Đối với việc thực hiện bình đẳng tôn giáo và bảo vệ cộng đồng thiểu số. Mặc dù thực hiện nguyên tắc bình đẳng tôn giáo, Singapore có chính sách riêng đối với cộng đồng Mã Lai Islam giáo vì họ là tộc người bản địa, có vị trí đặc biệt theo Điều 152 Hiến pháp. Các thiết chế, chính sách gồm: Hội đồng Tổng thống về Quyền của người thiểu số (thành lập theo Phần VII Hiến pháp) xem xét các dự luật để bảo đảm không gây bất lợi cho nhóm nào (Parliament of Singapore, 2020); bộ trưởng phụ trách các vấn đề Islam giáo trong nội các; và các chương trình hỗ trợ giáo dục như Chương trình Trợ cấp Học phí Đại học (TTFS) do Yayasan MENDAKI quản lý, hỗ trợ học phí cho sinh viên Mã Lai (MCCY, 2018). Hỗ trợ này dựa trên tiêu chí thu nhập, nên không phải là ưu đãi miễn phí toàn bộ.
3.1.3. Một số giá trị tham khảo cho Việt Nam
Việc tham khảo kinh nghiệm Singapore cần tính đến khác biệt về quy mô (đảo quốc đô thị so với quốc gia hơn 100 triệu dân), cấu trúc tôn giáo và thể chế; vì vậy dưới đây là các gợi mở mang tính chọn lọc tham khảo cho Việt Nam.
Thứ nhất, chú trọng hài hòa tôn giáo và thể chế hóa đối thoại ở cơ sở. Singapore coi trọng hài hòa tôn giáo thông qua MRHA năm 1990, Hội đồng Tổng thống, hệ thống Vòng tròn Hài hòa và tăng cường giảng dạy kiến thức về tôn giáo trong nhà trường, nhờ đó giữ được ổn định an ninh trong bối cảnh đa dạng tôn giáo và phát huy đóng góp của tôn giáo cho xã hội. Ở Việt Nam, các tôn giáo có truyền thống khoan dung, hòa đồng, cùng tồn tại hòa bình theo truyền thống Tam giáo đồng nguyên (Hồ Sỹ Quý, 2023, tr. 182), đây là lợi thế trong công tác tôn giáo. Trên nền đó, kinh nghiệm của Singapore có thể được xem xét vận dụng theo hướng bổ sung: tăng cường đối thoại giữa các tôn giáo với nhau và giữa các tổ chức tôn giáo với các cấp chính quyền; thiết kế diễn đàn thường xuyên theo địa bàn cơ sở, có thành phần hỗn hợp và được tập huấn kỹ năng ứng phó khi có căng thẳng; qua đó nâng cao nhận thức của cán bộ, đảng viên và nhân dân về vấn đề tôn giáo, góp phần ổn định tình hình tôn giáo và phát triển đất nước.
Thứ hai, tôn trọng quyền tự chủ của các tôn giáo. Điều 15 khoản 3 điểm a Hiến pháp Singapore khẳng định mọi nhóm tôn giáo có quyền quản lý các vấn đề tôn giáo của riêng mình (Parliament of Singapore, 2020). Điều này vừa đáp ứng nhu cầu hoạt động tự chủ của tổ chức tôn giáo, vừa đòi hỏi họ năng động, tích cực tham gia các hoạt động xã hội, từ thiện, giáo dục để khẳng định vị thế và ảnh hưởng tích cực với cộng đồng. Nhà nước Việt Nam có thể khuyến khích các tổ chức tôn giáo phát huy tinh thần tự lực, tự chủ về tài chính, nhân sự; đồng thời tạo cơ chế để các tôn giáo tham gia tích cực hơn vào các hoạt động xã hội như cứu trợ, khuyến học, bảo vệ môi trường, qua đó gắn kết họ chặt chẽ hơn với sự phát triển chung và biến họ thành đối tác tích cực trong xây dựng xã hội.
Thứ ba, tôn trọng quyền thành lập và duy trì các tổ chức vì mục đích tôn giáo hoặc từ thiện. Singapore bảo đảm quyền này ngay trong Hiến pháp (Điều 15 khoản 3 điểm b), phù hợp với quy định của luật pháp quốc tế về tự do tôn giáo, tín ngưỡng (United Nations, 1966). Hoạt động tôn giáo và hoạt động từ thiện là những lĩnh vực cơ bản nhất liên quan đến phát triển và ảnh hưởng xã hội của tôn giáo, nên bảo đảm quyền này tạo cơ sở pháp lý cho hoạt động của tôn giáo và hạn chế sự can thiệp chủ quan của nhà nước. Ở Việt Nam, Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016 đã xác lập tư cách pháp nhân phi thương mại của tổ chức tôn giáo (Điều 30) và cho phép các tôn giáo tham gia hoạt động giáo dục, y tế, bảo trợ xã hội, từ thiện, nhân đạo (Điều 55) (Quốc hội, 2016). Tuy nhiên, theo Nguyễn Trường Anh (2024), Điều 55 mới ở mức nguyên tắc chung, chưa nêu rõ chủ thể thực hiện là cá nhân hay tổ chức tôn giáo; vì vậy cần xây dựng hướng dẫn chi tiết về thành lập và hoạt động của các cơ sở, tổ chức từ thiện xã hội của tôn giáo trong thời gian tới.
Thứ tư, đăng ký sinh hoạt của các nhóm tôn giáo. Luật Hội đoàn Singapore yêu cầu mọi hiệp hội từ 10 người trở lên phải đăng ký, nếu không bị coi là bất hợp pháp và có thể bị phạt tiền, phạt tù (Parliament of Singapore, 1966b). Đây là yêu cầu chung cho mọi loại hội đoàn, phù hợp với đặc điểm một đô thị - quốc gia nhỏ. Ở Việt Nam, Điều 16 Luật năm 2016 quy định cơ chế đăng ký sinh hoạt tôn giáo tập trung với Ủy ban nhân dân cấp xã khi đủ điều kiện (Quốc hội, 2016). Hai mô hình khác nhau nhưng cùng hướng tới bảo đảm cơ sở pháp lý và trách nhiệm giải trình của các nhóm tôn giáo. Giá trị tham khảo nằm ở tiêu chí đăng ký rõ ràng, áp dụng thống nhất, thủ tục đơn giản và chế tài tương xứng. Việc hoàn thiện cần chú trọng tạo thuận lợi cho các nhóm sinh hoạt hợp pháp và bảo đảm tương thích với các cam kết quốc tế mà Việt Nam là thành viên, như Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị năm 1966 (ICCPR) và Tuyên ngôn Quốc tế về nhân quyền năm 1948 (United Nations, 1948, 1966).
Thứ năm, chính sách đối với cộng đồng dân tộc - tôn giáo cụ thể. Singapore có các thiết chế và chính sách riêng đối với cộng đồng Mã Lai Islam giáo theo Điều 152 và 153 Hiến pháp (Parliament of Singapore, 2020); Nhà nước chú trọng khơi dậy bản sắc văn hóa dân tộc - tôn giáo của họ theo hướng hài hòa với văn hóa, tôn giáo quốc gia, đồng thời xử lý nghiêm việc lợi dụng tôn giáo gây phương hại an ninh. Ở Việt Nam, Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2030 đang được triển khai (Quốc hội, 2020). Trường hợp người Khmer ở Tây Nam Bộ cho thấy mối quan hệ giữa dân tộc (người Khmer) và tôn giáo (Phật giáo Nam tông) gắn bó tự nhiên, bền chặt; chính sách dân tộc - tôn giáo của Đảng, Nhà nước đối với đồng bào Khmer giữ vị trí quan trọng, không chỉ bảo đảm ổn định lâu dài mà còn là nhân tố bảo đảm phát triển đồng bộ của khu vực và cả nước. Đây là lĩnh vực Việt Nam có kinh nghiệm riêng đáng được nghiên cứu và chia sẻ; việc tham khảo Singapore chủ yếu mang tính gợi mở về cách huy động lực lượng của cộng đồng, không phải sao chép.
3.2. Thảo luận
Thứ nhất, về điểm tương đồng. Cả hai nước đều xuất phát từ nguyên tắc bảo đảm quyền tự do tôn giáo trong khuôn khổ pháp luật. Điều 15 khoản 1 và khoản 4 Hiến pháp Singapore có nội dung tương ứng với Điều 24 Hiến pháp Việt Nam năm 2013 (quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo; các tôn giáo bình đẳng trước pháp luật) và Điều 14 khoản 2 (quyền chỉ bị hạn chế theo luật khi cần thiết vì quốc phòng, an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội, đạo đức xã hội, sức khỏe cộng đồng) (Quốc hội, 2013; Parliament of Singapore, 2020). Việc Luật năm 2016 xác lập pháp nhân phi thương mại cho tổ chức tôn giáo (Điều 30) và cho phép tham gia giáo dục, y tế, từ thiện (Điều 55) tương ứng với Điều 15 khoản 3 của Singapore (Quốc hội, 2016).
Thứ hai, về khác biệt và nguyên nhân. Singapore phân công quản lý theo chức năng giữa nhiều bộ, ngành, dùng công cụ hành chính như lệnh cấm và đăng ký hội đoàn chung, gắn với đặc thù đảo quốc nhỏ, mật độ dân cư cao và lịch sử xung đột sắc tộc, tôn giáo. Việt Nam có hệ thống cơ quan quản lý nhà nước chuyên trách, quy định riêng về đăng ký sinh hoạt và hoạt động tôn giáo, và đã có các cơ chế pháp luật riêng về xử lý vi phạm hành chính, khiếu nại, tố tụng hành chính. Do đó, việc tham khảo nên ưu tiên các giá trị có thể bổ sung cho cơ chế sẵn có (đối thoại ở cơ sở, giáo dục nhà trường, minh bạch tiêu chí đăng ký và quy hoạch đất cho cơ sở tôn giáo) hơn là các công cụ mang tính đặc thù.
Thứ ba, về ưu điểm của Việt Nam. Đường lối tôn giáo của Việt Nam nhất quán và đổi mới từ Nghị quyết số 24-NQ/TW năm 1990, trong đó khẳng định tôn giáo là vấn đề còn tồn tại lâu dài (Bộ Chính trị, 1990), đến Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016 (Quốc hội, 2016). Truyền thống hòa hợp tôn giáo, tín ngưỡng và kinh nghiệm gắn kết dân tộc - tôn giáo ở vùng đồng bào Khmer là những giá trị riêng của Việt Nam. Ngược lại, các nghiên cứu trong nước cũng chỉ ra những vấn đề cần hoàn thiện, như hoạt động từ thiện, nhân đạo của tôn giáo (Nguyễn Trường Anh, 2024). Như vậy, việc tham khảo là quá trình hai chiều, trong đó mỗi nước đều có thể học hỏi và chia sẻ.
Thứ tư, về hạn chế và vấn đề cần nghiên cứu tiếp. Bài viết dựa trên nguồn thứ cấp, chưa có khảo sát thực địa; chưa đánh giá hiệu quả thực thi các công cụ như lệnh cấm hay yêu cầu công bố nguồn tài trợ nước ngoài. Các hướng nghiên cứu tiếp theo cần có thêm những đánh giá hiệu quả của hệ thống Vòng tròn Hài hòa và so sánh với các nước Đông Nam Á khác.
4. Kết luận
Singapore là trường hợp điển hình về một quốc gia đa tôn giáo đạt được ổn định xã hội cùng với phát triển kinh tế. Nhà nước Singapore vừa bao dung tôn giáo, vừa có chính sách quyết liệt trong giải quyết các vụ việc tôn giáo phức tạp trên nguyên tắc thượng tôn pháp luật, vì lợi ích cộng đồng và quốc gia, với các công cụ từ mềm dẻo (giáo dục, đối thoại cộng đồng) đến cứng rắn (lệnh cấm, đăng ký, kiểm soát ảnh hưởng nước ngoài). Đối chiếu với Việt Nam cho thấy hai nước có nhiều điểm tương đồng về nguyên tắc nhưng khác biệt về bối cảnh và công cụ; mỗi nước đều có ưu điểm và vấn đề cần hoàn thiện riêng. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất năm hướng tham khảo có chọn lọc: thể chế hóa đối thoại ở cơ sở; tôn trọng quyền tự chủ của tôn giáo; bảo đảm quyền lập tổ chức tôn giáo, từ thiện cùng hướng dẫn thi hành; hoàn thiện đăng ký sinh hoạt tôn giáo phù hợp cam kết quốc tế; và phát huy kinh nghiệm riêng về chính sách dân tộc - tôn giáo. Nghiên cứu và áp dụng linh hoạt những kinh nghiệm này, phù hợp với đặc điểm lịch sử, văn hóa và thể chế chính trị của Việt Nam, sẽ góp phần xây dựng môi trường tôn giáo lành mạnh, năng động, nơi các tôn giáo cùng đóng góp cho sự phát triển bền vững của đất nước./.
Tài liệu tham khảo:
Ahmad Nizam bin Abbas. (2012). The Islamic legal system in Singapore. Washington International Law Journal, 21.
Bộ Chính trị. (1990). Nghị quyết số 24-NQ/TW ngày 16/10/1990 về tăng cường công tác tôn giáo trong tình hình mới.
Đỗ Quang Hưng. (2020). Nhà nước thế tục. Nhà xuất bản Chính trị quốc gia.
Harmony Circle. (n.d.). About Harmony Circle. https://www.harmonycircle.sg/who-we-are/about-harmonycircle/H
Hồ Sỹ Quý. (2023). Tam giáo đồng nguyên trong lịch sử tư tưởng Việt Nam. Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam, (2).
Istana. (2018, December 3). Speech by President Halimah Yacob at launch of Faithfully ASEAN and opening of CSCS Dialogue. https://www.istana.gov.sg/newsroom/speech-by-president-halimah-yacob-at-launch-of-faithfully-asean-and-opening-of-cscs-dialogue/
Ministry of Culture, Community and Youth. (n.d.). Racial and Religious Harmony Circle. https://www.mccy.gov.sg/sectors/community/racial-and-religious-harmony-circle/
Ministry of Culture, Community and Youth. (2018). Stronger together, forging ahead towards the future [Speech by Dr Yaacob Ibrahim, Minister-in-Charge of Muslim Affairs, at the 2018 Committee of Supply debate]. https://www.mccy.gov.sg/about-us/news-and-resources/stronger-together--forging-ahead-towards-the-future/
Ministry of Culture, Community and Youth. (2023). New Harmony Circle Coordinating Council to drive racial and religious harmony in local communities across Singapore. https://www.mccy.gov.sg/about-us/news-and-resources/new-harmony-circle-coordinating-council-to-drive-racial-and-religious-harmony-in-local-communities-across-singapore/
Ministry of Home Affairs. (n.d.-a). Declaration of donations and foreign affiliations. https://mha.gov.sg/mha-e-services/donations-and-foreign-affiliations
Ministry of Home Affairs. (n.d.-b). Maintaining racial and religious harmony. https://www.mha.gov.sg/what-we-do/managing-security-threats/maintaining-racial-and-religious-harmony/
Nguyễn Hồng Dương. (2010). Kinh nghiệm giải quyết vấn đề tôn giáo ở Trung Quốc, Thái Lan và Singapore (phần cuối). Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, (11).
Nguyễn Quỳnh Trâm. (2022). Tôn giáo và chính sách tôn giáo ở Singapore. Tạp chí Công tác tôn giáo, (4).
Nguyễn Thanh Xuân và Nguyễn Quỳnh Trâm. (2023). Tôn giáo và chính sách tôn giáo ở một số nước trên thế giới. Nhà xuất bản Tôn giáo.
Nguyễn Trường Anh. (2024). Hoàn thiện pháp luật về hoạt động xã hội, từ thiện của các tôn giáo Việt Nam trong tình hình hiện nay. Tạp chí Quản lý nhà nước. https://www.quanlynhanuoc.vn/2024/02/06/hoan-thien-phap-luat-ve-hoat-dong-xa-hoi-tu-thien-cua-cac-ton-giao-viet-nam-trong-tinh-hinh-hien-nay/
Parliament of Singapore. (1966a). Administration of Muslim Law Act 1966. https://sso.agc.gov.sg/Act/AMLA1966
Parliament of Singapore. (1966b). Societies Act 1966. https://sso.agc.gov.sg/Act/SA1966Parliament
of Singapore. (1967). Undesirable Publications Act 1967. https://sso.agc.gov.sg/Act/UPA1967
Parliament of Singapore. (1990). Maintenance of Religious Harmony Act 1990. https://sso.agc.gov.sg/Act/MRHA1990?WholeDoc=1
Parliament of Singapore. (2020). Constitution of the Republic of Singapore. https://sso.agc.gov.sg/Act/CONS1963?WholeDoc=1
Phạm Nguyên Long (Chủ biên). (1993). Đông Nam Á trên đường phát triển. Nhà xuất bản Khoa học xã hội.
Quốc hội. (2013). Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
Quốc hội. (2016). Luật Tín ngưỡng, tôn giáo (Luật số 02/2016/QH14).
Quốc hội. (2020). Nghị quyết số 120/2020/QH14 phê duyệt chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2030.
Tan Xin Wei Andy. (2020). Religious harmony in Singapore: Spaces, practices and communities. Centre for Liveable Cities.
Thio, L.-A. (2009). Between Eden and Armageddon: Navigating "religion" and "politics" in Singapore. Singapore Journal of Legal Studies, (December).
Trương Sỹ Hùng. (2017b). Bốn tôn giáo lớn ở Đông Nam Á. Nhà xuất bản Chính trị quốc gia.
United Nations. (1948). Universal Declaration of Human Rights. https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights
United Nations. (1966). International Covenant on Civil and Political Rights. https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/international-covenant-civil-and-political-rights
Urban Redevelopment Authority. (n.d.). Guidelines for non-exclusive and limited religious use in industrial premises (Circular DC12-07). https://www.ura.gov.sg/corporate/guidelines/circulars/dc12-07
U.S. Department of State. (2024). 2023 report on international religious freedom: Singapore. https://www.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/singapore/
quản lý nhà nước, chính sách tôn giáo, Singapore
state management, religious policy, Singapore.
Ahmad Nizam bin Abbas. (2012). The Islamic legal system in Singapore. Washington International Law Journal, 21.
Bộ Chính trị. (1990). Nghị quyết số 24-NQ/TW ngày 16/10/1990 về tăng cường công tác tôn giáo trong tình hình mới.
Đỗ Quang Hưng. (2020). Nhà nước thế tục. Nhà xuất bản Chính trị quốc gia.
Harmony Circle. (n.d.). About Harmony Circle. https://www.harmonycircle.sg/who-we-are/about-harmonycircle/H
Hồ Sỹ Quý. (2023). Tam giáo đồng nguyên trong lịch sử tư tưởng Việt Nam. Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam, (2).
Istana. (2018, December 3). Speech by President Halimah Yacob at launch of Faithfully ASEAN and opening of CSCS Dialogue. https://www.istana.gov.sg/newsroom/speech-by-president-halimah-yacob-at-launch-of-faithfully-asean-and-opening-of-cscs-dialogue/
Ministry of Culture, Community and Youth. (n.d.). Racial and Religious Harmony Circle. https://www.mccy.gov.sg/sectors/community/racial-and-religious-harmony-circle/
Ministry of Culture, Community and Youth. (2018). Stronger together, forging ahead towards the future [Speech by Dr Yaacob Ibrahim, Minister-in-Charge of Muslim Affairs, at the 2018 Committee of Supply debate]. https://www.mccy.gov.sg/about-us/news-and-resources/stronger-together--forging-ahead-towards-the-future/
Ministry of Culture, Community and Youth. (2023). New Harmony Circle Coordinating Council to drive racial and religious harmony in local communities across Singapore. https://www.mccy.gov.sg/about-us/news-and-resources/new-harmony-circle-coordinating-council-to-drive-racial-and-religious-harmony-in-local-communities-across-singapore/
Ministry of Home Affairs. (n.d.-a). Declaration of donations and foreign affiliations. https://mha.gov.sg/mha-e-services/donations-and-foreign-affiliations
Ministry of Home Affairs. (n.d.-b). Maintaining racial and religious harmony. https://www.mha.gov.sg/what-we-do/managing-security-threats/maintaining-racial-and-religious-harmony/
Nguyễn Hồng Dương. (2010). Kinh nghiệm giải quyết vấn đề tôn giáo ở Trung Quốc, Thái Lan và Singapore (phần cuối). Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, (11).
Nguyễn Quỳnh Trâm. (2022). Tôn giáo và chính sách tôn giáo ở Singapore. Tạp chí Công tác tôn giáo, (4).
Nguyễn Thanh Xuân và Nguyễn Quỳnh Trâm. (2023). Tôn giáo và chính sách tôn giáo ở một số nước trên thế giới. Nhà xuất bản Tôn giáo.
Nguyễn Trường Anh. (2024). Hoàn thiện pháp luật về hoạt động xã hội, từ thiện của các tôn giáo Việt Nam trong tình hình hiện nay. Tạp chí Quản lý nhà nước. https://www.quanlynhanuoc.vn/2024/02/06/hoan-thien-phap-luat-ve-hoat-dong-xa-hoi-tu-thien-cua-cac-ton-giao-viet-nam-trong-tinh-hinh-hien-nay/
Parliament of Singapore. (1966a). Administration of Muslim Law Act 1966. https://sso.agc.gov.sg/Act/AMLA1966
Parliament of Singapore. (1966b). Societies Act 1966. https://sso.agc.gov.sg/Act/SA1966Parliament
of Singapore. (1967). Undesirable Publications Act 1967. https://sso.agc.gov.sg/Act/UPA1967
Parliament of Singapore. (1990). Maintenance of Religious Harmony Act 1990. https://sso.agc.gov.sg/Act/MRHA1990?WholeDoc=1
Parliament of Singapore. (2020). Constitution of the Republic of Singapore. https://sso.agc.gov.sg/Act/CONS1963?WholeDoc=1
Phạm Nguyên Long (Chủ biên). (1993). Đông Nam Á trên đường phát triển. Nhà xuất bản Khoa học xã hội.
Quốc hội. (2013). Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
Quốc hội. (2016). Luật Tín ngưỡng, tôn giáo (Luật số 02/2016/QH14).
Quốc hội. (2020). Nghị quyết số 120/2020/QH14 phê duyệt chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2030.
Tan Xin Wei Andy. (2020). Religious harmony in Singapore: Spaces, practices and communities. Centre for Liveable Cities.
Thio, L.-A. (2009). Between Eden and Armageddon: Navigating "religion" and "politics" in Singapore. Singapore Journal of Legal Studies, (December).
Trương Sỹ Hùng. (2017b). Bốn tôn giáo lớn ở Đông Nam Á. Nhà xuất bản Chính trị quốc gia.
United Nations. (1948). Universal Declaration of Human Rights. https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights
United Nations. (1966). International Covenant on Civil and Political Rights. https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/international-covenant-civil-and-political-rights
Urban Redevelopment Authority. (n.d.). Guidelines for non-exclusive and limited religious use in industrial premises (Circular DC12-07). https://www.ura.gov.sg/corporate/guidelines/circulars/dc12-07
U.S. Department of State. (2024). 2023 report on international religious freedom: Singapore. https://www.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/singapore/
1. Đặt vấn đề
Singapore là quốc gia đa dân tộc, đa tôn giáo, nhiều tín ngưỡng, tôn giáo cùng tồn tại trên một quốc đảo với mật độ dân cư cao. Vì vậy, từ khi giành độc lập năm 1965, Chính phủ Singapore đã sớm nhận thấy tầm quan trọng của vấn đề tôn giáo đối với ổn định và phát triển xã hội, và xây dựng một hệ thống quản lý nhà nước vừa thừa nhận, bảo đảm quyền tự do tôn giáo, vừa điều tiết chặt chẽ hoạt động tôn giáo vì lợi ích chung. Đối với Việt Nam, quốc gia đa tôn giáo đang tiếp tục hoàn thiện chính sách, pháp luật về tín ngưỡng, tôn giáo, việc nghiên cứu hệ thống này có ý nghĩa tham khảo, với điều kiện được đặt trong sự khác biệt về quy mô, thể chế và bối cảnh lịch sử.
Bài viết nhằm làm rõ: (i) nền tảng hiến định và pháp lý của chính sách tôn giáo Singapore; (ii) nội dung quản lý nhà nước theo từng lĩnh vực hoạt động tôn giáo; (iii) những giá trị có thể tham khảo cho Việt Nam trên cơ sở đối chiếu hai quốc gia. Câu hỏi nghiên cứu là: Singapore quản lý nhà nước về tôn giáo như thế nào, dựa trên những quy định pháp luật nào, và từ đó có thể gợi mở những giá trị tham khảo nào cho Việt Nam, xét trong sự tương đồng và khác biệt giữa hai nước?
Ở trong nước, chính sách tôn giáo của Singapore đã được giới thiệu trong các công trình của Nguyễn Hồng Dương (2010), Nguyễn Quỳnh Trâm (2022) và Nguyễn Thanh Xuân và Nguyễn Quỳnh Trâm (2023), trong bối cảnh nghiên cứu rộng hơn về tôn giáo và văn hóa Đông Nam Á (Phạm Nguyên Long, 1993; Trương Sỹ Hùng, 2017a, 2017b). Ở nước ngoài, nghiên cứu về hài hòa tôn giáo của Tan Xin Wei Andy (2020), về hệ thống luật Islam giáo của Ahmad Nizam bin Abbas (2012) và về quan hệ tôn giáo - chính trị của Thio (2009). Trên nền các nghiên cứu đó, vẫn còn dư địa để gắn các nhận định về chính sách với điều luật cụ thể và đối chiếu hai chiều với Việt Nam. Điểm mới của bài viết là hệ thống hóa quản lý nhà nước về tôn giáo ở Singapore đồng thời đối chiếu với pháp luật Việt Nam để nhận diện cả điểm tương đồng, ưu điểm của mỗi bên và những gợi mở tham khảo.
2. Phương pháp nghiên cứu
Bài viết tiếp cận theo hướng pháp lý - chính sách, sử dụng các phương pháp phân tích tài liệu, phân tích - tổng hợp và so sánh pháp luật. Đối tượng nghiên cứu là hệ thống quản lý nhà nước về tôn giáo ở Singapore; phạm vi là chính sách, pháp luật từ năm 1965 đến nay, tập trung vào các văn bản hiện hành. Nguồn tư liệu gồm: văn bản pháp luật Singapore (Hiến pháp, Luật Duy trì Hài hòa Tôn giáo, Luật Hội đoàn, Luật Quản lý Luật Islam giáo, Luật Ấn phẩm không mong muốn); tài liệu của các cơ quan Singapore (Bộ Nội vụ, Bộ Văn hóa, Cộng đồng và Thanh niên, Cơ quan Tái phát triển Đô thị); báo cáo quốc tế và các công trình học thuật trong, ngoài nước. Văn bản pháp luật Việt Nam gồm Hiến pháp năm 2013 và Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016. Nghiên cứu không có khảo sát thực địa; các đoạn dịch từ tiếng Anh do tác giả thực hiện.
3. Kết quả và thảo luận
3.1. Kết quả nghiên cứu
3.1.1. Cơ sở nghiên cứu và nền tảng hiến định, pháp lý của chính sách tôn giáo Singapore
Quản lý nhà nước về tôn giáo được hiểu là hoạt động của nhà nước thông qua hiến pháp, pháp luật, thiết chế và chính sách nhằm bảo đảm quyền tự do tôn giáo, đồng thời điều tiết hoạt động tôn giáo vì lợi ích chung. Quan hệ nhà nước - tôn giáo ở Singapore thường được lý giải bằng khái niệm nhà nước thế tục (Đỗ Quang Hưng, 2020). Báo cáo của Ủy ban Hiến pháp Singapore năm 1966 mô tả Singapore là nhà nước thế tục dân chủ; điều này được hiểu là Chính phủ không bác bỏ tôn giáo mà thực hành chủ nghĩa thế tục thích nghi, tức thừa nhận vai trò của tôn giáo trong xã hội nhưng không để tôn giáo nào chi phối chính trị (Thio, 2009).
Singapore là quốc gia đa dân tộc, đa tôn giáo và từ năm 1965 luôn duy trì chính sách hài hòa tôn giáo và dân tộc, coi sự đa dạng tôn giáo là một bộ phận không tách rời của xã hội đa dân tộc. Chính sách tôn giáo được quy định tại các Điều 12, 15, 16, 152 và 153 của Hiến pháp (Parliament of Singapore, 2020). Điều 15 khoản 1 bảo đảm mọi người có quyền tuyên xưng, thực hành và truyền bá tôn giáo của mình; khoản 3 bảo đảm mỗi nhóm tôn giáo có quyền quản lý các vấn đề tôn giáo của mình, thành lập và duy trì các tổ chức vì mục đích tôn giáo hoặc từ thiện, sở hữu và quản lý tài sản theo pháp luật; khoản 4 quy định các quyền này không cho phép hành vi trái với luật chung (luật áp dụng cho tất cả mọi người hoặc mọi nơi thuộc một tầng lớp cụ thể) liên quan đến trật tự công cộng, sức khỏe cộng đồng hoặc đạo đức. Như vậy, tự do tôn giáo ở Singapore là quyền cơ bản nhưng không tuyệt đối, và những giới hạn này phản ánh bản chất của chủ nghĩa thế tục Singapore. Hiến pháp còn cấm phân biệt đối xử dựa trên tôn giáo (Điều 12 khoản 2), bảo đảm quyền lập cơ sở giáo dục tôn giáo và quy định không ai bị buộc học hay tham dự nghi lễ của tôn giáo khác (Điều 16 khoản 2 và 3).
Điều 152 yêu cầu Chính phủ chăm lo lợi ích của các cộng đồng thiểu số, thừa nhận vị trí đặc biệt của người Mã Lai là người bản địa của Singapore và bảo vệ, thúc đẩy lợi ích của họ, bao gồm cả lợi ích tôn giáo. Điều 153 quy định cơ quan lập pháp ban hành luật điều chỉnh các vấn đề tôn giáo của người Islam giáo và thành lập hội đồng tư vấn cho Tổng thống (Parliament of Singapore, 2020). Điều này được cụ thể hóa trong Luật Quản lý Luật Islam giáo năm 1966 (Administration of Muslim Law Act - AMLA), cơ sở thành lập Hội đồng Tôn giáo Islam Singapore (Majlis Ugama Islam Singapura - MUIS) (Parliament of Singapore, 1966a). MUIS là cơ quan pháp định thuộc Bộ Văn hóa, Cộng đồng và Thanh niên (MCCY), quản lý các vấn đề liên quan đến người Islam giáo trong nước, bảo vệ quyền lợi của cả người Sunni và các nhóm thiểu số như người Shia, đồng thời tư vấn cho Tổng thống về thực hành Islam giáo. Chính phủ bổ nhiệm các thành viên của MUIS và của Ban Tài trợ Hindu giáo, Ban Cố vấn Hindu giáo, Ban Cố vấn Sikh giáo, chủ yếu phục vụ cộng đồng người Ấn Độ thiểu số. Phần lớn tín đồ Islam giáo ở Singapore là người Mã Lai (U.S. Department of State, 2024). Năm 2005, MUIS công bố 10 đặc trưng của một cộng đồng Islam giáo Singapore ưu tú nhằm giúp tín đồ hiểu và tự hào về vai trò kép (dân tộc gắn với tôn giáo) của mình, hướng tới một căn tính tôn giáo và tiến bộ xã hội có ích cho đất nước đa tôn giáo, đa dân tộc (Nguyễn Hồng Dương, 2010, tr. 70).
Một điểm nổi bật là Singapore đặc biệt coi trọng và thúc đẩy hài hòa tôn giáo (Nguyễn Thanh Xuân và Nguyễn Quỳnh Trâm, 2023, tr. 445), được cụ thể hóa trong Luật Duy trì Hài hòa Tôn giáo năm 1990 (Maintenance of Religious Harmony Act - MRHA) nhằm điều hòa, khoan dung tôn giáo và tách biệt tôn giáo với chính trị (Parliament of Singapore, 1990). Luật thành lập Hội đồng Tổng thống về Hài hòa Tôn giáo, gồm lãnh đạo tôn giáo và lãnh đạo không thuộc tôn giáo, để tư vấn cho Tổng thống về các vấn đề ảnh hưởng đến hài hòa tôn giáo. Khi có hành động bị cho là gây tổn hại đến hài hòa tôn giáo, Hội đồng tham mưu về việc Chính phủ ban hành lệnh cấm và cùng Tổng thống xem xét nhằm ngăn chặn sự lạm dụng, kích động, xúi giục hay khuyến khích tư tưởng thù địch, hận thù giữa các nhóm tôn giáo (Parliament of Singapore, 1990). Luật được sửa đổi năm 2019 và các nghĩa vụ mới về ảnh hưởng nước ngoài áp dụng từ ngày 01/11/2022 (Ministry of Home Affairs, n.d.-b).
3.1.2. Quản lý nhà nước đối với các hoạt động tôn giáo ở Singapore
Quản lý nhà nước về tôn giáo ở Singapore không dồn vào một cơ quan chuyên trách duy nhất mà được phân công theo chức năng: Bộ Nội vụ (MHA) phụ trách an ninh, MRHA và đăng ký hội đoàn; MCCY phụ trách quan hệ cộng đồng và MUIS; Bộ Giáo dục phụ trách giáo dục; Bộ Phát triển Quốc gia và Cơ quan Tái phát triển Đô thị (URA) phụ trách đất đai, quy hoạch.
(1) Đối với các hoạt động thúc đẩy hài hòa tôn giáo. Trước hết là giáo dục: chương trình chính thức của trường tiểu học và trung học công lập, thông qua môn Giáo dục Nhân cách và Công dân (Character and Citizenship Education - CCE) thuộc chương trình giáo dục quốc gia, khuyến khích sự hài hòa và khoan dung tôn giáo; học sinh trung học được tham quan chùa Phật giáo và Hindu giáo, thánh đường Islam giáo, nhà thờ và giáo đường Do Thái giáo; các trường đều tổ chức Ngày Hòa hợp Chủng tộc (Racial Harmony Day) vào tháng 7 hằng năm (Nguyễn Thanh Xuân và Nguyễn Quỳnh Trâm, 2023, tr. 445).
Ở cấp cộng đồng, hạt nhân là hệ thống Vòng tròn Hài hòa Chủng tộc và Tôn giáo (Racial and Religious Harmony Circles). Tiền thân là Vòng tròn Tin cậy Liên chủng tộc (IRCC), do Thủ tướng Goh Chok Tong đề xướng năm 2002 sau sự kiện 11/9/2001; vòng tròn đầu tiên được lập tại Joo Chiat ngày 03/3/2002; hệ thống được đổi tên năm 2007 (thêm yếu tố tôn giáo) và năm 2022 (Harmony Circle, n.d.; MCCY, 2023). Hiện có 93 vòng tròn, mỗi khu vực bầu cử một vòng, do MCCY điều phối. Mỗi vòng tròn gồm lãnh đạo các nhóm chủng tộc, tôn giáo, xã hội, giáo dục, doanh nghiệp trong khu vực; hoạt động gồm tham quan nơi thờ tự, đối thoại liên tôn, lễ hội, tập huấn và diễn tập ứng phó khủng hoảng, nhằm xây dựng lòng tin, hiểu biết và phản ứng nhanh khi xuất hiện căng thẳng chủng tộc, tôn giáo (MCCY, n.d.). Cùng với đó là Chương trình Gắn kết Cộng đồng (Community Engagement Programme), khởi động năm 2006 (Harmony Circle, n.d.), và chương trình đối thoại liên tôn Common Sense for Common Spaces, nơi tín đồ và chức sắc chia sẻ thẳng thắn về cách các tôn giáo được thực hành tại Singapore (Istana, 2018).
Chính sách thúc đẩy hài hòa tôn giáo không hình thành một sớm một chiều mà có cả một quá trình. Ở giai đoạn đầu, Chính phủ chủ yếu dựa vào công cụ pháp luật, tiêu biểu là MRHA năm 1990, để ngăn ngừa từ sớm các xung đột tôn giáo. Từ đầu những năm 2000, khi xuất hiện các phần tử Islam giáo cực đoan, Chính phủ nhận thấy cần có cách tiếp cận mềm dẻo hơn bên cạnh biện pháp pháp lý và an ninh, nhằm tạo đối thoại và xây dựng lòng tin giữa các tôn giáo và giữa tôn giáo với nhà nước (MCCY, 2023).
(2) Đối với các hành vi bị nghiêm cấm. Điều 8 MRHA cho phép Bộ trưởng Bộ Nội vụ ban hành lệnh cấm đối với người có thẩm quyền trong một nhóm tôn giáo nếu họ gây cảm giác thù địch, hận thù giữa các nhóm tôn giáo; thúc đẩy mục đích chính trị; thực hiện hoạt động lật đổ; hoặc khuyến khích sự bất mãn đối với Chính phủ dưới chiêu bài thực hành tôn giáo (Tan Xin Wei Andy, 2020). Đối tượng bị áp dụng cũng phải gỡ bỏ nội dung trực tuyến bị coi là xúc phạm.
(3) Đối với hoạt động đăng ký tôn giáo. Theo Điều 2 Luật Hội đoàn năm 1966, hiệp hội từ 10 người trở lên, bao gồm các nhóm tôn giáo, phải đăng ký với Chính phủ; hiệp hội không đăng ký bị xem là hội bất hợp pháp (Parliament of Singapore, 1966b). Yêu cầu này tạo cơ chế để nhà nước cấm các nhóm được cho là gây tổn hại đến hòa bình công cộng, phúc lợi và trật tự ở Singapore. Đăng ký mang lại địa vị pháp lý, cho phép nhóm sở hữu tài sản, tổ chức họp công khai, thực hiện giao dịch tài chính, lập tổ chức từ thiện, nhận tài trợ và hưởng ưu đãi thuế; ngược lại, hiệp hội đã đăng ký có thể bị hủy đăng ký nếu gây phương hại đến hòa bình công cộng, phúc lợi hoặc trật tự xã hội. Từ khi MRHA được sửa đổi năm 2019, các nhóm tôn giáo còn phải bảo đảm những người chịu trách nhiệm chủ chốt (chủ tịch, thư ký, thủ quỹ hoặc tương đương) là công dân hoặc người thường trú; công bố các khoản quyên góp đơn lẻ từ 10.000 SGD (khoảng 7.600 USD) trở lên nếu người đóng góp không phải công dân hoặc người thường trú; và công bố các mối liên hệ với cá nhân, tổ chức nước ngoài có vị trí kiểm soát nhóm (MHA, n.d.-a).
(4) Đối với hoạt động xuất bản và giáo dục. Theo Điều 2 và Điều 5 Luật Ấn phẩm không mong muốn năm 1967, Chính phủ có thể cấm các ấn phẩm bị coi là phản cảm vì đề cập các vấn đề chủng tộc, tôn giáo theo cách có thể gây thù địch, căm ghét, ác ý giữa các nhóm, và cấm nhập khẩu ấn phẩm, kể cả ấn phẩm tôn giáo (Parliament of Singapore, 1967). Về giáo dục, Chính phủ không cho phép giảng dạy tôn giáo trong trường công, nhưng cho phép tại 57 trường liên quan đến tôn giáo được Chính phủ trợ cấp (chủ yếu là trường Kitô giáo và ba trường Phật giáo), ngoài giờ học chính thức, không gắn với truyền đạo; học sinh có quyền không tham gia và được cung cấp lựa chọn thay thế như giáo dục công dân và đạo đức. Giảng dạy tôn giáo được phép tại các trường tư thục không được trợ cấp. Ở cấp tiểu học, chỉ bảy trường tư thục được chỉ định (sáu trường madrasah, tức trường tôn giáo Islam giáo, theo hệ phái Sunni, nơi cả học sinh Sunni và Shia theo học, và một trường Cơ đốc Phục lâm) được cung cấp giáo dục tôn giáo cho học sinh là công dân, đồng thời phải đạt hoặc vượt chuẩn thành tích của trường công trong các kỳ thi quốc gia. (U.S. Department of State, 2024).
(5) Đối với vấn đề đất đai tôn giáo. Bộ Phát triển Quốc gia và URA thiết lập hướng dẫn về phát triển đất đai và sử dụng không gian cho hoạt động tôn giáo. URA quản lý mọi hoạt động sử dụng đất và quyết định nơi các tổ chức có thể đặt trụ sở; nhóm tôn giáo tìm kiếm nơi thờ cúng mới phải nộp đơn xin giấy phép. Hoạt động tôn giáo được thực hiện trên đất quy hoạch là nơi thờ cúng, còn không gian thương mại, công nghiệp chỉ được sử dụng không độc quyền và có giới hạn theo hướng dẫn của URA; các hướng dẫn này áp dụng như nhau cho mọi nhóm tôn giáo (Urban Redevelopment Authority, n.d.).
(6) Đối với Islam giáo. Theo Điều 35 AMLA, người Islam giáo, bất kể hệ phái hay dân tộc, có các vấn đề về tình trạng cá nhân được điều chỉnh bởi luật Islam giáo có sự biến đổi phù hợp với phong tục của người Mã Lai; thông thường áp dụng hệ phái luật Shafi'i, nhưng các hệ phái được chấp nhận khác cũng có thể được dùng khi phù hợp (Parliament of Singapore, 1966a). Tổng thống bổ nhiệm chủ tịch Tòa án Sharia; tòa án này có thẩm quyền độc quyền đối với các vấn đề hôn nhân khi cả hai bên là người Islam giáo hoặc đã kết hôn theo luật Islam giáo, và có thẩm quyền đồng thời với tòa án thế tục đối với tranh chấp về quyền nuôi con và phân chia tài sản sau ly hôn. Kháng cáo trong hệ thống Sharia được chuyển đến hội đồng phúc thẩm, phán quyết của hội đồng này là chung thẩm. AMLA (Điều 96) cho phép nam giới Islam giáo thực hành chế độ đa thê, nhưng cơ quan đăng ký kết hôn Islam giáo có thể từ chối yêu cầu kết hôn thêm vợ sau khi tham khảo ý kiến những người vợ hiện tại, xem xét khả năng tài chính của người chồng và đánh giá khả năng đối xử công bằng với vợ và gia đình. Theo các chuyên gia pháp lý, luật Islam giáo chi phối vấn đề thừa kế của người Islam giáo theo mặc định, nhưng trong một số trường hợp luật dân sự được ưu tiên (Ahmad Nizam bin Abbas, 2012).
(7) Đối với việc thực hiện bình đẳng tôn giáo và bảo vệ cộng đồng thiểu số. Mặc dù thực hiện nguyên tắc bình đẳng tôn giáo, Singapore có chính sách riêng đối với cộng đồng Mã Lai Islam giáo vì họ là tộc người bản địa, có vị trí đặc biệt theo Điều 152 Hiến pháp. Các thiết chế, chính sách gồm: Hội đồng Tổng thống về Quyền của người thiểu số (thành lập theo Phần VII Hiến pháp) xem xét các dự luật để bảo đảm không gây bất lợi cho nhóm nào (Parliament of Singapore, 2020); bộ trưởng phụ trách các vấn đề Islam giáo trong nội các; và các chương trình hỗ trợ giáo dục như Chương trình Trợ cấp Học phí Đại học (TTFS) do Yayasan MENDAKI quản lý, hỗ trợ học phí cho sinh viên Mã Lai (MCCY, 2018). Hỗ trợ này dựa trên tiêu chí thu nhập, nên không phải là ưu đãi miễn phí toàn bộ.
3.1.3. Một số giá trị tham khảo cho Việt Nam
Việc tham khảo kinh nghiệm Singapore cần tính đến khác biệt về quy mô (đảo quốc đô thị so với quốc gia hơn 100 triệu dân), cấu trúc tôn giáo và thể chế; vì vậy dưới đây là các gợi mở mang tính chọn lọc tham khảo cho Việt Nam.
Thứ nhất, chú trọng hài hòa tôn giáo và thể chế hóa đối thoại ở cơ sở. Singapore coi trọng hài hòa tôn giáo thông qua MRHA năm 1990, Hội đồng Tổng thống, hệ thống Vòng tròn Hài hòa và tăng cường giảng dạy kiến thức về tôn giáo trong nhà trường, nhờ đó giữ được ổn định an ninh trong bối cảnh đa dạng tôn giáo và phát huy đóng góp của tôn giáo cho xã hội. Ở Việt Nam, các tôn giáo có truyền thống khoan dung, hòa đồng, cùng tồn tại hòa bình theo truyền thống Tam giáo đồng nguyên (Hồ Sỹ Quý, 2023, tr. 182), đây là lợi thế trong công tác tôn giáo. Trên nền đó, kinh nghiệm của Singapore có thể được xem xét vận dụng theo hướng bổ sung: tăng cường đối thoại giữa các tôn giáo với nhau và giữa các tổ chức tôn giáo với các cấp chính quyền; thiết kế diễn đàn thường xuyên theo địa bàn cơ sở, có thành phần hỗn hợp và được tập huấn kỹ năng ứng phó khi có căng thẳng; qua đó nâng cao nhận thức của cán bộ, đảng viên và nhân dân về vấn đề tôn giáo, góp phần ổn định tình hình tôn giáo và phát triển đất nước.
Thứ hai, tôn trọng quyền tự chủ của các tôn giáo. Điều 15 khoản 3 điểm a Hiến pháp Singapore khẳng định mọi nhóm tôn giáo có quyền quản lý các vấn đề tôn giáo của riêng mình (Parliament of Singapore, 2020). Điều này vừa đáp ứng nhu cầu hoạt động tự chủ của tổ chức tôn giáo, vừa đòi hỏi họ năng động, tích cực tham gia các hoạt động xã hội, từ thiện, giáo dục để khẳng định vị thế và ảnh hưởng tích cực với cộng đồng. Nhà nước Việt Nam có thể khuyến khích các tổ chức tôn giáo phát huy tinh thần tự lực, tự chủ về tài chính, nhân sự; đồng thời tạo cơ chế để các tôn giáo tham gia tích cực hơn vào các hoạt động xã hội như cứu trợ, khuyến học, bảo vệ môi trường, qua đó gắn kết họ chặt chẽ hơn với sự phát triển chung và biến họ thành đối tác tích cực trong xây dựng xã hội.
Thứ ba, tôn trọng quyền thành lập và duy trì các tổ chức vì mục đích tôn giáo hoặc từ thiện. Singapore bảo đảm quyền này ngay trong Hiến pháp (Điều 15 khoản 3 điểm b), phù hợp với quy định của luật pháp quốc tế về tự do tôn giáo, tín ngưỡng (United Nations, 1966). Hoạt động tôn giáo và hoạt động từ thiện là những lĩnh vực cơ bản nhất liên quan đến phát triển và ảnh hưởng xã hội của tôn giáo, nên bảo đảm quyền này tạo cơ sở pháp lý cho hoạt động của tôn giáo và hạn chế sự can thiệp chủ quan của nhà nước. Ở Việt Nam, Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016 đã xác lập tư cách pháp nhân phi thương mại của tổ chức tôn giáo (Điều 30) và cho phép các tôn giáo tham gia hoạt động giáo dục, y tế, bảo trợ xã hội, từ thiện, nhân đạo (Điều 55) (Quốc hội, 2016). Tuy nhiên, theo Nguyễn Trường Anh (2024), Điều 55 mới ở mức nguyên tắc chung, chưa nêu rõ chủ thể thực hiện là cá nhân hay tổ chức tôn giáo; vì vậy cần xây dựng hướng dẫn chi tiết về thành lập và hoạt động của các cơ sở, tổ chức từ thiện xã hội của tôn giáo trong thời gian tới.
Thứ tư, đăng ký sinh hoạt của các nhóm tôn giáo. Luật Hội đoàn Singapore yêu cầu mọi hiệp hội từ 10 người trở lên phải đăng ký, nếu không bị coi là bất hợp pháp và có thể bị phạt tiền, phạt tù (Parliament of Singapore, 1966b). Đây là yêu cầu chung cho mọi loại hội đoàn, phù hợp với đặc điểm một đô thị - quốc gia nhỏ. Ở Việt Nam, Điều 16 Luật năm 2016 quy định cơ chế đăng ký sinh hoạt tôn giáo tập trung với Ủy ban nhân dân cấp xã khi đủ điều kiện (Quốc hội, 2016). Hai mô hình khác nhau nhưng cùng hướng tới bảo đảm cơ sở pháp lý và trách nhiệm giải trình của các nhóm tôn giáo. Giá trị tham khảo nằm ở tiêu chí đăng ký rõ ràng, áp dụng thống nhất, thủ tục đơn giản và chế tài tương xứng. Việc hoàn thiện cần chú trọng tạo thuận lợi cho các nhóm sinh hoạt hợp pháp và bảo đảm tương thích với các cam kết quốc tế mà Việt Nam là thành viên, như Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị năm 1966 (ICCPR) và Tuyên ngôn Quốc tế về nhân quyền năm 1948 (United Nations, 1948, 1966).
Thứ năm, chính sách đối với cộng đồng dân tộc - tôn giáo cụ thể. Singapore có các thiết chế và chính sách riêng đối với cộng đồng Mã Lai Islam giáo theo Điều 152 và 153 Hiến pháp (Parliament of Singapore, 2020); Nhà nước chú trọng khơi dậy bản sắc văn hóa dân tộc - tôn giáo của họ theo hướng hài hòa với văn hóa, tôn giáo quốc gia, đồng thời xử lý nghiêm việc lợi dụng tôn giáo gây phương hại an ninh. Ở Việt Nam, Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2030 đang được triển khai (Quốc hội, 2020). Trường hợp người Khmer ở Tây Nam Bộ cho thấy mối quan hệ giữa dân tộc (người Khmer) và tôn giáo (Phật giáo Nam tông) gắn bó tự nhiên, bền chặt; chính sách dân tộc - tôn giáo của Đảng, Nhà nước đối với đồng bào Khmer giữ vị trí quan trọng, không chỉ bảo đảm ổn định lâu dài mà còn là nhân tố bảo đảm phát triển đồng bộ của khu vực và cả nước. Đây là lĩnh vực Việt Nam có kinh nghiệm riêng đáng được nghiên cứu và chia sẻ; việc tham khảo Singapore chủ yếu mang tính gợi mở về cách huy động lực lượng của cộng đồng, không phải sao chép.
3.2. Thảo luận
Thứ nhất, về điểm tương đồng. Cả hai nước đều xuất phát từ nguyên tắc bảo đảm quyền tự do tôn giáo trong khuôn khổ pháp luật. Điều 15 khoản 1 và khoản 4 Hiến pháp Singapore có nội dung tương ứng với Điều 24 Hiến pháp Việt Nam năm 2013 (quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo; các tôn giáo bình đẳng trước pháp luật) và Điều 14 khoản 2 (quyền chỉ bị hạn chế theo luật khi cần thiết vì quốc phòng, an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội, đạo đức xã hội, sức khỏe cộng đồng) (Quốc hội, 2013; Parliament of Singapore, 2020). Việc Luật năm 2016 xác lập pháp nhân phi thương mại cho tổ chức tôn giáo (Điều 30) và cho phép tham gia giáo dục, y tế, từ thiện (Điều 55) tương ứng với Điều 15 khoản 3 của Singapore (Quốc hội, 2016).
Thứ hai, về khác biệt và nguyên nhân. Singapore phân công quản lý theo chức năng giữa nhiều bộ, ngành, dùng công cụ hành chính như lệnh cấm và đăng ký hội đoàn chung, gắn với đặc thù đảo quốc nhỏ, mật độ dân cư cao và lịch sử xung đột sắc tộc, tôn giáo. Việt Nam có hệ thống cơ quan quản lý nhà nước chuyên trách, quy định riêng về đăng ký sinh hoạt và hoạt động tôn giáo, và đã có các cơ chế pháp luật riêng về xử lý vi phạm hành chính, khiếu nại, tố tụng hành chính. Do đó, việc tham khảo nên ưu tiên các giá trị có thể bổ sung cho cơ chế sẵn có (đối thoại ở cơ sở, giáo dục nhà trường, minh bạch tiêu chí đăng ký và quy hoạch đất cho cơ sở tôn giáo) hơn là các công cụ mang tính đặc thù.
Thứ ba, về ưu điểm của Việt Nam. Đường lối tôn giáo của Việt Nam nhất quán và đổi mới từ Nghị quyết số 24-NQ/TW năm 1990, trong đó khẳng định tôn giáo là vấn đề còn tồn tại lâu dài (Bộ Chính trị, 1990), đến Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016 (Quốc hội, 2016). Truyền thống hòa hợp tôn giáo, tín ngưỡng và kinh nghiệm gắn kết dân tộc - tôn giáo ở vùng đồng bào Khmer là những giá trị riêng của Việt Nam. Ngược lại, các nghiên cứu trong nước cũng chỉ ra những vấn đề cần hoàn thiện, như hoạt động từ thiện, nhân đạo của tôn giáo (Nguyễn Trường Anh, 2024). Như vậy, việc tham khảo là quá trình hai chiều, trong đó mỗi nước đều có thể học hỏi và chia sẻ.
Thứ tư, về hạn chế và vấn đề cần nghiên cứu tiếp. Bài viết dựa trên nguồn thứ cấp, chưa có khảo sát thực địa; chưa đánh giá hiệu quả thực thi các công cụ như lệnh cấm hay yêu cầu công bố nguồn tài trợ nước ngoài. Các hướng nghiên cứu tiếp theo cần có thêm những đánh giá hiệu quả của hệ thống Vòng tròn Hài hòa và so sánh với các nước Đông Nam Á khác.
4. Kết luận
Singapore là trường hợp điển hình về một quốc gia đa tôn giáo đạt được ổn định xã hội cùng với phát triển kinh tế. Nhà nước Singapore vừa bao dung tôn giáo, vừa có chính sách quyết liệt trong giải quyết các vụ việc tôn giáo phức tạp trên nguyên tắc thượng tôn pháp luật, vì lợi ích cộng đồng và quốc gia, với các công cụ từ mềm dẻo (giáo dục, đối thoại cộng đồng) đến cứng rắn (lệnh cấm, đăng ký, kiểm soát ảnh hưởng nước ngoài). Đối chiếu với Việt Nam cho thấy hai nước có nhiều điểm tương đồng về nguyên tắc nhưng khác biệt về bối cảnh và công cụ; mỗi nước đều có ưu điểm và vấn đề cần hoàn thiện riêng. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất năm hướng tham khảo có chọn lọc: thể chế hóa đối thoại ở cơ sở; tôn trọng quyền tự chủ của tôn giáo; bảo đảm quyền lập tổ chức tôn giáo, từ thiện cùng hướng dẫn thi hành; hoàn thiện đăng ký sinh hoạt tôn giáo phù hợp cam kết quốc tế; và phát huy kinh nghiệm riêng về chính sách dân tộc - tôn giáo. Nghiên cứu và áp dụng linh hoạt những kinh nghiệm này, phù hợp với đặc điểm lịch sử, văn hóa và thể chế chính trị của Việt Nam, sẽ góp phần xây dựng môi trường tôn giáo lành mạnh, năng động, nơi các tôn giáo cùng đóng góp cho sự phát triển bền vững của đất nước./.
Trích dẫn bài báo
Bài liên quan
- Thành tựu hoạt động đối ngoại nhân dân Việt Nam qua 40 năm đổi mới
- Năng lực thẩm định thông tin trên mạng của sinh viên Việt Nam trong bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch hiện nay
- Kinh nghiệm quốc tế trong đấu tranh, phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trên không gian mạng và gợi mở cho Việt Nam
- Giữ vững trận địa tư tưởng của Đảng trong bối cảnh bùng nổ thông tin và trí tuệ nhân tạo
- Cảnh giác với hiện tượng mượn danh dân chủ để che giấu hội chứng sợ cái mới
llcttt1994dientu@gmail.com
02438348033


