Tạp chí điện tử tiếng Việt

Bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa - truyền thông thay đổi nhận thức, hành vi

Preserving and promoting cultural heritage values – communication for changing awareness and behavior

Lê Minh Ngọc ngoc.le@hvpnvn.edu.vn Học viện Phụ nữ Việt Nam
Ngày nhận bài: 23/09/2026 Ngày phản biện: 28/09/2026 Ngày xuất bản: 15/11/2026
: Di sản văn hóa (DSVH) là những sản phẩm vật chất và tinh thần có giá trị đặc biệt, được lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác. Bảo tồn và phát huy giá trị DSVH Việt Nam là hoạt động lưu giữ, bảo vệ và lan tỏa các giá trị mà cha ông để lại nhằm phục vụ phát triển bền vững đất nước, giữ gìn bản sắc văn hóa cội nguồn, đồng thời thúc đẩy phát triển kinh tế, biến di sản thành nguồn lực thông qua du lịch văn hóa và công nghiệp sáng tạo; tăng sức mạnh mềm để quảng bá hình ảnh Việt Nam ra thế giới. Truyền thông hiện đại đang biến việc tìm hiểu DSVH thành nhu cầu tự nhiên, cộng đồng chuyển từ vai trò người xem thụ động sang vai trò người tham gia tương tác, chia sẻ và lan tỏa giá trị văn hóa truyền thống. Vì thế để bảo tồn, phát huy giá trị DSVH truyền thống trong bối cảnh hiện nay, cần đẩy mạnh truyền thông thay đổi nhận thức, hành vi cộng đồng.
Cultural heritage comprises tangible and intangible products of special value that are handed down from generation to generation. Preserving and promoting the values of Vietnam's cultural heritage means safeguarding, protecting and disseminating the values bequeathed by our ancestors in order to serve the country's sustainable development and preserve its original cultural identity, while also promoting economic development by turning heritage into a resource through cultural tourism and creative industries, and enhancing soft power to promote Vietnam's image to the world. Modern communication is turning learning about cultural heritage into a natural need, with communities shifting from the role of passive viewers to that of participants who interact with, share and spread traditional cultural values. Therefore, to preserve and promote traditional cultural heritage values in the current context, it is necessary to step up communication aimed at changing community awareness and behavior.

di sản văn hóa, bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa, truyền thông thay đổi nhận thức và hành vi

cultural heritage, preservation and promotion of cultural heritage values, communication for changing awareness and behavior.

Nguyễn Duy Bắc. (2007). Sự biến đổi các giá trị văn hóa trong bối cảnh xây dựng nền kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay. Nxb Từ điển Bách khoa và Viện Văn hóa.

Ban Tuyên giáo Trung ương. (2014). Tài liệu nghiên cứu Nghị quyết và một số chủ trương của Hội nghị lần thứ IX Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam khóa XI. Nxb Chính trị Quốc gia Sự thật.

Bộ Chính trị. (2026). Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 về phát triển văn hóa Việt Nam.

Bộ Văn hóa, Thông tin và Thể thao. (1992). Thập kỷ văn hóa và phát triển.

Đảng Cộng sản Việt Nam. (2021). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII (Tập 2). Nxb Chính trị Quốc gia Sự thật.

Đảng Cộng sản Việt Nam. (2026). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV (Tập 1-2). Nxb Chính trị Quốc gia Sự thật.

Nguyễn Thị Minh Hiền. (2019). Hoạt động truyền thông của các cơ quan hành chính nhà nước cấp Trung ương tại Việt Nam [Luận án tiến sĩ Truyền thông]. Học viện Báo chí và Tuyên truyền.

Lương Khắc Hiếu. (2013). Lý thuyết truyền thông. Nxb Chính trị Quốc gia Sự thật.

Nguyễn Văn Huyên. (2002). Mấy vấn đề triết học về xã hội và phát triển con người. Nxb Chính trị Quốc gia.

Kỷ yếu Hội nghị văn hóa toàn quốc triển khai thực hiện Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng. (2021).

Hồ Chí Minh. (1995). Hồ Chí Minh toàn tập (Tập 3). Nxb Chính trị quốc gia.

Trần Hải Minh. (2022). Xây dựng và phát huy hệ giá trị văn hóa, con người Việt Nam trong bối cảnh mới, Đề tài khoa học, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh.

Quốc hội. (2024). Luật Di sản văn hóa số 45/2024/QH15 ngày 23/11/2024.

Radughin, A. (2001). Từ điển bách khoa Văn hóa học. Viện Nghiên cứu Văn hóa Nghệ thuật.

Tạ Ngọc Tấn. (2001). Truyền thông đại chúng. Nxb Chính trị Quốc gia.

Cung Kim Tiến. (2002). Từ điển Triết học. Nxb Văn hóa - Thông tin.

Ngô Đức Thịnh. (2010). Bảo tồn, làm giàu và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống Việt Nam trong đổi mới và hội nhập. Nxb Khoa học xã hội.

Đỗ Thị Thanh Thủy. (2024). Bảo vệ và phát huy tài nguyên di sản văn hóa gắn với phát triển du lịch theo hướng tăng trưởng xanh bền vững ở Việt Nam. Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.

Nguyễn Phú Trọng. (2021). Ra sức xây dựng, giữ gìn và phát huy những giá trị đặc sắc của nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Tạp chí Cộng sản, (979).

Nguyễn Phú Trọng. (2024). Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.

Trung tâm Từ điển học. (2005). Từ điển Bách khoa Việt Nam (Tập 4). Nxb Từ điển Bách khoa.

Từ điển Bách khoa Việt Nam. (2003). Từ điển Bách khoa Việt Nam (Tập 2–3). Nxb Từ điển Bách khoa.

Thành Yến. (2024). Từ điển Tiếng Việt. Nxb Dân trí.

Nguyễn Như Ý. (2013). Đại từ điển tiếng Việt. Nxb Văn hóa.

1. Đặt vấn đề

Ngày 07/01/2026, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hoá Việt Nam, đặt ra những vấn đề có tính lý luận và thực tiễn sâu sắc, khẳng định văn hoá phải thực sự trở thành nền tảng vững chắc, sức mạnh nội sinh của dân tộc và hệ điều tiết cho phát triển bền vững. Đảng chủ trương bảo tồn đi đôi với phát huy giá trị, gắn kết di sản với phát triển kinh tế, “để văn hóa thực sự trở thành sức mạnh nội sinh, động lực phát triển đất nước và bảo vệ Tổ quốc” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2021, tr. 330). Văn hóa Việt Nam đã trở thành lá chắn thép giữ gìn bản sắc dân tộc, thành bệ phóng và cầu nối để Việt Nam phát triển và hội nhập thế giới. Tuy nhiên hội nhập quốc tế và chuyển đổi số đang đặt ra nhiều thách thức lớn đối với văn hóa truyền thống. Nghiên cứu về bảo tồn và phát huy giá trị DSVH trong bối cảnh chuyển đổi số thông qua hoạt động truyền thông thay đổi nhận thức, hành vi cộng đồng là vấn đề có tính lý luận, đáp ứng yêu cầu cấp thiết đặt ra từ thực tiễn, để cộng đồng chung tay xây dựng văn hóa dân tộc.

2. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng cách tiếp cận định tính, trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng về văn hóa, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa. Cách tiếp cận này phù hợp với mục tiêu làm rõ những vấn đề lý luận và thực tiễn về bảo tồn, phát huy giá trị DSVH Việt Nam, đồng thời phân tích vai trò của truyền thông thay đổi nhận thức và hành vi của cộng đồng về bảo tồn, phát huy giá trị DSVH trong bối cảnh chuyển đổi số.

Về phương pháp nghiên cứu cụ thể, nghiên cứu chủ yếu sử dụng phương pháp nghiên cứu tài liệu, phân tích – tổng hợp và so sánh, đối chiếu. Phương pháp nghiên cứu tài liệu được sử dụng để thu thập và hệ thống hóa các văn bản của Đảng và Nhà nước, văn bản pháp luật, sách chuyên khảo, công trình khoa học và các tài liệu liên quan đến văn hóa, di sản văn hóa, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa, truyền thông và chuyển đổi số. Trên cơ sở đó, phương pháp phân tích – tổng hợp được sử dụng để làm rõ các khái niệm, quan điểm và mối quan hệ giữa bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa với hoạt động truyền thông; đồng thời khái quát vai trò của truyền thông trong nâng cao nhận thức, hình thành thái độ và thúc đẩy hành vi tích cực của cộng đồng đối với di sản văn hóa. Phương pháp so sánh, đối chiếu được sử dụng để xem xét các quan điểm, cách tiếp cận và hình thức bảo tồn, phát huy giá trị di sản trong điều kiện truyền thống và trong bối cảnh chuyển đổi số.

3. Kết quả và thảo luận

3.1. Kết quả nghiên cứu

3.1.1. Khái niệm

3.1.1.1. Di sản văn hóa và giá trị di sản văn hóa

Văn hóa việt Nam là hệ thống giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra thông qua hoạt động thực tiễn, trở thành chuẩn mực điều chỉnh hành vi, lối sống của cá nhân và cộng đồng, được kế thừa và phát triển, tạo thành bản sắc dân tộc không chỉ ở đặc trưng cốt lõi, gắn kết với cơ tầng sâu văn hóa Việt Nam, mà còn là những sáng tạo mới dựa trên quy luật kế thừa và giao lưu tiếp biến, đậm nét cả trong các hình thức biểu hiện độc đáo. Đảng ta xác định: “văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là mục tiêu, động lực phát triển bền vững đất nước. Văn hóa phải được đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội” (Ban Tuyên giáo Trung ương, 2014, tr. 62). Văn hóa giúp con người có “sự phát triển để đáp ứng được nhu cầu hiện tại mà không phương hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu của cả thế hệ tương lai”. Từ điển Bách khoa Việt Nam, 2003, tr. 424), chính là phát triển bền vững, phù hợp với mục tiêu phấn đấu của quốc gia.

DSVH là tài sản của quốc gia. Điều 4 của Luật Di sản văn hóa số 45/2024/QH15 được Quốc hội ban hành ngày 23/11/2024 quy định: DSVH Việt Nam là tài sản quý giá của cộng đồng các dân tộc Việt Nam, là một bộ phận của DSVH nhân loại, có vai trò to lớn trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước của Nhân dân. DSVH hàm chứa các giá trị vật chất và tinh thần như các di tích, danh thắng, hiện vật, phong tục, nghệ thuật...có ý nghĩa lịch sử, văn hóa, khoa học, được kế thừa từ thế hệ trước, tồn tại đến nay và được bảo tồn cho mai sau. Đây là tài sản quý báu của cộng đồng, dân tộc, góp phần giáo dục truyền thống, phát triển du lịch và kinh tế bền vững, là tài sản vô giá, gắn kết cộng đồng dân tộc, là cốt lõi của bản sắc dân tộc, cơ sở để sáng tạo những giá trị văn hóa mới.

Giá trị văn hóa “là yếu tố cốt lõi của văn hóa, nó được sáng tạo và kết tinh trong quá trình lịch sử của mỗi cộng đồng, tương ứng với môi trường tự nhiên và xã hội nhất định. Giá trị văn hóa hướng đến thỏa mãn những nhu cầu và khát vọng của cộng đồng về những điều tốt đẹp (chân, thiện, mỹ), từ đó bồi đắp và nâng cao bản chất Người. Giá trị văn hóa luôn ẩn tàng trong bản sắc văn hóa, di sản văn hóa, biểu tượng, chuẩn mực văn hóa. Chính vì vậy mà văn hóa thông qua hệ giá trị của nó góp phần điều tiết sự phát triển xã hội” (Ngô Đức Thịnh, 2010, tr. 22–23). Từ điển Bách khoa Văn hóa học định nghĩa: “Giá trị văn hóa là toàn thể những thành tựu văn hóa, những tác phẩm giá trị nhất về văn học, nghệ thuật, về đạo đức, những phát minh, sáng chế có ý nghĩa nhất, những công trình kiến trúc xuất sắc nhất..” (Radughin, 2001, tr. 167). Giá trị văn hóa “phản ánh năng lực sáng tạo vươn tới các giá trị nhân văn của con người trong hoạt động thực tiễn xã hội. Giá trị văn hóa bao gồm tổng thể các giá trị văn hóa vật chất và giá trị văn hóa tinh thần”, theo đó “giá trị văn hóa là đơn vị cơ bản của nền văn hóa. Nếu nó được lưu truyền, kế thừa và phát huy ở các thế hệ sau thì sẽ tạo nên truyền thống văn hóa” (Nguyễn Duy Bắc, 2007, tr. 277).

Giá trị là phần cốt lõi của văn hóa, nằm ngay trong bản thân các sản phẩm văn hóa, tồn tại khách quan và khi được con người nhận thức ra ý nghĩa của nó, giá trị mới hiện hữu, mới trở thành giá trị văn hóa. Giá trị văn hóa Việt Nam là những gì mang lại ý nghĩa tích cực cho cá nhân và xã hội, được xã hội thừa nhận, trở thành đối tượng cho những niềm tin và điểm tựa tinh thần, được người Việt Nam hướng theo như là chuẩn mực để điều chỉnh hành vi, lối sống, gắn liền với lịch sử và đời sống văn hóa Việt Nam, mang bản sắc dân tộc, được nhìn từ các chiều cạnh khác nhau, trong đó lòng yêu nước là nhân tố hàng đầu. Nghị quyết Hội nghị Trung ương 5 khóa VIII xác định giá trị văn hóa Việt Nam là: lòng yêu nước nồng nàn, ý chí tự cường dân tộc, tinh thần đoàn kết, ý thức cộng đồng gắn kết cá nhân - gia đình - làng xã - Tổ quốc, lòng khoan dung, trọng nghĩa tình đạo lý, tính cần cù sáng tạo trong lao động, sự tinh tế trong ứng xử, tính giản dị trong lối sống. Nghị quyết Hội nghị Trung ương 9 khóa XI cũng nhấn mạnh các đặc tính cơ bản: yêu nước, nhân ái, nghĩa tình, trung thực, đoàn kết, cần cù, sáng tạo. Ngày nay, một số giá trị mới đang hình thành, ví dụ sự bình đẳng, công bằng xã hội, vai trò của cá nhân và sự thành đạt…

Trong bối cảnh hiện nay, giá trị văn hóa Việt Nam cũng có những biến đổi, tuy nhiên các giá trị cốt lõi được định hình và phát triển đã tập hợp thành hệ giá trị theo nguyên tắc nhất định. Hệ giá trị văn hóa “được hiểu là hệ thống các giá trị vật thể và phi vật thể cốt lõi, được kết tinh từ các mối quan hệ xã hội của con người, mỗi tộc người được hình thành do quá trình cư trú, hoạt động của họ tác động vào thế giới tự nhiên cụ thể mà tạo ra, nhằm thỏa mãn các nhu cầu sống, nhu cầu tồn tại và phát triển của mình… Các yếu tố của các loại hình văn hóa trên biểu hiện rất đa dạng, phong phú, giàu bản sắc và là tài sản, là nguồn vốn hữu hình và vô hình của cộng đồng, dân tộc và địa phương, đây chính là nguồn tài nguyên cho phát triển” (Kỷ yếu Hội nghị văn hóa toàn quốc triển khai thực hiện Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng (2021),  tr. 60). Các giá trị văn hóa truyền thống và hiện đại, văn hóa vật thể và phi vật thể, văn hóa dân tộc và nhân loại... luôn tồn tại song song, chuyển hóa và bổ sung cho nhau để cùng phát triển. DSVH là những giá trị của văn hóa Việt Nam, trở thành yếu tố cốt lõi giúp Việt Nam khẳng định sự khác biệt và độc đáo trên thế giới, khẳng định “văn hóa là hồn cốt của dân tộc, nói lên bản sắc của dân tộc…Văn hóa còn thì dân tộc còn” (Nguyễn Phú Trọng, 2024, tr. 13). Vì thế cần phải “bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại, đồng thời nâng cao chất lượng, hiệu quả sáng tạo các giá trị văn hóa mới.” (Nguyễn Phú Trọng, 2021, tr. 11).

3.1.1.2. Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hoá Việt Nam

Theo Từ điển Tiếng Việt, bảo tồn là “giữ gìn không để bị mất mát, tổn thất” (Thành Yến, 2024, tr. 22), là “giữ lại không để mất đi” (Nguyễn Như Ý, 2013, tr. 12). Phát huy là “làm cho cái hay, cái tốt tỏa tác dụng và tiếp tục nảy nở thêm” (Nguyễn Như Ý, 2013, tr. 157). Phát huy chính là “làm cho cái hay, cái tốt toả tác dụng và tiếp tục nảy nở thêm” (Thành Yến, 2024, tr. 742). Bảo tồn cần gắn liền với phát huy giá trị, biến DSVH thành tài sản cho cuộc sống hiện đại, “nhằm làm cho di sản sống trong cộng đồng, trở thành nguồn lực phát huy các giá trị di sản. Phát huy là những tác động làm cho các giá trị di sản lan tỏa và phát triển. Phát huy chính là nhấn mạnh những khai thác, sử dụng một cách có hiệu quả các giá trị di sản văn hóa, đảm bảo giữ gìn bản sắc dân tộc” (Đỗ Thị Thanh Thủy, 2024, tr. 41). Phát huy giá trị DSVH là quá trình khai thác, sử dụng các khía cạnh tốt đẹp của di sản để phục vụ đời sống hiện tại và tương lai. Nếu bảo tồn là giữ cho di sản không bị mất đi, thì phát huy là làm cho di sản đó sống trong đời sống và mang lại giá trị mới, làm phong phú thêm đời sống văn hóa của cộng đồng; xây dựng hình ảnh văn hóa quốc gia... Bảo tồn và phát huy giá trị DSVH chính là việc gìn giữ và duy trì những giá trị văn hóa từ thế hệ này sang thế hệ khác; khai thác hợp lý, hiệu quả giá trị lịch sử, văn hóa, nghệ thuật của các di sản để phục vụ mục tiêu giáo dục, nghiên cứu, du lịch, phát triển kinh tế - xã hội, cùng hướng tới mục tiêu phát triển văn hóa bền vững. Mối quan hệ giữa bảo tồn và phát huy giá trị DSVH là mối quan hệ hữu cơ, hai chiều; bảo tồn tạo nền tảng duy trì giá trị, còn phát huy giúp di sản tiếp tục sống trong cộng đồng và được tái tạo trong bối cảnh mới.

Như vậy, bảo tồn và phát huy giá trị DSVH là sử dụng các thiết chế văn hóa để (1) bảo tàng hóa, trưng bày, giới thiệu DSVH thông qua các hiện vật, tư liệu tại bảo tàng hoặc xây dựng bảo tàng sinh thái để cộng đồng tự quản lý và giới thiệu DSVH của mình. (2) Tổ chức thực hành trong không gian văn hóa gốc, tổ chức lễ hội, diễn xướng dân gian tại làng, bản, cộng đồng nơi sinh ra DSVH. (3) Số hóa DSVH, sử dụng công nghệ để lưu trữ và quảng bá di sản qua môi trường số. (4) Truyền thông, giáo dục giá trị DSVH qua báo chí, truyền hình, các nền tảng mạng xã hội, tích hợp vào nội dung giảng dạy tại trường học. (5) Sử dụng hình thức hợp tác công-tư  trong bảo tồn và phát huy giá trị DSVH, với  sự tham gia của cơ quan quản lý, các nhà khoa học, cộng đồng cư dân địa phương và các doanh nghiệp kinh doanh du lịch có liên quan tới DSVH để lan tỏa giá trị, gắn với phát triển du lịch và kinh tế di sản. Trong bối cảnh chuyển đổi số, việc thay đổi nhận thức, hành vi cộng đồng về bảo tồn, phát huy giá trị DSVH đóng vai trò quan trọng.

3.1.1.3. Truyền thông thay đổi nhận thức, hành vi cộng đồng

Truyền thông “là quá trình trao đổi thông tin giữa các thành viên hay các nhóm người trong xã hội nhằm đạt được sự hiểu biết lẫn nhau” (Từ điển Bách khoa Việt Nam, 2005, tr. 630). Đó “là sự trao đổi thông tin giữa các thành viên hay các nhóm người trong xã hội nhằm đạt được sự hiểu biết lẫn nhau” (Tạ Ngọc Tấn, 2001, tr. 8). Đó là “quá trình truyền tải, tiếp nhận và trao đổi ý tưởng, thông tin thông qua cảm xúc và hành vi nhằm thiết lập các mối quan hệ giữa con người với con người với mục đích đạt được sự hiểu biết, nâng cao nhận thức, hình thành thái độ và thay đổi hành vi của con người”(Nguyễn Thị Minh Hiền, 2019, tr. 42), là “quá trình giao tiếp, chia sẻ, trao đổi thông tin giữa các cá nhân hay các nhóm người nhằm đạt được sự hiểu biết, nâng cao nhận thức, hình thành thái độ và thay đổi hành vi của con người” (Lương Khắc Hiếu, 2013, tr.16).

Truyền thông thay đổi nhận thức là quá trình cung cấp thông tin, định hướng tư tưởng và tác động vào tâm lý cộng đồng nhằm chuyển hóa từ việc chưa biết hoặc hiểu sai thành nhận thức đúng đắn. Truyền thông cung cấp thông tin về DSVH, truyền tải dữ liệu chính xác, khoa học và kịp thời đến công chúng, giúp cộng đồng hình thành thái độ, góc nhìn mới trước vấn đề bảo tồn, phát huy giá trị DSVH. Nhận thức thay đổi là bước đệm cốt lõi để chuyển biến thành hành vi tích cực trong đời sống, để công chúng chú ý đến vấn đề, hiểu và đồng tình với thông điệp truyền thông, từ đó thay đổi hành vi trong thực tiễn.

Truyền thông đóng vai trò cầu nối đưa DSVH đến gần hơn với công chúng, nâng cao nhận thức và trách nhiệm bảo tồn, phát huy giá trị DSVH của cộng đồng. Truyền thông không chỉ lan tỏa giá trị, giúp quảng bá hình ảnh DSVH của các dân tộc đến với người dân trong nước và bạn bè quốc tế, mà còn giúp cộng đồng giám sát xã hội trong quản lý DSVH. Từ đó kết nối phát triển, gắn kết công tác bảo tồn DSVH với phát triển phát triển kinh tế - xã hội, đặt người dân vào vị trí trung tâm trong thực hành và lan tỏa giá trị văn hóa, để cộng đồng thực sự chủ động và sáng tạo trong bảo tồn, phát huy giá trị DSVH.

3.1.2. Thực trạng bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hoá Việt Nam  

3.1.2.1. Thành công và nguyên nhân

Thực trạng bảo tồn và phát huy giá trị DSVH tại Việt Nam hiện nay đạt được nhiều thành tựu lớn.Việt Nam có kho tàng di sản đồ sộ với hơn 40.000 di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh, trong đó có các DSVH và thiên nhiên được UNESCO ghi danh là Quần thể di tích cố đô Huế; Vịnh Hạ Long; Đô thị cổ Hội An; Di tích Thánh địa Mỹ Sơn; Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng; Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long; Thành nhà Hồ; Quần thể danh thắng Tràng An; Vịnh Hạ Long– Quần đảo Cát Bà; Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc. Các DSVH phi vật thể được UNESCO ghi danh: Nhã nhạc cung đình Huế; Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên; Dân ca quan họ Bắc Ninh; Ca trù; Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc; Hát Xoan Phú Thọ; Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương; Nghệ thuật đờn ca tài tử Nam Bộ; Dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh; Nghi lễ và trò chơi kéo co; Thực hành Tín ngưỡng thờ mẫu Tam phủ của người Việt; Nghệ thuật Bài Chòi Trung Bộ; Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái; Nghệ thuật Xòe Thái; Nghệ thuật làm gốm của người Chăm; Lễ hội Bà Chúa Xứ núi Sam; Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ. Các DSVH được chuyển giao từ thế hệ này sang thế hệ khác, được cộng đồng không ngừng tái tạo để thích nghi với môi trường trong  mối quan hệ qua lại giữa cộng đồng với tự nhiên và lịch sử của họ, hình thành trong họ ý thức về bản sắc và sự kế tục, khích lệ sự tôn trọng đối với sự đa dạng văn hóa và tính sáng tạo của con người. Nhiều di sản trở thành trung tâm du lịch lớn, mang lại nguồn thu và tạo sinh kế cho cộng đồng địa phương (Quần thể danh thắng Tràng An, Cố đô Huế, Phố cổ Hội An, Vịnh Hạ Long…). Trong bối cảnh chuyển đổi số, việc ứng dụng công nghệ (thực tế ảo VR, AR, số hóa 3D) đang dần được đẩy mạnh trong việc lưu trữ, quản lý và quảng bá di sản. Chính phủ đã ban hành nhiều chính sách, điển hình là Chương trình bảo tồn và phát huy bền vững giá trị DSVH Việt Nam giai đoạn 2021 - 2025 nhằm quy hoạch và tu bổ các công trình tiêu biểu.

Nghiên cứu thực trạng bảo tồn và phát huy giá trị DSVH tại Hà Nội cho thấy công tác này đang có sự chuyển dịch mạnh mẽ từ mô hình quản trị truyền thống đóng kín sang bảo tồn động gắn liền với phát triển kinh tế sáng tạo, đạt được nhiều thành tựu lớn. Hà Nội là thủ đô ngàn năm văn hiến, sở hữu kho tàng DSVH phong phú và đa dạng hàng đầu cả nước, trong đó tiêu biểu là Khu Trung tâm Hoàng thành Thăng Long - quần thể di tích gắn liền với lịch sử của các triều đại phong kiến Việt Nam;  Văn Miếu – Quốc Tử Giám là trường đại học đầu tiên của Việt Nam, Thăng Long Tứ Trấn: Bốn ngôi đền trấn giữ bốn phương của kinh thành Thăng Long xưa, Chùa Một Cột (Diên Hựu Tự) -biểu tượng kiến trúc độc đáo ngàn năm tuổi, quần thể Hồ Hoàn Kiếm và đền Ngọc Sơn - trung tâm tâm linh, văn hóa và lịch sử giữa lòng Thủ đô… Hà Nội dẫn đầu cả nước với 1.793 di sản văn hóa phi vật thể, 5 di sản được UNESCO ghi danh cùng hàng trăm nghệ nhân được nhà nước tôn vinh, giúp dòng chảy văn hóa dân gian được trao truyền liên tục. Thành phố đã ban hành Nghị quyết số 32/2026/NQ-HĐND cụ thể hóa Luật Thủ đô. Chính sách mới này ưu tiên giữ gìn tối đa yếu tố gốc cấu thành di tích và đẩy mạnh hợp tác công - tư để xã hội hóa nguồn lực tu bổ. Hà Nội thành công trong việc đánh thức di sản bằng công nghệ hiện đại, điển hình là các sản phẩm ứng dụng công nghệ 3D mapping, trí tuệ nhân tạo (AI) và thực tế ảo tại tour đêm Văn Miếu - Quốc Tử Giám hay Hoàng thành Thăng Long. Các sản phẩm này vừa giảm tải áp lực tham quan ban ngày, vừa biến di sản thành nguồn lực kinh tế. Các tuyến phố đi bộ quanh Hồ Gươm và khu Phố cổ liên tục được cải tạo theo hướng phát triển đô thị xanh, ưu tiên lợi ích cộng đồng và tổ chức hàng ngàn buổi biểu diễn nghệ thuật truyền thống, phục dựng hàng chục lễ hội dân gian.

Sự thành công trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị DSVH xuất phát từ việc tạo ra sự hài hòa giữa bảo vệ nguyên vẹn di sản và khai thác phát triển kinh tế - xã hội, dựa trên nhiều guyên nhân, trong đó có vấn đề cốt lõi là sự chỉ đạo và cơ chế, chính sách đồng bộ của Nhà nước, đề cao vai trò chủ thể của cộng đồng dân cư. Cộng đồng địa phương không chỉ là người thụ hưởng mà trực tiếp tham gia bảo vệ, quản lý và thực hành di sản như mô hình ở  Hà Nội, Tràng An, Ninh Bình hay Phố cổ Hội An. Khi người dân sinh sống quanh di sản có sinh kế, thu nhập từ du lịch cộng đồng hoặc dịch vụ văn hóa, họ sẽ có ý thức tự giác cao trong việc giữ gìn hiện vật, không gian kiến trúc và phong tục. Việc kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và phát triển du lịch, kinh tế, khai thác du lịch bền vững tạo ra nguồn thu lớn để phục vụ ngược lại cho việc trùng tu, chống xuống cấp công trình. Phát triển du lịch về nguồn, du lịch học đường, trải nghiệm văn hóa thay vì chỉ tham quan tĩnh, giúp di sản sống trong đời sống đương đại. Công nghệ giúp tiếp cận thế hệ trẻ một cách sinh động, biến di sản thành cầu nối giữa quá khứ và hiện tại thay vì chỉ nằm trên trang giấy hay trong bảo tàng.   

         

3.1.2.2. Hạn chế và nguyên nhân

Tuy nhiên, thực trạng bảo tồn và phát huy giá trị DSVH tại Hà Nội cũng đang đối mặt với nhiều thách thức. Mặc dù Hà Nội đặt mục tiêu hoàn thành số hóa 100% di sản cấp quốc gia và quốc gia đặc biệt, thực tế cho thấy quá trình triển khai còn chậm, thiếu đồng bộ; nhiều dữ liệu và hiện vật quý chưa kịp lưu trữ đầy đủ trên nền tảng số. Mâu thuẫn giữa bảo tồn nguyên trạng và phát triển chưa được giải quyết triệt để. Việc tìm điểm cân bằng giữa giữ gìn yếu tố gốc của DSVH và đáp ứng nhu cầu dân sinh, hạ tầng hiện đại tại các khu vực mật độ cao như Phố cổ vẫn là bài toán khó. Khi phân cấp quản lý di tích về cho các quận, huyện hoặc cơ sở, nhiều địa phương gặp khó khăn do thiếu nhân sự chuyên môn sâu cũng như nguồn kinh phí tự chủ còn hạn hẹp. Một số di tích xếp hạng ở cấp độ thấp hơn hoặc nằm ở vùng ngoại thành rơi vào tình trạng xuống cấp, do chưa được phân bổ ngân sách trùng tu kịp thời. Dù đã được khai phóng giá trị trong dòng chảy hiện đại, nhiều DSVH vẫn bị xâm hại bởi các hộ dân sinh sống xung quanh. Quán chùa Huyền Thiên (số 54 Hàng Khoai, phường Hoàn Kiếm) trong thời gian dài, khu vực cổng chùa đã bị người dân chiếm dụng làm nơi kinh doanh bát đĩa, chén sứ các loại. Di tích đình thôn Đồng Thuận, tại số nhà 27 phố Hàng Cá (phường Hoàn Kiếm), còn gọi là đình Hàng Cá hay đền Lý Tiến, là nơi thờ thành hoàng Lý Tiến - một trong những vị anh hùng chống ngoại xâm của dân tộc. Trải qua thời gian, phần di tích còn sót lại cũng không tránh khỏi tình trạng bị trưng dụng làm nơi kinh doanh ăn uống, cà phê... Chùa Hàm Long tọa lạc trong khu vực số nhà 18 phố Hàm Long, phường Cửa Nam đang bị chiếm dụng nghiêm trọng và các di sản dần biến dạng và biến mất.

3.2. Thảo luận

3.2.1. Bảo tồn và phát huy giá trị DSVH đang đối mặt với thách thức về xung đột giữa bảo tồn giá trị DSVH và phát triển kinh tế

Hiện nay “những đột phá về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia…đang mở ra cơ hội lịch sử, bước ngoặt cho sự phát triển mạnh mẽ của đất nước trong kỷ nguyên mới” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026, tr.79). Chuyển đổi số làm thay đổi căn bản lối sống của cá nhân và cộng đồng, đặt ra những vấn đề mới trong bảo tồn, phát huy giá trị DSVH. Đó là xung đột giữa bảo tồn giá trị DSVH và phát triển kinh tế. Áp lực đô thị hóa khiến nhiều công trình kiến trúc cổ, di tích lịch sử bị xâm hại hoặc phá dỡ để nhường chỗ cho các dự án hạ tầng, khu chung cư hoặc trung tâm thương mại.  Việc lạm dụng di sản để làm du lịch quá mức cũng dễ dẫn đến tình trạng biến dạng nghi lễ truyền thống, sân khấu hóa các DSVH phi vật thể nhằm phục vụ thị hiếu du khách, làm mất đi tính thiêng liêng và nguyên bản, thậm chí gây tổn hại nghiêm trọng đến di sản.

3.2.2. Coi trọng vai trò cộng đồng trong bảo tồn, phát huy giá trị DSVH, bởi vì di sản chỉ thực sự "sống" khi gắn liền với đời sống của cộng đồng

Cộng đồng đóng vai trò quyết định, là hạt nhân cốt lõi trong việc bảo tồn và phát huy giá trị DSVH, bởi vì DSVH không phải là những hiện vật chết trong bảo tàng, mà là thực thể sống gắn liền với đời sống sinh hoạt, tinh thần của người dân. Làm sao để cộng đồng nhận thức đúng về bảo tồn, phát huy giá trị DSVH, rằng kinh tế di sản và hoạt động bảo tồn, phát huy giá trị di sản có mối quan hệ tương hỗ: di sản tạo nền tảng cho sáng tạo và phát triển kinh tế, còn kinh tế di sản cung cấp nguồn lực để tiếp tục bảo tồn và phát huy giá trị di sản.  Cộng đồng là những người nắm giữ bí quyết nghề nghiệp, phong tục tập quán, nghi lễ và ngôn ngữ bản địa; đồng thời trao truyền liên thế hệ. Các DSVH phi vật thể như dân ca, nghệ thuật truyền thống, lễ hội… chỉ có thể tồn tại khi được thế hệ trước truyền dạy cho thế hệ sau thông qua phương thức truyền miệng hoặc thực hành xã hội. Cộng đồng giúp di sản thích ứng với cuộc sống hiện đại. Họ giữ lại phần hồn cốt nhưng có thể điều chỉnh cách thức biểu diễn, sử dụng công nghệ để di sản tiếp cận gần hơn với giới trẻ. Khi cộng đồng ý thức được giá trị của di sản, họ sẽ tự giác lựa chọn lối sống hài hòa, không đánh đổi di sản lấy sự phát triển kinh tế nóng. Vì thế cần coi trọng vai trò của cộng đồng trong bảo tồn, phát huy giá trị DSVH.

3.2.3. Đẩy mạnh truyền thông để nâng cao nhận thức, thay đổi hành vi của cộng đồng trong bảo tồn, phát huy giá trị DSVH

Truyền thông đóng vai trò quyết định và là cầu nối cốt lõi trong việc chuyển hóa các giá trị DSVH từ dạng tiềm năng thành nhận thức sâu sắc và hành động thực tế trong cộng đồng. Truyền thông nâng cao tri thức và định hình giá trị DSVH, cung cấp thông tin chính thống về lịch sử, nguồn gốc và ý nghĩa cốt lõi của DSVH, giúp người dân hiểu tại sao di sản đó quan trọng và tại sao cần phải bảo vệ nó. Qua các thước phim tài liệu, bài viết chuyên sâu hoặc hình ảnh đồ họa bắt mắt, truyền thông khơi dậy lòng tự tôn và sợi dây gắn kết tinh thần của cộng đồng với cội nguồn. Truyền thông giúp cộng đồng nhận ra DSVH không phải là vật báu cần đóng băng, mà là tài nguyên bền vững có thể phát triển du lịch, tạo sinh kế và nâng cao chất lượng cuộc sống, từ đó chuyển dịch tư duy cộng đồng về kinh tế di sản, thay đổi hành vi từ thụ động sang chủ động  tham gia tương tác, chia sẻ câu chuyện cá nhân liên quan đến di sản, trở thành người bảo vệ và truyền bá, phát huy giá trị di sản. Vì thế để đạt được hiệu quả tối ưu, cần thúc đẩy truyền thông nâng cao nhận thức cộng đồng, gắn kết bảo tồn với phát triển bền vững, số hóa dữ liệu, đào tạo chuyên gia, tôn vinh nghệ nhân… nhằm giữ gìn hồn cốt di sản, lan tỏa và phát triển giá trị của DSVH.

4. Kết luận

Bảo tồn và phát huy giá trị DSVH là nhiệm vụ chiến lược, kết hợp giữ gìn bản sắc truyền thống với phát triển kinh tế - xã hội. Hoạt động này tập trung bảo tồn các giá trị của DSVH, tôn vinh nghệ nhân, gắn kết văn hóa với du lịch, biến DSVH thành nguồn lực cho phát triển bền vững. Hoạt động này đòi hỏi sự kết hợp giữa hình thức bảo tồn sống (truyền dạy, tôn vinh nghệ nhân) và phát huy giá trị qua du lịch văn hóa bền vững, chuyển đổi số. Bảo tồn không phải là giữ gìn DSVH trong bảo tàng mà là làm cho DSVH tiếp tục sống, được thực hành và lan tỏa giá trị trong xã hội đương đại. Giá trị DSVH là nguồn lực văn hóa, sức mạnh nội sinh quan trọng, cần sự chung tay của cộng đồng, chính quyền và truyền thông để lan tỏa, tránh mai một trước bối cảnh toàn cầu hóa. Việc bảo tồn và phát huy giá trị DSVH là xây dựng hình ảnh văn hóa quốc gia, nâng cao vị thế quốc tế của Việt Nam, theo quan điểm chỉ đạo của Đảng ta: “di sản văn hoá là nguồn lực nội sinh quan trọng để phát triển bền vững đất nước, là “sức mạnh mềm” trong đối ngoại, hội nhập quốc tế. Phát huy giá trị di sản văn hoá chính là khai thác sức mạnh nội sinh để phát triển đất nước phồn vinh, thịnh vượng và bền vững” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026, tr.53)./.

Trích dẫn bài báo

Lê Minh Ngọc. Bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa - truyền thông thay đổi nhận thức, hành vi. Tạp chí Lý luận Chính trị và Truyền thông 2026, 32(11):—. DOI:https://lyluanchinhtrivatruyenthong.vn/bao-ton%2C-phat-huy-gia-tri-di-san-van-hoa-truyen-thong-thay-doi-nhan-thuc%2C-hanh-vi-p32190.html
Lê Minh Ngọc. Bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa - truyền thông thay đổi nhận thức, hành vi. Tạp chí Lý luận Chính trị và Truyền thông, 2026, 32, —, https://lyluanchinhtrivatruyenthong.vn/bao-ton%2C-phat-huy-gia-tri-di-san-van-hoa-truyen-thong-thay-doi-nhan-thuc%2C-hanh-vi-p32190.html.
Lê Minh Ngọc (2026). Bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa - truyền thông thay đổi nhận thức, hành vi. Tập 32, Số 11 (2026), 32(11), —. https://lyluanchinhtrivatruyenthong.vn/bao-ton%2C-phat-huy-gia-tri-di-san-van-hoa-truyen-thong-thay-doi-nhan-thuc%2C-hanh-vi-p32190.html
Lê Minh Ngọc. Bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa - truyền thông thay đổi nhận thức, hành vi. Tạp chí Lý luận Chính trị và Truyền thông, 2026, v. 32, n. 11, p. —. Disponível em: https://lyluanchinhtrivatruyenthong.vn/bao-ton%2C-phat-huy-gia-tri-di-san-van-hoa-truyen-thong-thay-doi-nhan-thuc%2C-hanh-vi-p32190.html.
Lê Minh Ngọc. "Bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa - truyền thông thay đổi nhận thức, hành vi." Tạp chí Lý luận Chính trị và Truyền thông 32, no. 11 (2026): —. https://lyluanchinhtrivatruyenthong.vn/bao-ton%2C-phat-huy-gia-tri-di-san-van-hoa-truyen-thong-thay-doi-nhan-thuc%2C-hanh-vi-p32190.html.
Lê Minh Ngọc (2026) 'Bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa - truyền thông thay đổi nhận thức, hành vi'. Tập 32, Số 11 (2026), 32(11), —. Available at: https://lyluanchinhtrivatruyenthong.vn/bao-ton%2C-phat-huy-gia-tri-di-san-van-hoa-truyen-thong-thay-doi-nhan-thuc%2C-hanh-vi-p32190.html.
Lê Minh Ngọc, "Bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa - truyền thông thay đổi nhận thức, hành vi," Tạp chí Lý luận Chính trị và Truyền thông, vol. 32, no. 11, pp. —, 2026. [Online]. Available: https://lyluanchinhtrivatruyenthong.vn/bao-ton%2C-phat-huy-gia-tri-di-san-van-hoa-truyen-thong-thay-doi-nhan-thuc%2C-hanh-vi-p32190.html
Lê Minh Ngọc. "Bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa - truyền thông thay đổi nhận thức, hành vi." Tạp chí Lý luận Chính trị và Truyền thông, vol. 32, no. 11, 2026, pp. —.
Lê Minh Ngọc. "Bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa - truyền thông thay đổi nhận thức, hành vi." Tạp chí Lý luận Chính trị và Truyền thông 32, no. 11 (2026): —. https://lyluanchinhtrivatruyenthong.vn/bao-ton%2C-phat-huy-gia-tri-di-san-van-hoa-truyen-thong-thay-doi-nhan-thuc%2C-hanh-vi-p32190.html.
Lê Minh Ngọc. Bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa - truyền thông thay đổi nhận thức, hành vi. Tạp chí Lý luận Chính trị và Truyền thông. 2026;32(11):—. Available from: https://lyluanchinhtrivatruyenthong.vn/bao-ton%2C-phat-huy-gia-tri-di-san-van-hoa-truyen-thong-thay-doi-nhan-thuc%2C-hanh-vi-p32190.html
Thống kê truy cập
Online: 80
Hôm nay: 4.337
Hôm qua: 244
Tổng: 9.378.849
Liên kết hữu ích