Tạp chí in tiếng Việt
AI tạo sinh và nguy cơ “ủy quyền tư duy”: thách thức đối với năng lực tự chủ nhận thức của công dân số trong xã hội số
Generative AI and the risk of “cognitive delegation”: Challenges to the cognitive autonomy of digital citizens in a digital society
| Nguyễn Đức Hạnh | Email: hanhnguyenajc@gmail.com | Học viện Báo chí và Tuyên truyền |
Tóm tắt:
Trên cơ sở các nghiên cứu về giảm tải nhận thức, thiên lệch tự động hóa, tư duy phản biện trong tương tác với AI tạo sinh, kết hợp với các khung năng lực số, năng lực AI và bối cảnh chuyển đổi số tại Việt Nam, bài viết sử dụng cách tiếp cận phân tích lý luận - chính sách để xem xét sự phân công hoạt động nhận thức giữa con người và AI. “Ủy quyền tư duy” được sử dụng như một khái niệm diễn giải để nhận diện cấu hình trong đó người sử dụng giao cho AI phần đáng kể các hoạt động phân tích, cấu trúc lập luận hoặc đề xuất phán đoán, đồng thời giảm sự tham gia chủ động vào kiểm chứng, tái lập luận và hình thành kết luận. Bài viết đề xuất ba cấu hình quan hệ người - AI, cụ thể hóa tự chủ nhận thức qua bốn thành tố và phân tích các thách thức đối với công dân số trong học tập, lao động tri thức, tiếp nhận thông tin và các quyết định có hệ quả xã hội. Trên cơ sở đó, bài viết nêu một số hàm ý đối với giáo dục năng lực số, tổ chức sự phân công người - AI và trách nhiệm giải trình. Các khái niệm và quan hệ được đề xuất là khung phân tích lý luận - chính sách, cần tiếp tục được kiểm nghiệm trong những bối cảnh công dân số khác nhau.
Abstract:
Drawing on research on cognitive offloading, automation bias, and critical thinking in interactions with generative AI, as well as digital competence and AI literacy frameworks and the context of digital transformation in Vietnam, this article adopts a theoretical and policy analysis approach to examine the division of cognitive activities between humans and AI. “Cognitive delegation” is used as an interpretive concept to identify configurations in which users assign a substantial portion of their analytical activities, argument structuring, or judgment formulation to AI while reducing their active involvement in verification, independent reasoning, and conclusion formation. The article proposes three configurations of human-AI relationships, operationalizes cognitive autonomy through four components, and analyzes the challenges facing digital citizens in learning, knowledge work, information consumption, and decisions with social consequences. On this basis, the article outlines several implications for digital competence education, the organization of the division of tasks between humans and AI, and accountability. The proposed concepts and relationships constitute a theoretical and policy analytical framework that requires further empirical testing across different digital citizenship contexts
Từ khóa:
AI tạo sinh, xã hội số, công dân số, ủy quyền tư duy, tự chủ nhận thức, năng lực AI
Keyword:
generative AI, digital society, digital citizens, cognitive delegation, cognitive autonomy, AI literacy
Nội dung:
Tài liệu tham khảo:
—
Trên cơ sở các nghiên cứu về giảm tải nhận thức, thiên lệch tự động hóa, tư duy phản biện trong tương tác với AI tạo sinh, kết hợp với các khung năng lực số, năng lực AI và bối cảnh chuyển đổi số tại Việt Nam, bài viết sử dụng cách tiếp cận phân tích lý luận - chính sách để xem xét sự phân công hoạt động nhận thức giữa con người và AI. “Ủy quyền tư duy” được sử dụng như một khái niệm diễn giải để nhận diện cấu hình trong đó người sử dụng giao cho AI phần đáng kể các hoạt động phân tích, cấu trúc lập luận hoặc đề xuất phán đoán, đồng thời giảm sự tham gia chủ động vào kiểm chứng, tái lập luận và hình thành kết luận. Bài viết đề xuất ba cấu hình quan hệ người - AI, cụ thể hóa tự chủ nhận thức qua bốn thành tố và phân tích các thách thức đối với công dân số trong học tập, lao động tri thức, tiếp nhận thông tin và các quyết định có hệ quả xã hội. Trên cơ sở đó, bài viết nêu một số hàm ý đối với giáo dục năng lực số, tổ chức sự phân công người - AI và trách nhiệm giải trình. Các khái niệm và quan hệ được đề xuất là khung phân tích lý luận - chính sách, cần tiếp tục được kiểm nghiệm trong những bối cảnh công dân số khác nhau.
Drawing on research on cognitive offloading, automation bias, and critical thinking in interactions with generative AI, as well as digital competence and AI literacy frameworks and the context of digital transformation in Vietnam, this article adopts a theoretical and policy analysis approach to examine the division of cognitive activities between humans and AI. “Cognitive delegation” is used as an interpretive concept to identify configurations in which users assign a substantial portion of their analytical activities, argument structuring, or judgment formulation to AI while reducing their active involvement in verification, independent reasoning, and conclusion formation. The article proposes three configurations of human-AI relationships, operationalizes cognitive autonomy through four components, and analyzes the challenges facing digital citizens in learning, knowledge work, information consumption, and decisions with social consequences. On this basis, the article outlines several implications for digital competence education, the organization of the division of tasks between humans and AI, and accountability. The proposed concepts and relationships constitute a theoretical and policy analytical framework that requires further empirical testing across different digital citizenship contexts
AI tạo sinh, xã hội số, công dân số, ủy quyền tư duy, tự chủ nhận thức, năng lực AI
generative AI, digital society, digital citizens, cognitive delegation, cognitive autonomy, AI literacy
—
Trích dẫn bài báo
Nguyễn Đức Hạnh. AI tạo sinh và nguy cơ “ủy quyền tư duy”: thách thức đối với năng lực tự chủ nhận thức của công dân số trong xã hội số. Tạp chí Lý luận Chính trị và Truyền thông 2026, 32(10):60-67. DOI:https://lyluanchinhtrivatruyenthong.vn/ai-tao-sinh-va-nguy-co-uy-quyen-tu-duy-thach-thuc-doi-voi-nang-luc-tu-chu-nhan-thuc-cua-cong-dan-so-trong-xa-hoi-so-p32156.html
Nguyễn Đức Hạnh. AI tạo sinh và nguy cơ “ủy quyền tư duy”: thách thức đối với năng lực tự chủ nhận thức của công dân số trong xã hội số. Tạp chí Lý luận Chính trị và Truyền thông, 2026, 32, 60-67, https://lyluanchinhtrivatruyenthong.vn/ai-tao-sinh-va-nguy-co-uy-quyen-tu-duy-thach-thuc-doi-voi-nang-luc-tu-chu-nhan-thuc-cua-cong-dan-so-trong-xa-hoi-so-p32156.html.
Nguyễn Đức Hạnh (2026). AI tạo sinh và nguy cơ “ủy quyền tư duy”: thách thức đối với năng lực tự chủ nhận thức của công dân số trong xã hội số. Tập 32, Số 10 (2026), 32(10), 60-67. https://lyluanchinhtrivatruyenthong.vn/ai-tao-sinh-va-nguy-co-uy-quyen-tu-duy-thach-thuc-doi-voi-nang-luc-tu-chu-nhan-thuc-cua-cong-dan-so-trong-xa-hoi-so-p32156.html
Nguyễn Đức Hạnh. AI tạo sinh và nguy cơ “ủy quyền tư duy”: thách thức đối với năng lực tự chủ nhận thức của công dân số trong xã hội số. Tạp chí Lý luận Chính trị và Truyền thông, 2026, v. 32, n. 10, p. 60-67. Disponível em: https://lyluanchinhtrivatruyenthong.vn/ai-tao-sinh-va-nguy-co-uy-quyen-tu-duy-thach-thuc-doi-voi-nang-luc-tu-chu-nhan-thuc-cua-cong-dan-so-trong-xa-hoi-so-p32156.html.
Nguyễn Đức Hạnh. "AI tạo sinh và nguy cơ “ủy quyền tư duy”: thách thức đối với năng lực tự chủ nhận thức của công dân số trong xã hội số." Tạp chí Lý luận Chính trị và Truyền thông 32, no. 10 (2026): 60-67. https://lyluanchinhtrivatruyenthong.vn/ai-tao-sinh-va-nguy-co-uy-quyen-tu-duy-thach-thuc-doi-voi-nang-luc-tu-chu-nhan-thuc-cua-cong-dan-so-trong-xa-hoi-so-p32156.html.
Nguyễn Đức Hạnh (2026) 'AI tạo sinh và nguy cơ “ủy quyền tư duy”: thách thức đối với năng lực tự chủ nhận thức của công dân số trong xã hội số'. Tập 32, Số 10 (2026), 32(10), 60-67. Available at: https://lyluanchinhtrivatruyenthong.vn/ai-tao-sinh-va-nguy-co-uy-quyen-tu-duy-thach-thuc-doi-voi-nang-luc-tu-chu-nhan-thuc-cua-cong-dan-so-trong-xa-hoi-so-p32156.html.
Nguyễn Đức Hạnh, "AI tạo sinh và nguy cơ “ủy quyền tư duy”: thách thức đối với năng lực tự chủ nhận thức của công dân số trong xã hội số," Tạp chí Lý luận Chính trị và Truyền thông, vol. 32, no. 10, pp. 60-67, 2026. [Online]. Available: https://lyluanchinhtrivatruyenthong.vn/ai-tao-sinh-va-nguy-co-uy-quyen-tu-duy-thach-thuc-doi-voi-nang-luc-tu-chu-nhan-thuc-cua-cong-dan-so-trong-xa-hoi-so-p32156.html
Nguyễn Đức Hạnh. "AI tạo sinh và nguy cơ “ủy quyền tư duy”: thách thức đối với năng lực tự chủ nhận thức của công dân số trong xã hội số." Tạp chí Lý luận Chính trị và Truyền thông, vol. 32, no. 10, 2026, pp. 60-67.
Nguyễn Đức Hạnh. "AI tạo sinh và nguy cơ “ủy quyền tư duy”: thách thức đối với năng lực tự chủ nhận thức của công dân số trong xã hội số." Tạp chí Lý luận Chính trị và Truyền thông 32, no. 10 (2026): 60-67. https://lyluanchinhtrivatruyenthong.vn/ai-tao-sinh-va-nguy-co-uy-quyen-tu-duy-thach-thuc-doi-voi-nang-luc-tu-chu-nhan-thuc-cua-cong-dan-so-trong-xa-hoi-so-p32156.html.
Nguyễn Đức Hạnh. AI tạo sinh và nguy cơ “ủy quyền tư duy”: thách thức đối với năng lực tự chủ nhận thức của công dân số trong xã hội số. Tạp chí Lý luận Chính trị và Truyền thông. 2026;32(10):60-67. Available from: https://lyluanchinhtrivatruyenthong.vn/ai-tao-sinh-va-nguy-co-uy-quyen-tu-duy-thach-thuc-doi-voi-nang-luc-tu-chu-nhan-thuc-cua-cong-dan-so-trong-xa-hoi-so-p32156.html
Bài liên quan
- Chuẩn hoá công tác biên tập Tạp chí Lý luận chính trị và Truyền thông
- Tác động của trí tuệ nhân tạo đến đào tạo kỹ năng sản xuất chương trình truyền hình tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền
- Nhà báo nữ Việt Nam trước tác động của truyền thông số và trí tuệ nhân tạo: cơ hội, thách thức và định hướng thích ứng
- Truyền hình đổi mới sáng tạo để phát triển trong kỷ nguyên số
- Nghiên cứu hiệu quả truyền thông: lý thuyết và mô hình
llcttt1994dientu@gmail.com
02438348033


