Xây dựng nền báo chí, truyền thông chuyên nghiệp, nhân văn và hiện đại

1. Thực hiện Quyết định 362/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ngày 3.4.2019, phê duyệt Quy hoạch phát triển và quản lý báo chí toàn quốc đến năm 2025, hệ thống báo chí nước ta đã bước đầu được tinh gọn. Năm 2020 cả nước đã giảm 71 cơ quan báo chí so với năm 2019. Tính đến tính đến 31.12.2020, cả nước có 779 cơ quan báo chí, trong đó có 142 báo, 612 tạp chí, 72 cơ quan có giấy phép hoạt động phát thanh, truyền hình, 25 cơ quan báo chí điện tử độc lập, hơn 41.000 người đang công tác tại các cơ quan báo chí, với 21.132 người được cấp thẻ nhà báo⁽¹⁾.

Đến năm 2020 cả nước có 59 nhà xuất bản, 2.725 đơn vị phát hành đưa ra trên 330 triệu xuất bản phẩm; xuất bản phẩm nhập khẩu 21,1 triệu bản⁽²⁾. Các tòa soạn báo, tạp chí sau khi thực hiện quy hoạch đã có sự chuyển đổi về mô hình, quy trình tổ chức nội dung và tác nghiệp, xây dựng các quy chế hoạt động làm báo chuyển đổi số với trang thiết bị, công nghệ hiện đại. Công tác lãnh đạo, chỉ đạo, quản lý nhà nước đối với hoạt động báo chí, trang thông tin điện tử tổng hợp đã phát huy hiệu lực, hiệu quả rõ hơn; ý thức định hướng thông tin; có kỷ luật, kỷ cương hơn trước. Trình độ chuyên môn, nghiệp vụ, lý luận chính trị, ngoại ngữ, tin học của đội ngũ người làm báo được nâng lên.

Hội nhà báo các cấp đã tổ chức, động viên, khích lệ đội ngũ những người làm báo tích cực tuyên truyền đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; những thành tựu của đất nước. Báo chí, truyền thông Việt Nam đã đưa tin nhanh chóng, rộng khắp trong nước, thế giới, góp phần không nhỏ trong thực hiện mục tiêu kép, vừa việc phòng, chống dịch Covid-19, vừa phát triển kinh tế đất nước, bảo vệ chủ quyền biển, đảo và đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí. “Việc phê phán, đấu tranh, đẩy lùi cái xấu, cái ác, cái lạc hậu, chống các quan điểm, hành vi sai trái gây hại đến văn hoá, lối sống con người được chú trọng”⁽³⁾.

Hoạt động xuất bản có nhiều chuyển biến tích cực, giữ được định hướng chính trị, thích ứng với cơ chế thị trường, đáp ứng tốt hơn nhu cầu đọc của nhân dân. Nội dung, phương thức lãnh đạo, chỉ đạo, quản lý hoạt động xuất bản có nhiều đổi mới. Lĩnh vực in ấn đã từng bước đầu tư hiện đại hóa công nghệ; sản phẩm phong phú hơn; phát hành xuất bản phẩm, xuất nhập khẩu sách có bước phát triển. Công tác quảng bá, tổ chức hội chợ sách trong nước quốc tế được quan tâm, đầu tư.

Tuy nhiên, “Hệ thống thông tin đại chúng còn nhiều hạn chế; một số cơ quan báo chí xa rời tôn chỉ và có biểu hiện thương mại hoá; quản lý mạng xã hội còn bất cập”⁽⁴⁾. Việc chuyển đổi mô hình tòa soạn, thay đổi cách tổ chức sản xuất tác phẩm báo chí, cách quản lý cán bộ, phóng viên, biên tập viên báo chí, duy trì các hoạt động quảng cáo… mới bước đầu thực hiện, đang đặt ra những yêu cầu mới. Công tác đào tạo bồi dưỡng về lý luận chính trị, chuyên môn, nghiệp vụ, đạo đức nghề nghiệp cho người làm báo còn chậm, chưa đồng bộ. Công tác quản lý trang thông tin điện tử tổng hợp, quản lý phóng viên, văn phòng đại diện, phóng viên thường trú, cộng tác viên vẫn chưa thực sự sâu sát, vẫn xảy ra sự vi phạm pháp luật, vi phạm quy tắc đạo đức người làm báo, gây bức xúc trong dư luận, ảnh hưởng tiêu cực đến hoạt động báo chí.

Một số tổ chức Hội nhà báo, cơ quan báo chí “chưa chú trọng công tác giáo dục chính trị, tư tưởng, đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn, nghiệp vụ. Một bộ phận hội viên chưa tích cực học tập nâng cao trình độ tác nghiệp báo chí trong tình hình mới. Vẫn còn tình trạng hoạt động báo chí xa rời tôn chỉ, mục đích, thiếu tính định hướng; một số người làm báo thiếu tu dưỡng, rèn luyện, vi phạm pháp luật, vi phạm đạo đức nghề nghiệp”⁽⁵⁾.

Công tác xuất bản, phát hành sách còn nhiều mặt hạn chế. Số bản sách trên đầu người chưa cao; chất lượng khoa học, tính thực tiễn của các thể loại sách nói chung, tính thuyết phục và hấp dẫn của sách lý luận, chính trị nói riêng còn hạn chế. Phương thức xuất bản theo truyền thống là chủ yếu, xuất bản điện tử chưa được quan tâm đầu tư đúng mức về cơ sở vật chất, trang thiết bị, công nghệ để theo kịp sự phát triển mạnh mẽ của khoa học - công nghệ và hội nhập quốc tế. Trình độ chuyên môn, nghiệp vụ của một bộ phận đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý, biên tập, xuất bản, phát hành sách còn hạn chế. Các quy định pháp lý trong việc chống vi phạm bản quyền còn hạn chế…

Trong bối cảnh công nghệ thông tin Internet và mạng xã hội phát triển nhanh chóng, mạnh mẽ, bên cạnh những thuận lợi và cơ hội, báo chí, truyền thông đứng trước nhiều khó khăn, thách thức mới. Báo chí có nguy cơ bị truyền thông xã hội chi phối, lấn át. Lợi dụng các nền tảng Internet, đặc biệt là trên mạng xã hội các thế lực thù địch không ngừng chống phá Đảng, Nhà nước và chế độ ta.

Nắm bắt kịp thời xu hướng phát triển mạnh mẽ và sâu sắc của công nghệ truyền thông, để phát huy những thành tựu và ưu điểm, khắc phục những hạn chế, khuyết điểm, tiếp tục phát triển báo chí, truyền thông trong thời kỳ mới, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng chủ trương “Xây dựng nền báo chí, truyền thông chuyên nghiệp, nhân văn và hiện đại. Thực hiện tốt quy hoạch, phát triển hệ thống báo chí, truyền thông. Sắp xếp ngành xuất bản, in và phát hành theo hướng tinh gọn, chất lượng, hiện đại hoá. Tăng cường quản lý và phát triển các loại hình truyền thông, thông tin trên Internet. Kiên quyết đấu tranh, loại bỏ các sản phẩm, thông tin độc hại, xuyên tạc, phản động, ảnh hưởng xấu đến ổn định chính trị - xã hội, thuần phong mỹ tục”⁽⁶⁾.

Trong chủ trương trên, báo chí, truyền thông được sử dụng là khái niệm mới, kết hợp đặc điểm nổi bật là thông tin mới, sự thật, có định hướng của báo chí với sự đa dạng về hình thức, mau lẹ, phổ biến của truyền thông. Điều đó hoàn toàn phù hợp với sự phát triển mạnh mẽ của báo điện tử, và thay đổi toàn diện của báo chí truyền thống. Thông tin được đưa đến công chúng ngày càng nhanh hơn, rộng hơn, qua nhiều phương tiện điện tử hiện đại, với nhiều hình thức, kết hợp chữ viết, hình ảnh, video, âm thanh sinh động và hấp dẫn.

2. Vì một nền báo chí, truyền thông Việt Nam chuyên nghiệp, nhân văn và hiện đại

- Xây dựng nền báo chí, truyền thông chuyên nghiệp thực chất là nâng cao chất lượng tư tưởng, tính hấp dẫn, mở rộng đối tượng độc giả, vươn lên hiện đại về mô hình tổ chức hoạt động, về cơ sở vật chất, kỹ thuật và công nghệ của báo chí. Xây dựng đội ngũ người làm báo có kiến thức chuyên môn, có năng lực làm báo, trung thực liêm chính, luôn thực hiện tốt “10 điều quy định đạo đức nghề nghiệp người làm báo”; luôn có trách nhiệm xã hội, trách nhiệm công dân đối với tác phẩm, sản phẩm của mình.

Nhà báo có bản lĩnh, dũng cảm, tỉnh táo, tâm huyết, dám có mặt ở những lĩnh vực nóng bỏng của cuộc sống để khám phá sự thật, chuyển tải kịp thời, có định hướng cho công chúng. Nhà báo cần có Tâm (say mê, có đạo đức nghề nghiệp), có Tầm (nhạy bén, thích ứng thời 4.0), có Tín (trung thực), có Tài (trí tuệ sáng tạo, kỹ thuật viết). Trong bối cảnh hiện nay, nhà báo cần có tư duy đổi mới, phương pháp hoạt động sáng tạo, trang bị cho mình kiến thức, kỹ năng, công nghệ tác nghiệp báo chí đa phương tiện, vừa chuyên sâu, vừa đa năng, tạo ra nhiều hơn những tác phẩm có chất lượng, hấp dẫn, định hướng dư luận đúng đắn, kịp thời.

Cán bộ lãnh đạo, quản lý báo chí cần nhanh nhạy, có bản lĩnh chính trị và trình độ hiểu biết rộng, có kỹ năng nghề nghiệp, am hiểu công nghệ hiện đại để chỉ đạo các hoạt động báo chí kịp thời, đúng đắn, nhất là với những vấn đề bức xúc, nhạy cảm hoặc những quyết định có tác động lớn với xã hội.

- Xây dựng nền báo chí, truyền thông nhân văn thể hiện ở rèn luyện thái độ, hành vi, kỹ năng, kiến thức, kinh nghiệm của nhà báo chân chính, hướng tới xã hội nhân ái, văn hóa, con người mới đoàn kết, tương trợ nhau cùng phát triển, phê phán những thói xấu bất công, ích kỷ, bè phái. “Chúng ta cần một xã hội nhân ái, đoàn kết, tương trợ lẫn nhau, hướng tới các giá trị tiến bộ, nhân văn, chứ không phải cạnh tranh bất công, “cá lớn nuốt cá bé” vì lợi ích vị kỷ của một số ít cá nhân và các phe nhóm”⁽⁷⁾. Báo chí vừa góp phần bảo đảm công bằng, phát triển và tiến bộ xã hội, bảo vệ lợi ích chính đáng và hạnh phúc của số đông nhân dân và lợi ích của đất nước, vừa hướng tới sự chia sẻ tình cảm với những con người có hoàn cảnh éo le, bất hạnh.

- Xây dựng nền báo chí, truyền thông hiện đại là xây dựng mô hình báo chí đa phương tiện, lấy hoạt động xuất bản số làm trung tâm, phối hợp tốt giữa các bộ phận trong sản xuất tác phẩm báo chí, kết hợp nhiều loại thông tin văn bản, hình ảnh, video, đồ họa… để tương tác linh hoạt, hấp dẫn với độc giả. Báo chí không thể đối lập với mạng xã hội, mà từ thông tin đa dạng, hỗn tạp của nó mà tương tác, chọn lọc, kiểm chứng, khẳng định vai trò dẫn dắt, định hướng dư luận xã hội bằng thông tin chủ đạo, chính thống những vấn đề xã hội đang quan tâm. Mạng xã hội càng phát triển, vai trò của báo chí trở thành dòng thông tin chủ lưu quan trọng nhất, tin cậy nhất trong xã hội càng cần được khẳng định, nâng cao. Báo chí, truyền thông cần nắm bắt và ứng dụng kịp thời tiến bộ khoa học - công nghệ, mở rộng hợp tác quốc tế để tiếp cận, tiếp thu có chọn lọc cách làm báo hiện đại của thế giới.

3. Để báo chí phát triển đúng hướng, tinh gọn, lành mạnh hơn, khắc phục tình trạng chồng chéo, dàn trải đầu tư, buông lỏng quản lý, hoạt động xa rời tôn chỉ, mục đích, gắn với việc xác định rõ trách nhiệm lãnh đạo, quản lý báo chí của các cấp uỷ đảng, chính quyền, nhất là của người đứng đầu cơ quan chủ quản và cơ quan báo chí, ngày 3.4.2019, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định 362/QĐ-TTg Phê duyệt Quy hoạch phát triển và quản lý báo chí toàn quốc đến năm 2025. Đây cũng là việc thực hiện lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Báo chí cũng phải hợp lý hóa. Đừng bày biện ra nhiều thứ. Làm ít nhưng làm hẳn hoi. Không hợp lý hóa thì rốt cuộc báo viết ra không ai muốn đọc và tốn kém một trăm thứ”⁽⁸⁾.

Quy hoạch, phát triển báo chí, truyền thông cần thấm nhuần quan điểm của Đảng là phát triển báo  chí  đi  đôi  với  quản  lý  tốt,  theo  hướng  cách  mạng, chuyên nghiệp, hiện đại, chất lượng, hiệu quả đáp ứng nhu cầu thông tin của nhân dân, tuyên truyền đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, đoàn kết tập hợp quần chúng, tạo đồng thuận trong xã hội, định hướng tư tưởng và thẩm mỹ, góp phần nâng cao dân trí, phát triển văn hóa và con người Việt Nam. Phát triển báo chí phù hợp với xu thế phát triển khoa học công nghệ và thông tin, truyền thông thế giới. Kết hợp chặt chẽ các loại hình báo chí đồng thời phát huy lợi thế của các phương tiện, dịch vụ thông tin Internet nhằm chủ động cung cấp thông tin chính thống, có định hướng, tăng diện bao phủ trong nước và quốc tế; hạn chế ảnh hưởng tiêu cực và bảo đảm an toàn, an ninh thông tin mạng.

Sắp xếp ngành xuất bản, in và phát hành theo hướng tinh gọn, chất lượng, hiện đại hoá, tập trung mọi nguồn lực chuẩn bị các điều kiện và năng lực chuyển dần sang xuất bản số; tiếp tục đẩy mạnh đầu tư trang thiết bị, ứng dụng công nghệ vào quản lý, quy trình xuất bản; phát triển loại hình xuất bản điện tử, thương mại điện tử; phát triển thị trường phát hành xuất bản phẩm điện tử; chủ động liên kết giữa thị trường trong nước với thị trường khu vực và quốc tế; tăng cường năng lực ứng dụng các thành tựu khoa học - công nghệ; đào tạo đội ngũ cán bộ làm công tác phát hành, marketing giỏi, năng động; tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra, xử lý sai phạm trong xuất bản; mở rộng hợp tác, liên kết và hội nhập quốc tế sâu rộng về khoa học - công nghệ, kỹ thuật xuất bản nhằm đa dạng hóa sản phẩm xuất bản Việt Nam. Chú trọng hơn đến đào tạo nhân lực xuất bản; phối hợp tổ chức tốt việc xây dựng hệ thống thư viện điện tử, tạo thuận lợi phục vụ cho tra cứu, tìm kiếm tư liệu dựa trên ứng dụng các công nghệ thông tin hiện đại...

4. Cùng với công nghệ quản lý mới, trong điều kiện truyền thông đa dạng, cần tăng cường quản lý và phát triển các loại hình truyền thông, thông tin trên Internet; phòng, chống tội phạm công nghệ cao và an ninh mạng. Đảng, Nhà nước ta đã có nhiều văn bản của về đảm bảo An ninh truyền thông: Nghị định về Chống thư rác ngày 13 tháng 8 năm 2008; Chiến lược phát triển công nghệ thông tin và truyền thông Việt Nam đến năm 2010 và định hướng đến năm 2020 phê duyệt ngày 06.10.2005; Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ (Luật số 42/2019/QH14); Luật An toàn thông tin mạng (Luật số 86/2015/QH13), Luật Báo chí (Luật số 103/2016/QH13), Luật Tiếp cận thông tin (Luật số 104/2016/QH13), Nghị định về bảo đảm an toàn hệ thống thông tin theo cấp độ (số 85/2016/NĐ-CP); Nghị định về quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ Internet và thông tin trên mạng (số 27/2018/NĐ-CP). Gần đây Bộ Thông tin và Truyền thông có Chỉ thị về tăng cường công tác phòng ngừa, chống vi phạm pháp luật và tội phạm trên mạng Internet (Số: 22/CT-BTTTT, 26.5.2021), Chỉ thị về việc tăng cường công tác quản lý, xử lý thông tin vi phạm trên mạng xã hội (số 1800/BTTTT-PTTH&TTĐT 28.5.2021) và nhiều Điều khoản liên quan đến an ninh truyền thông trong các Bộ Luật khác.

Các cơ sở đào tạo, các cơ quan báo chí, các cấp Hội Nhà báo cần tăng cường công tác giáo dục tư tưởng, nâng cao bản lĩnh nghề nghiệp nhà báo; thường xuyên tổ chức cho các nhà báo, hội viên nghiên cứu, quán triệt lý luận chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh; quan điểm, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước gắn với thực hiện Luật Báo chí, Quy hoạch phát triển và quản lý báo chí toàn quốc đến năm 2025, nghiêm túc thực hiện “Quy định đạo đức nghề nghiệp của người làm báo”; Quy tắc sử dụng mạng xã hội của người làm báo Việt Nam. Bằng nhiều hình thức đào tạo, bồi dưỡng phù hợp để nâng cao trình độ chính trị, chuyên môn, nghiệp vụ, kỹ năng làm báo cho người làm báo Việt Nam.

5.  Cùng với các giải pháp xây dựng nền báo chí, truyền thông chuyên nghiệp, nhân văn và hiện đại, Đảng, Nhà nước ta thường xuyên tăng cường vai trò của báo chí trong việc ngăn chặn, đẩy lùi sự suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” trong nội bộ; đấu tranh, phản bác những luận điệu sai trái, xuyên tạc của các thế lực thù địch, phản động.

Các cơ quan quản lý báo chí, xuất bản chỉ đạo rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định về quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ Internet và thông tin trên mạng; thường xuyên kiểm tra, giám sát việc thực hiện nhiệm vụ và chấp hành pháp luật của các cơ quan báo chí; tăng cường quản lý báo chí điện tử, mạng xã hội và các loại hình truyền thông khác trên Internet; quản lý tốt hơn các nhà xuất bản địa phương, nhà xuất bản phục vụ nhiệm vụ chính trị, văn hóa, tư tưởng; phối hợp chặt chẽ với cơ quan chức năng trong đấu tranh, phản bác những luận điệu sai trái, xuyên tạc của các thế lực thù địch, phản động; xử lý kiên quyết, kịp thời các trường hợp vi phạm quy định về thông tin, xa rời tôn chỉ, mục đích của cơ quan báo chí và người làm báo.

Trước mắt, thực hiện tốt Kết luận của Ban Bí thư khóa XII Về tăng cường chỉ đạo, quản lý, phát huy vai trò của báo chí, xuất bản trong việc ngăn chặn, đẩy lùi sự suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” trong nội bộ; Nghị quyết số 35-NQ/TW của Bộ Chính trị khoá XII (10.2018) Về tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới. Báo chí phải đi đầu và kiên quyết đấu tranh, loại bỏ, ngăn chặn các nhà mạng, cơ quan chủ quản báo chí, trang thông tin điện tử... và các cá nhân lưu trữ, cung cấp, đăng tải, phát tán thông tin giả mạo, sai sự thật, xuyên tạc, vu khống, nói xấu, kích động, chống phá Đảng, nhà nước ta trên Internet, mạng xã hội.

Các cơ quan chức năng kịp thời cung cấp thông tin chính thức, chỉ rõ luận điệu của kẻ thù để các cơ quan báo chí, xuất bản chủ động “ra tay trước” trong tuyên truyền, phản bác lại luận điệu phản động, xuyên tạc. Tăng cường đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ, cập nhật nội dung, phương pháp, trang bị phương tiện, công nghệ đấu tranh trên không gian mạng cho đội ngũ cán bộ các cấp, trước hết là người đứng đầu trong bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch.

Phát huy tốt vai trò của các lực lượng tác chiến không gian mạng, an ninh mạng; áp dụng các biện pháp kỹ thuật cần thiết, thích hợp trên không gian mạng để phòng ngừa, nhận diện, phát hiện, ngăn chặn, xử lý và gỡ bỏ thông tin xấu độc, những dịch vụ, hành vi vi phạm pháp luật, đe doạ an ninh quốc gia, an ninh mạng, gây mất an ninh trật tự, an toàn xã hội, phương hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân. Chủ động tham gia đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí, những biểu hiện suy thoái về tư tưởng, đạo đức, lối sống; tích cực đấu tranh phản bác những luận điệu xuyên tạc, sai trái của các thế lực thù địch, phản động, góp phần giữ vững ổn định chính trị - xã hội, tạo môi trường thuận lợi để phát triển đất nước.

Xây dựng báo chí, truyền thông chuyên nghiệp, nhân văn và hiện đại chính là xây dựng, củng cố công cụ hữu hiệu nhất trong công tác tư tưởng của Đảng nhằm giáo dục chính trị, tư tưởng, nâng cao trình độ văn hóa và nhận thức chính trị cho nhân dân, động viên, cổ vũ nhân dân hành động, là vũ khí sắc bén của Đảng trong cuộc đấu tranh chống các âm mưu thù địch, phá hoại của kẻ thù, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, bảo vệ nhân dân trong sự nghiệp xây dựng và Bảo vệ Tổ Quốc./.

 __________________________________________________

(1) baomoi.com › quan-ly-toa-soan-tap-chi-sau-khi-thuc Lê Đình Vũ.

(2) https://www.vietnamplus.vn/Utilities/Print.aspx? contentid=700071.

(3) Đảng CSVN (2021), Văn kiện Đại hội ĐBTQ lần thứ XIII của Đảng, Nxb. CTQG Sự thật, H., tr.65. 

(3), (4), (6) Đảng CSVN (2021): Văn kiện Đại hội ĐBTQ lần thứ XIII của Đảng, Nxb. CTQG Sự thật, H., tr.65, 85, 146. 

(5) Chỉ thị số 43-CT/TW ngày 08.4.2020 của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt. động của Hội Nhà báo Việt Nam trong tình hình mới. tulieuvankien.dangcongsan.vn › he-thong-van-ban.

(7) Nguyễn Phú Trọng: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. www.xaydungdang.org.vn › Home › thoisu

(8) Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, T.6, Nxb. CTQG Sự thật, tr. 369.