Du lịch cộng đồng: Kinh nghiệm từ làng Mae Kamphong, Chiang Mai, Thái Lan và một số bài học thực tiễn cho phát triển du lịch cộng đồng tại Việt Nam

1. Đặt vấn đề

Từ cuối thế kỷ 20, đặt trong bối cảnh nhiều quốc gia đang phát triển khu vực Châu Á bước vào giai đoạn chuyển đổi cơ cấu nghề nghiệp, đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ tại khu vực nông thôn, DLCĐ nổi lên như một hình thức chuyển đổi mang lại nhiều giá trị, được triển khai phổ biến ở rất nhiều quốc gia. Phát triển DLCĐ là một hướng đi đem lại nhiều giá trị, tận dụng được nguồn vốn xã hội của cộng đồng, không mất quá nhiều thời gian để chuyển đổi, sớm mang lại hiệu quả kinh tế ngay khi chuyển đổi. Tuy nhiên, nếu DLCĐ triển khai theo hướng tự phát, không theo các quy trình bài bản với sự hỗ trợ kỹ thuật và có chiến lược, tầm nhìn dài hạn sẽ dễ đem lại những hệ lụy không bền vững. Bài viết phân tích trường hợp làng Mae Kampong tỉnh Chiang Mai, miền Bắc Thái Lan, đây là một trong những trường hợp được đánh giá là thành công theo hướng phát triển du lịch dựa vào cộng đồng theo hướng bền vững. Nghiên cứu phân tích mô hình DLCĐ tại làng Mae Kampong tỉnh Chiang Mai, miền Bắc Thái Lan, trên cơ sở đó đưa ra những khái quát về thành công, yếu tố tạo nên thành công cũng như dự đoán những thách thức, rủi ro có thể gặp phải trong tương lai. Kết quả nghiên cứu sẽ góp phần đưa ra bài học kinh nghiệm, những khuyến cáo về phát triển DLCĐ hiện đang trong xu hướng phát triển tại Việt Nam hiện nay.

2. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp của các phương pháp cụ thể như: nghiên cứu, phân tích tài liệu, điền giã thực tế và phỏng vấn sâu người dân địa phương.

Phương pháp nghiên cứu tài liệu: Các tài liệu được thu thập gồm thông tin về lịch sử, địa lý, kinh tế, dân cư, sinh kế người dân  làng Mae Kampong tỉnh Chiang Mai, miền Bắc Thái Lan trên các trang web chính thức tại địa phương, các tài liệu công bố. Bên cạnh đó, tác giả cũng tìm kiếm và thu thập hầu hết các bài báo khoa học đã được công bố có liên quan đến: phát triển kinh tế, sinh kế, phát triển du lịch cộng đồng tại địa bàn nghiên cứu trong giai đoạn từ năm 2000 trở lại đây. Tài liệu được đọc, phân loại và kiểm tra chéo các dữ liệu, kết quả nghiên cứu nhằm tổng hợp, đưa ra những cơ sở vững chắc về những thành công, nguyên nhân thành công cũng như những hạn chế hay thách thức trong phát triển DLCĐ tại địa phương đã được công bố từ các nghiên cứu.

Phương pháp điền giã và phỏng vấn sâu: Sau khi tổng hợp được những dữ liệu và thông tin cơ bản từ các nguồn tài liệu tin cậy, tác giả đã có cơ hội thực địa tại làng Mae Kampong để kiểm chứng thêm thông tin, quan sát quá trình người dân tham gia vào vận hành và tham gia vào chuỗi DLCĐ. Bên cạnh đó, quá trình vừa điền giã, trải nghiệm, quan sát ghi nhận còn được tác giả kết hợp với phỏng vấn sâu (PVS) đại diện ban lãnh đạo làng Mae Kampong và người dân tham gia vận hành chuỗi các hoạt động DLCĐ (dịch vụ nghỉ dưỡng tại làng, dịch vụ ăn uống, dịch vụ dẫn khách du lịch tại địa phương), hướng dẫn du lịch tại cộng đồng. Số lượng phỏng vấn đã tiến hành: 6 PVS (bao gồm 1 PVS với trưởng ban lãnh đạo làng Mae Kampong; 4 người dân tham gia vận hành chuỗi các hoạt động DLCĐ và 1 hướng dẫn viên du lịch tại cộng đồng.

3. Kết quả nghiên cứu và thảo luận

3.1. Kết quả nghiên cứu

3.1.1. Giới thiệu về làng Mae Kampong, Chiang Mai, Thái Lan và quá trình chuyển đổi cơ cấu nghề nghiệp, phát triển du lịch cộng đồng bền vững

Giới thiệu về làng Mae Kampong, Chiang Mai, Thái Lan

Mae Kampong là một làng nông thôn thuộc huyện Mae On, tỉnh Chiang Mai, miền Bắc Thái Lan. Đây là một làng có quy mô dân số nhỏ (khoảng 300-400 người). Trước những năm 1990, người dân chủ yếu sinh sống chủ yếu bằng nông nghiệp truyền thống như trồng trà lên men, cà phê và sản xuất mật ong rừng. Trong nhiều năm trở lại đây, Mae Kampong đã nổi lên như một điểm đến DLCĐ điển hình và thành công tại Thái Lan (Sawatsuk, 2018, tr.13-20). Sự chuyển dịch này bắt đầu vào khoảng những năm 1990 khi chính quyền địa phương và cộng đồng đã phối hợp để tổ chức và phát triển du lịch cộng đồng theo hướng tạo ra các sản phẩm du lịch bền vững, phát huy thế mạnh văn hóa đặc trưng: Trải nghiệm làng nghề truyền thống của địa phương tích hợp các trải nghiệm điều kiện tự nhiên, văn hoá bản địa để phát triển các sản phẩm du lịch bền vững. Đặc biệt, mô hình du lịch dựa vào cộng đồng tại đây coi trọng và nhấn mạnh đến việc tham gia chủ động của người dân địa phương: Tham gia từ việc lên ý tưởng, lập kế hoạch, xây dựng chiến lược đến cùng nhau phát triển hệ thống các dịch vụ trải nghiệm. Không những vậy, người dân còn cùng thụ hưởng, tạo một cơ chế chia sẻ lợi ích kinh tế xã hội giữa các hộ gia đình và cộng đồng (Sawatsuk, 2018, tr.13-20). Phát triển DLCĐ tại làng Mae Kampong đã đạt được những thành công nhất định về phát triển kinh tế, chuyển đổi cơ cấu nghề nghiệp truyền thống tại địa phương theo hướng bền vững và được xem là trường hợp điển hình về DLCĐ bền vững tại Thái Lan, thu hút nhiều học giả quan tâm nghiên cứu.

Quá trình phát triển dự án du lịch cộng đồng tại làng Mae Kampong, Chiang Mai, Thái Lan

Trong những năm cuối thế kỷ XX, DLCĐ được xem như một hướng đi mới mang lại hiệu quả phát triển nông thôn bền vững ở nhiều quốc gia đang phát triển. Tại Thái Lan, làng Mae Kampong ở huyện Mae On, tỉnh Chiang Mai được xem là một trong những mô hình DLCĐ triển khai từ sớm và đem lại thành công trên nhiều khía cạnh, thu hút sự quan tâm của viện nghiên cứu, cơ quan chính sách và các tổ chức hỗ trợ phát triển trong và ngoài nước.

Với đặc thù là một làng nông thôn điển hình đối mặt với thực trạng các vấn đề như thu nhập thấp, cơ hội việc làm hạn chế, di cư phổ biến và suy giảm văn hóa địa phương, nhóm lãnh đạo cùng người dân địa phương đã tích cực tìm kiếm mô hình phát triển mới và đã học hỏi, tiếp cận xây dựng mô hình DLCĐ phù hợp với năng lực và nguồn vốn xã hội của cộng đồng:

 “Với kinh nghiệm công việc trước đây được đi nhiều nơi, nhiều cộng đồng khác nhau, tôi nắm rất rõ thế mạnh của làng Mae Kampong của chúng tôi cả về điều kiện tự nhiên có sẵn, đặc điểm thế mạnh của người dân. Bên cạnh đó chúng tôi cũng tham vấn ý kiến với các chuyên gia trong lĩnh vực khác nhau để đảm bảo những nhận định của mình là đúng đắn và tự tin về ý tưởng xây dựng mô hình du lịch cộng đồng phù hợp với nguồn vốn và đặc điểm cộng đồng” (PVS, trưởng ban lãnh đạo cộng đồng).

Điều này cũng đã được tác giả Pit Jitpakdee và cộng sự nhắc đến trong các nghiên cứu của ông về DLCĐ tại làng Mae Kampong và đã được công bố trong các công trình nghiên cứu của ông vào năm 2016 và 2017 (Pit Jitpakdee, 2016, tr.407; Pit Jitpakdee, 2017). Thực tế, trong bối cảnh những năm 1990 tại Thái Lan, DLCĐ được chính phủ và các tổ chức phát triển xã hội định hướng cho rất nhiều cộng đồng nông thôn tại Thái Lan như một mô hình, công cụ phát triển mới, giải quyết các vấn đề nông thôn Thái Lan đang đối mặt, góp phần phát triển kinh tế, xóa đói giảm nghèo, phân phối lại lợi ích du lịch, tăng cường quyền lực cho cộng đồng địa phương (Kontogeorgopoulos, 2014, 106-124). Tuy nhiên, thực trạng nhiều dự án du lịch cộng đồng tại Thái Lan chỉ tồn tại trong thời gian ngắn hoặc nhanh chóng bị tác động theo hướng không bền vững. Một số cộng đồng ban đầu phát triển nhanh nhờ sự hỗ trợ của nhà nước hoặc các tổ chức phát triển xã hội, nhưng sau đó suy giảm do thiếu cơ chế quản lý nội bộ, thiếu minh bạch tài chính hoặc xung đột lợi ích, bào mòn giá trị văn hóa địa phương, ô nhiễm môi trường trầm trọng hơn. Trong khi đó, DLCĐ tại làng Mae Kampong vẫn duy trì được hoạt động từ giữa thập niên 1990 và dần trở thành một trong các điển hình về DLCĐ thành công và mang nhiều giá trị bền vững (Kontogeorgopoulos, 2014, tr.106-124).

Quá trình triển khai DLCĐ ở Mae Kampong có nhiều thuận lợi, trong đó phải kể đến làng Mae Kampong có được nhóm lãnh đạo có tầm nhìn chiến lược, dự án ngay từ đầu đã nhận được  sự ủng hộ và tham gia sâu rộng của cộng đồng. Đúng thời điểm đó, dự án cũng nhận được hỗ trợ bởi nhiều tổ chức nhà nước và các tổ chức phi chính phủ. Ban đầu, lãnh đạo làng và các thành viên trong cộng đồng tổ chức các cuộc hội thảo và thảo luận nhóm tập trung để tiếp cận khái niệm DLCĐ, phát triển bền vững, xác định tiềm năng du lịch gần với tự nhiên đồng thời bảo tồn văn hóa bản địa, từ đó phác thảo chi tiết hơn mô hình phát triển phù hợp. Cùng lúc đó, dự án DLCĐ ở Mae Kampong nhận được sự tiếp sức của quỹ Nghiên cứu Thái Lan (Thailand Research Fund - TRF) tham gia tài trợ các chương trình nghiên cứu nhằm giúp người dân hiểu rõ hơn về lựa chọn chiến lược DLCĐ cũng như thiết lập mô hình quản lý phù hợp với nhu cầu nội sinh (Kallayanamitra, 2014). Song song đó, cơ quan quảng bá du lịch quốc gia đã hỗ trợ tăng cường các hoạt động truyền thông giúp đưa Mae Kampong lên bản đồ du lịch trong nước và quốc tế, góp phần thúc đẩy lượng khách đến thăm làng tăng đều qua các (Kallayanamitra, 2014).

Cụ thể, mô hình DLCĐ tại Mae Kampong được xây dựng dựa trên rất nhiều các dịch vụ được xây dựng với sự tham gia trực tiếp, chủ động của cộng đồng, cụ thể: dịch vụ lưu trú tại cộng đồng (homestay), trong đó, du khách được lưu trú tại địa phương, tiếp xúc trực tiếp với lối sống và sinh hoạt bản địa; các dịch vụ trải nghiệm khuyến khích khách du lịch tham gia các hoạt động như thăm vườn cây, học hỏi quy trình sản xuất trà, leo núi và khám phá các thác nước trong khu vực. Hoạt động này không chỉ tạo thêm thu nhập cho đa dạng các nhóm hộ gia đình mà còn góp phần bảo tồn các yếu tố văn hóa truyền thống và nâng cao nhận thức về bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Mae Kampong không chỉ là một điểm đến du lịch hấp dẫn với cảnh quan tự nhiên mát mẻ, kiến trúc nhà gỗ truyền thống và sản phẩm địa phương đặc sắc, mà còn là trường hợp nghiên cứu tiêu biểu về quản trị DLCĐ và phát triển nông thôn bền vững trong bối cảnh Đông Nam Á đang trong quá trình dịch chuyển đô thị hóa.

Mô hình DLCĐ tại Mae Kampong được thiết kế xoay quanh nguyên tắc “cộng đồng làm chủ và hưởng lợi trực tiếp”. Thay vì một nhóm nhỏ tự phát làm du lịch, lãnh đạo làng đã tổ chức họp dân, giải thích lợi ích và rủi ro, đồng thời nhấn mạnh nguyên tắc “cộng đồng làm chủ”. Chia sẻ từ trưởng nhóm lãnh đạo: “Chúng tôi xây phác thảo mô hình DLCĐ, họp và chia sẻ với các hộ gia đình, cùng xây dựng những quy định, nguyên tắc và giá trị hướng đến khi làm DLCĐ. Chúng tôi cũng phát triển quỹ trong đó kinh phí đóng góp từ DLCĐ được sử dụng chung cho mục đích phát triển cộng đồng, làm quỹ phần thưởng cho các thành viên có thành tích hay đóng góp cho phát triển cộng đồng” (PVS, trưởng ban lãnh đạo cộng đồng).

 Chính sự thống nhất cả về nguyên tắc văn hóa - xã hội, gắn kết lợi ích chặt chẽ tạo ra nền tảng vốn xã hội vững chắc ngay từ đầu, giúp giảm xung đột nội bộ. Đây là điểm quan trọng vì nhiều dự án DLCĐ thất bại do thiếu sự tham gia thực chất của người dân (Kallayanamitra, 2014). Theo nguyên tắc đó, các hộ gia đình tham gia cung cấp dịch vụ homestay đăng ký với ban quản lý cộng đồng để đảm bảo phân công rõ ràng, chuẩn hóa chất lượng dịch vụ và đảm bảo an ninh cho du khách. Thu nhập từ hoạt động du lịch quy về một mối và phân chia theo nguyên tắc minh bạch: Một phần dành cho quỹ phát triển cộng đồng, phần còn lại chia cho hộ gia đình dựa trên mức độ tham gia của các hộ. Điều này làm giảm bất bình đẳng, đồng thời thúc đẩy sự đồng thuận trong các quyết định chiến lược (Ratchusanti, 2016, tr.561-568). Theo kết quả đánh giá ban đầu, DLCĐ tại Mae Kampong đã trở thành một điển hình thành công của du lịch cộng đồng tại Thái Lan (Pit Jitpakedee, 2017). Các nghiên cứu cho thấy, Mae Kampong đã thu hút lượng khách tăng đều theo thời gian, đặc biệt sau khi được nhận sự hỗ trợ của chính phủ và tổ chức nghiên cứu, qua đó tạo ra nguồn thu nhập ổn định hơn cho người dân so với trước đây chỉ dựa vào nông nghiệp truyền thống. Ngoài ra, mở rộng các sản phẩm du lịch đã thúc đẩy sự tương tác văn hóa giữa du khách và cộng đồng địa phương, giúp bảo tồn văn hóa bản địa và nâng cao nhận thức về tài nguyên môi trường (Polnyotee, M., & Thadaniti, S., 2015, tr.1-15). Chia sẻ từ người dân, đồng thời là người tham gia vào cung cấp dịch vụ du lịch:

“Gia đình tôi nhận cung cấp dịch vụ phục vụ ăn uống cho du khách đến đây trải nghiệm. Chúng tôi thường được đặt những món ăn địa phương. Trong quá trình khách trải nghiệm, chúng tôi thường nhận được những câu hỏi về các món ăn liên quan đến văn hóa ẩm thực, rồi văn hóa, lối sống của người dân địa phương. Sau này khi đã quen hơn chúng tôi cũng hỏi lại du khách đến từ các nơi khác nhau về các món ăn truyền thống của họ. Việc cùng chia sẻ, cũng lắng nghe khiến cho câu chuyện trở nên thú vị hơn và chúng tôi càng nhận thấy sự khác biệt và là bản sắc văn hóa riêng làm nên sự khác biệt của địa phương mình” (PVS, nữ, điều hành nhà hàng ăn uống địa phương).

3.1.2. Những thành công, nguy cơ tiềm ẩn đối với phát triển du lịch cộng đồng tại Mae Kampong và bài học thực tiễn cho Việt Nam

 Những thành công đối với phát triển du lịch cộng đồng tại Mae Kampong

Qua tổng hợp đánh giá về những thành công và nguyên nhân của các thành công trong phát triển DLCĐ tại làng Mae Kampong, một số những nhận định chính được rút ra như sau:

Thứ nhất, vai trò quan trọng của nhóm lãnh đạo địa phương trong dẫn dắt, định hướng, xây dựng chiến lược phát triển của làng Mae Kampong trong đó tận dụng được điểm mạnh, nguồn vốn xã hội sẵn có của cộng đồng và tạo được đồng thuận, gắn kết thông qua cơ chế phân chia lợi ích phù hợp.

Mae Kampong - một trưởng làng đồng thời cũng là trưởng ban lãnh đạo điều hành DLCĐ địa phương có tầm nhìn chiến lược, khả năng thuyết phục và năng lực tổ chức cao. Trưởng ban điều hành DLCĐ không chỉ đóng vai trò điều phối mà còn nắm rất rõ với  điểm mạnh của cộng đồng, có khả năng kết nối cộng đồng với các cơ quan nhà nước, tổ chức phi chính phủ và thị trường du lịch trong quá trình phát triển DLCĐ tại địa phương. Chính sự lãnh đạo này đã giúp cộng đồng xây dựng được cơ chế quản lý minh bạch, đặc biệt là hệ thống phân phối lợi ích rõ ràng (Kontogeorgopoulos, 2014, tr.106-124). Ý kiến của một người dân tham gia vào chuỗi cung ứng dịch vụ về cơ chế quản lý DLCĐ tại địa phương:

“Cơ chế ở địa phương là 30% thu nhập đưa vào quỹ chung và 70% phân chia theo mức độ tham gia của từng hộ. Cơ chế này giúp giảm thiểu xung đột nội bộ, duy trì sự đồng thuận và tạo động lực, cam kết tham gia dài hạn của các hộ gia đình tham gia trực tiếp cũng như gián tiếp” (PVS, nam, tham gia cung ứng dịch vụ du lịch tại địa phương).

Đánh giá từ nghiên cứu trước đây tại cộng đồng cũng nhận định: Lãnh đạo địa phương cũng là nhóm có uy tín, có tầm nhìn, đặc biệt có khả năng thuyết phục người dân hướng đến xây dựng sự đồng thuận, đặt vai trò quan trọng của sự tham gia của cộng đồng trong quá trình xây dựng dự án. Thay vì một nhóm nhỏ tự phát làm du lịch, nhóm lãnh đạo làng đã tổ chức họp dân, giải thích lợi ích và rủi ro, đồng thời nhấn mạnh nguyên tắc “cộng đồng làm chủ”, điều này tạo ra nền tảng vốn xã hội vững chắc ngay từ đầu, giúp giảm xung đột về sau. Đây là điểm quan trọng vì nhiều dự án DLCĐ thất bại do thiếu sự tham gia thực chất của người dân (Pit Jitpakdee, 2017). Đóng góp rất đáng ghi nhận của nhóm lãnh đạo địa phương là đã xây dựng thành công cơ chế phân chia lợi ích minh bạch được cộng đồng đón nhận, ủng hộ. Cơ chế phân chia lợi ích minh bạch mà nhóm lãnh đạo đã xây dựng để thu hút sự tham gia của đông đảo người dân địa phương, tạo sự đồng thuận, gắn kết trong tổ chức thực hiện dự án và lợi ích gắn kết cộng đồng nói chung. Thu nhập từ hoạt động du lịch không hoàn toàn thuộc về từng hộ gia đình, mà được phân bổ theo tỷ lệ: Một phần đưa vào quỹ chung của làng phần còn lại chia cho các hộ tham gia trực tiếp (Pit Jitpakdee, 2017). Như nhận xét từ phía nhà nghiên cứu Pit Jitpakdee và cộng sự khi đưa ra nhận định: “Quỹ cộng đồng này được sử dụng cho các hoạt động phúc lợi như hỗ trợ y tế, tang lễ, cải thiện cơ sở hạ tầng, và phát triển các dự án chung. Cơ chế này vừa đảm bảo động lực kinh tế cá nhân, vừa củng cố lợi ích tập thể, giảm nguy cơ phân hóa giàu nghèo tại địa phương (Pit Jitpakdee, 2017).

Thứ hai, bên cạnh nhóm lãnh đạo có tầm nhìn, chiến lược và vì mục tiêu phát triển bền vững, sự thành công của dự án DLCĐ còn có sự đóng góp mang tính kỹ thuật quan trọng của chính phủ, các tổ chức phát triển tại Thái Lan.

Mae Kampong phát triển DLCĐ vào đúng thời điểm chính phủ Thái Lan đang có nhiều quan tâm và ưu tiên phát triển lĩnh vực này, cộng đồng địa phương nhận được sự hỗ trợ đáng kể từ cơ quan du lịch Thái Lan, các chương trình đào tạo của NGO và sự quảng bá truyền thông đúng thời điểm. Bên cạnh đó, vị trí địa lý gần Chiang Mai là một trong những trung tâm du lịch quốc tế, có tiềm năng và cơ hội rất lớn để kết nối thị trường. Xu hướng du lịch tìm kiếm trải nghiệm nông thôn cũng trùng khớp với giai đoạn phát triển và định hướng của làng (Kontogeorgopoulos, 2014, tr.106-124).

Thứ ba, dự án DLCĐ tại làng Mae Kampong đạt được thành công là kết quả của sự giao thoa của rất nhiều yếu tố từ điều kiện tự nhiên đến những yếu tố thuộc về vốn cộng đồng. Tác giả Kontogeorgopoulos từ kết quả nghiên cứu của mình đã tổng kết và cho rằng sự thành công của làng Mae Kampong là sự kết hợp rất hoàn hảo giữa ba nhóm yếu tố: (1) năng lực nội tại và vốn xã hội của cộng đồng; (2) hỗ trợ chính sách và kỹ thuật từ bên ngoài; và (3) các điều kiện cơ hội mang tính lịch sử. Việc chỉ tập trung vào “mô hình quản lý” mà bỏ qua hai nhóm yếu tố còn lại sẽ dẫn đến sai lầm khi nhân rộng mô hình DLCĐ sang nơi khác (Kontogeorgopoulos, 2014, tr.106-124).

Thứ tư, dự án DLCĐ tại làng Mae Kampong, mặc dù do người dân địa phương đưa ra định hướng, chiến lược phát triển nhưng khá bài bản và đặc biệt có chú trọng lồng ghép các mục tiêu phát triển bền vững. Các yếu tố bền vững được xây dựng, định hướng và kiểm soát tại dự bao gồm: Bền vững về kinh tế, bền vững về trải nghiệm DLCĐ, bền vững về văn hóa và bền vững về môi trường.

Về kinh tế, bên cạnh cơ chế phân chia lợi ích minh bạch, quá trình quản trị dự án của cộng đồng cũng hướng đến sự minh bạch và điều này đã giúp củng cố niềm tin xã hội, từ đó tăng cường sự tham gia bền vững của cộng đồng. Ngược lại, nếu quá trình thiếu minh bạch, DLCĐ có thể làm gia tăng bất bình đẳng và xung đột nội bộ theo như đánh giá từ phía các nhà nghiên cứu (Pit Jitpakdee, 2017). Theo như quan sát và kiểm chứng từ trải nghiệm điền giã, quan sát, phỏng vấn kiểm chứng từ khách du lịch, tác giả hoàn toàn đồng ý với ý kiến của nhà nghiên cứu Pit Jitpakdee cho rằng để thu hút lượng khách thường xuyên và liên tục đến trải nghiệm DLCĐ tại địa phương, dự án DLCĐ tại địa phương đã kịp thời xây dựng các tiêu chuẩn cho các dịch vụ phục vụ khách du lịch hay còn gọi là “tiêu chuẩn hóa” dịch vụ. Mae Kampong xây dựng các tiêu chí cho homestay về vệ sinh, an toàn, xây dựng chất lượng thực phẩm và thái độ phục vụ. Việc chuẩn hóa không nhằm biến làng thành khách sạn hiện đại, mà để đảm bảo mức độ hài lòng tối thiểu cho du khách. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh cạnh tranh du lịch gia tăng và trải nghiệm tiêu cực của một nhóm khách có thể ảnh hưởng đến danh tiếng toàn cộng đồng thông qua truyền thông xã hội, từ đó sẽ ảnh hưởng đến việc duy trì ổn định và thường xuyên lượng khách đến trải nghiệm tại cộng đồng (Pit Jitpakdee, 2016, tr.407; Pit Jitpakdee, 2017).

Dự án DLCĐ tại làng cũng rất chú trọng đến trải nghiệm của khách du lịch và sự đa dạng hóa sản phẩm du lịch. Ngoài lưu trú homestay, Mae Kampong đã liên tục phát triển bổ sung các hoạt động trải nghiệm như tham quan rừng, trải nghiệm làm trà lên men, massage truyền thống, biểu diễn văn hóa và bán sản phẩm địa phương. Sự đa dạng này giúp phân tán nguồn thu nhập và tạo cơ hội tham gia cho nhiều nhóm trong cộng đồng, bao gồm cả phụ nữ và người cao tuổi (Pit Jitpakdee, 2016, tr.407; Pit Jitpakdee, 2017).

Song song với mục tiêu kinh tế, dự án DLCĐ tại làng Mae Kampong cũng đặt ra mục tiêu chú trọng bảo tồn và phát triển văn hóa truyền thống của làng, lấy bản sắc văn hóa địa phương thành mục tiêu bảo tồn đồng thời thu hút khách du lịch. Tại Mae Kampong, các hoạt động như nấu ăn truyền thống, biểu diễn âm nhạc dân gian, hay kể chuyện về đời sống làng quê được trình bày theo cách nhấn mạnh sự giản dị, gần gũi với thiên nhiên và “cuộc sống chậm”. Điều này đáp ứng nhu cầu của khách phương Tây tìm kiếm sự “chân thực” đối lập với đời sống đô thị công nghiệp nhanh và ồn ào hàng ngày của họ (Dolezel, C., 2015, tr.165-186). Với mục tiêu là phát triển bền vững và trao quyền, thay vì tái hiện “trải nghiệm làng quê” theo mong đợi thị trường, cộng đồng đã thiết kế hoạt động trải nghiệm văn hóa theo hướng khuyến khích trao đổi hai chiều, thay vì chỉ tái hiện một chiều văn hóa địa phương. Ngoài ra, qua nghiên cứu của tác giả Dolezal về tác động của DLCĐ đến bản sắc cộng đồng đã đi đến kết luận: “khi văn hóa được trình diễn thường xuyên cho khách, nó trở thành khuôn mẫu lặp lại và được ghi nhớ, truyền thông liên tục trong cũng như bên ngoài cộng đồng, được nhắc đến như một giá trị đặc trưng của cộng đồng. Những yếu tố được xem là “đặc trưng truyền thống” được bảo tồn và lặp lại và như vậy, DLCĐ theo một cách nào đó góp phần bảo tồn văn hóa truyền thống cho các thế hệ tiếp theo” (Dolezel, C., 2015, tr.165-186). Điều này cũng trùng khớp với chia sẻ của chủ một homestay tại địa phương, cách thức mà họ chia sẻ văn hóa địa phương, đặc biệt là văn hóa ẩm thực: “Khi khách lưu trú tại làng, họ thường hỏi và đặt ăn một số các món ăn địa phương. Qua đó, chúng tôi giới thiệu với họ về món ăn địa phương đặc sắc, văn hóa ẩm thực. Qua câu chuyện hàng ngày gặp gỡ họ trong thời gian lưu trú, chúng tôi trao đổi, chia sẻ với họ về văn hóa địa phương chúng tôi, đồng thời cũng hỏi họ về sự khác biệt hay văn hóa của họ để tăng thêm hiểu biết” (PVS, nữ, điều hành homestay tại làng Mae Kampong).

Dự án chú trọng giải quyết và ưu tiên các vấn đề bảo vệ môi trường bền vững. Làng Mae Kampong không chỉ chú trọng đến chuyển đổi cơ cấu nghề nghiệp, mục tiêu kinh tế mà song song với phát triển kinh tế, đã xây dựng những tiêu chuẩn về bảo vệ môi trường. Cụ thể, cộng đồng đã xây dựng quy định về bảo vệ rừng, quy định về kiểm soát số lượng khách trong một số hoạt động, và duy trì cảnh quan tự nhiên như một tài sản chung. Điều này phản ánh nhận thức về tài nguyên môi trường chính là nền tảng của sản phẩm du lịch, truyền tải thông điệp nội bộ cộng đồng về khai thác quá mức sẽ dẫn đến suy thoái lâu dài (Pit Jitpakdee, 2017). Ý thức bảo vệ môi trường của người dân bản địa cũng được ghi nhận rất rõ qua PVS người dân địa phương. Khi được hỏi về cách thức giáo dục ý thức bảo vệ môi trường của người dân địa phương, ý kiến được chia sẻ như sau: “Cộng đồng địa phương từ người trưởng thành đến trẻ em đều ý thức rõ tầm quan trọng của phát triển du lịch đi kèm với nâng cao ý thức bảo vệ môi trường. Hàng năm, cộng đồng đều tổ chức các buổi thông tin, truyền thông trực tiếp hay gián tiếp đến người dân, đặc biệt là trẻ em về thực hành bảo vệ môi trường, những hành vi thực tế được khuyến khích và những hành vi cần thay đổi để thế hệ trẻ được trang bị đầy đủ thông tin, ủng hộ và thực hiện cam kết về bảo vệ môi trường” (PVS, nam, sinh sống tại địa phương).

Nguy cơ tiềm ẩn, thách thức trong phát triến DLCĐ tại làng Mae Kampong  

Bên cạnh những thành tựu nói trên DLCĐ tại làng Mae Kampong mặc dù được xem là trường hợp thành công cho đến hiện nay nhưng thực tế vẫn tồn tại một số những vấn đề hay nguy cơ tiềm ẩn, đặc biệt là nguy cơ bền vững dài hạn.

Thứ nhất, DLCĐ địa phương có thể phải đối mặt với vấn đề bền vững dài hạn trong tương lai nếu lượng khách du lịch tiếp tục tăng lên và địa phương trở thành một điểm đến mang tính thương mại. Trong bối cảnh lượng khách tăng lên, nguy cơ thương mại hóa văn hóa và gia tăng bất bình đẳng nội bộ có thể xuất hiện nếu không có giải pháp quản trị phù hợp. Ngoài ra, mặc dù cơ chế phân phối lợi ích của Mae Kampong khá hiệu quả hiện nay, nhưng một số nhà nghiên cứu cũng đưa ra khuyến cáo rằng “sự bền vững phụ thuộc vào khả năng thích ứng của cộng đồng trước thay đổi thị trường, đặc biệt là thế hệ trẻ tiếp nối hiện nay” (Kontogeorgopoulos, 2014, tr.106-124).

Thứ hai, mô hình DLCĐ và cách thức quản trị, phân phối nguồn lực hiện tại của làng Mae Kampong được đánh giá là rất thành công và vẫn đang được điều hành bởi người đứng đầu làng ông Panya Songprai. Ông cũng là người tiên phong kết nối nguồn lực, đưa ra mô hình phát triển, đưa ra quy chuẩn, nguyên tắc vận hành, nguyên tắc phân phối lợi ích, các mục tiêu hướng đến phát triển bền vững. Ông là người được đánh giá có tư duy và tầm nhìn chiến lược, có kiến thức quản trị, đầu óc của một doanh nhân, đồng thời là người đặt toàn bộ tâm huyết cho sự phát triển bền vững của làng Mae Kampong. Khi tác giả bài viết tiếp xúc và có phỏng vấn Panya Songprai về tương lai của làng, đặc biệt là sự chuyển giao quyền lực và người kế nhiệm sẽ dẫn dắt sự phát triển của làng Mae Kampong cho những bước tiếp theo, ông cho biết: “Chúng tôi một mặt vẫn đang tiếp tục đào tạo, tìm kiếm những lớp lãnh đạo tiềm năng kế cận mới cho sự phát triển của làng và tôi vẫn có một niềm tin lớn là thế hệ trẻ sẽ làm được. Tuy nhiên cũng phải thừa nhận là không có gì đảm bảo chắc chắn trong tương lai dài hạn sau này, những lớp lãnh đạo kế cận sẽ duy trì và phát triển mô hình DLCĐ bền vững theo đúng tinh thần mà tôi và nhóm lãnh đạo hiện nay đã xây dựng và triển khai thành công” (PVS, trưởng nhóm lãnh đạo cộng đồng).

3.2. Thảo luận

Bài học kinh nghiệm, đặc biệt là những thành tựu từ phát triển DLCĐ hướng đến mục tiêu bền vững tại làng Mae Kampong rất hữu ích để phổ biến, học hỏi trong bối cảnh rất nhiều khu vực nông thôn Việt Nam hiện nay đang trong quá trình chuyển đổi cơ cấu nghề nghiệp, phát triển DLCĐ.

Thứ nhất, phát triển DLCĐ tại Việt Nam hiện nay không nên phát triển tự phát mà rất cần có sự tham gia hỗ trợ chuyên môn bài bản của nhà nước, các tổ chức chính phủ, phi chính phủ trong lĩnh vực phát triển cộng đồng, đồng thời cần đặt mục tiêu phát triển bền vững xã hội, môi trường song song với mục tiêu bền vững về kinh tế.

Việc đào tạo, hỗ trợ kiến thức, chia sẻ kinh nghiệm, công cụ, mô hình phát triển sẽ mang lại nhiều lợi ích cho quá trình phát triển:

+) Tìm được hạt nhân là những người thực sự có năng lực, tâm huyết, có uy tín tại các cộng đồng, có khả năng dẫn dắt, xây dựng chiến lược phát triển bài bản, lựa chọn mô hình phát triển phù hợp, có khả năng huy động sự tham gia của cộng đồng, kết nối nguồn lực từ bên ngoài để có đủ năng lực duy trì và phát triển dự án DLCĐ bền vững.

+) Thành viên tham gia có thể sẽ là nhóm nòng cốt phát triển dự án DLCĐ tại địa phương theo hướng họ hiểu chính họ nhất: hiểu điểm mạnh, điểm yếu, hiểu nguồn vốn cộng đồng, hiểu văn hóa bản địa, từ đó có thể xây dựng dự án DLCĐ bài bản, theo hướng tiếp cận từ dưới đi lên (bottom up) thay vì họ bị áp đặt bởi những người phụ trách dự án từ nơi khác về theo hướng từ trên xuống dưới (top down).

+) Những nhóm lãnh đạo nòng cốt và cộng đồng sẽ hiểu được những cơ hội, thách thức của phát triển DLCĐ theo hướng bền vững, có khả năng đánh giá tiềm năng, nguồn vốn xã hội của địa phương khi tham gia phát triển DLCĐ và tìm được định hướng phát triển phù hợp phát huy được điểm mạnh, tận dụng được nguồn vốn của cộng đồng.

Thứ hai, bài học cho thấy rất rõ từ trường hợp làng Mae Kampong: để thành công trong phát triển DLCĐ cần phải xác lập một logic vận hành rõ ràng: đồng thuận - tổ chức - phân phối lợi ích - tiêu chuẩn hóa - đa dạng hóa - bảo vệ tài nguyên, phát triển bền vững văn hóa, xã hội, môi trường.

Bên cạnh những yếu tố thuận lợi từ tự nhiên, khí hậu, cảnh quan riêng biệt ban tặng cho mỗi địa phương thì thành công không tự nhiên đạt được. Chiến lược phát triển và tổ chức thực tiễn cần có sự đồng hành của cả cộng đồng, và điều này chỉ có thể đạt được khi chiến lược phát triển tuân thủ theo tiêu chí logic nói trên, trong đó điều kiện cần là phải đạt được sự đồng thuận của cộng đồng, phải tổ chức được ban quản lý cộng đồng, từ đó tổ chức được hoạt động dự án theo hướng chuyên nghiệp, hiệu quả, phù hợp với năng lực, điểm mạnh, nguồn vốn xã hội sẵn có của cộng đồng. Tuy nhiên để đi được đường dài, dự án còn cần đạt được tiêu chuẩn phân phối nguồn lợi ích hợp lý, gắn kết được cộng đồng với lợi ích, phải xây dựng tiêu chuẩn hóa các dịch vụ cung cấp, song hành với tiêu chuẩn hóa là đa dạng hóa dịch vụ để phân phối nguồn lực hiệu quả và đáp ứng đa dạng nhu cầu trải nghiệm. Bên cạnh các điều kiện trên, điều kiện đủ cho dự án phát triển bền vững là cần có chính sách, quy định, giới hạn phát triển hướng đến bảo vệ nguồn tài nguyên, phát triển bền vững các chiều cạnh văn hóa, xã hội, môi trường thay vì thương mại hóa ồ ạt không có định hướng.

4. Kết luận

Bài viết đã phân tích tập trung vào dự án phát triển DLCĐ tại làng Mae Kampong, tỉnh Chiang Mai, Thái Lan trong quá trình chuyển dịch cơ cấu nghề nghiệp, phát triển kinh tế, xã hội tại địa phương. Nghiên cứu trường hợp được xem là thành công trong quá trình xây dựng chiến lược, tổ chức phát triển DLCĐ hướng đến mục tiêu phát triển bền vững, bài viết cũng rút ra được bài học thành công cũng như những nguy cơ tiềm ẩn có tính dài hạn trong tương lai của địa phương. Những đúc kết này có thể khó có thể triển khai rập khuôn tại một địa phương khác, tuy nhiên nó để lại nhiều kinh nghiệm, đúc kết có giá trị, có thể tham khảo rất hữu ích đối với các khu vực nông thôn Việt Nam hiện nay đang trong quá trình chuyển đổi cơ cấu kinh tế và phát triển DLCĐ bền vững./.