1. Mở đầu

Tài chính công là một trong những công cụ quan trọng để Nhà nước huy động, phân bổ và sử dụng nguồn lực tài chính phù hợp, phục vụ các mục tiêu phát triển theo kế hoạch đã đề ra. Trong nền kinh tế thị trường, Nhà nước thông qua tài chính công, đồng thời thực hiện điều tiết và kiến tạo phát triển nền kinh tế: duy trì ổn định kinh tế vĩ mô, khắc phục thất bại thị trường, tạo lập các nền tảng phát triển và dẫn dắt các nguồn lực xã hội. Ở Việt Nam, yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng, phát triển khoa học - công nghệ, chuyển đổi số, tăng trưởng xanh và bảo đảm tiến bộ, công bằng xã hội đặt ra yêu cầu phát huy tối đa vai trò cũng như nâng cao hiệu quả sử dụng của tài chính công, qua đó góp phần nâng cao vai trò, chức năng của Nhà nước trong việc thực hiện điều tiết và kiến tạo phát triển đất nước.

2. Phương pháp sử dụng

Bài viết sử dụng phương pháp nghiên cứu tài liệu kết hợp với phân tích, tổng hợp, thống kê mô tả và so sánh trên cơ sở số liệu thứ cấp để làm rõ cơ sở lý luận, thực trạng và đề xuất định hướng, giải pháp phát huy vai trò của tài chính công nhằm thực hiện tốt vai trò của Nhà nước trong điều tiết và kiến tạo phát triển nền kinh tế ở Việt Nam hiện nay. Nguồn tư liệu gồm chủ yếu từ niên giám thống kê và báo cáo kinh tế xã hội các quý, năm của Cục Thống kê, Bộ Tài chính và báo cáo của World Bank. Một số công trình khoa học nền tảng của các nhà kinh tế học, khoa học chính trị trên thế giới, cùng một số công trình nghiên cứu gần đây của chuyên gia cũng được tham khảo, sử dụng có chọn lọc để vừa đảm bảo cơ sở lý luận cũng như phản ánh thực tế trong quản lý tài chính công và vai trò quản lý kinh tế của Nhà nước.  

3. Kết quả và thảo luận

3.1 Các tiếp cận về tài chính công trong thực hiện vai trò quản lý kinh tế của Nhà nước

Trong nền kinh tế thị trường, quan hệ giữa Nhà nước và thị trường là một trong những quan hệ cơ bản chi phối quá trình vận hành và phát triển của nền kinh tế. Trong bài viết này, quản lý nhà nước về kinh tế được tiếp cận là quá trình Nhà nước tác động có tổ chức, có định hướng đến các chủ thể và quá trình kinh tế nhằm thực hiện các mục tiêu kinh tế vĩ mô trong từng thời kỳ. Sự tác động đó được thực hiện thông qua hệ thống thể chế, chính sách và các phương pháp, công cụ quản lý, bao gồm công cụ hành chính, kinh tế và các phương pháp tác động về tâm lý, giáo dục. Theo đó, vai trò quản lý kinh tế của Nhà nước về thực chất là giải quyết mối quan hệ giữa Nhà nước và thị trường: tôn trọng và phát huy các quy luật, động lực của thị trường, đồng thời định hướng, điều tiết hoạt động của thị trường phù hợp với mục tiêu phát triển của quốc gia.

Lý luận kinh tế hiện đại đã tiếp cận vai trò quản lý kinh tế của Nhà nước từ nhiều góc độ. Richard A. Musgrave khái quát ba chức năng cơ bản của tài chính công, qua đó phản ánh ba phương diện chủ yếu trong vai trò quản lý kinh tế của Nhà nước là phân bổ nguồn lực, phân phối thu nhập và ổn định kinh tế vĩ mô (Musgrave, 1959, tr 5). Từ góc độ kinh tế học khu vực công, Joseph E. Stiglitz làm rõ sự cần thiết can thiệp của Nhà nước khi thị trường không đạt được hiệu quả, thể hiện ở các dạng thất bại như cạnh tranh không hoàn hảo, hàng hóa công, ngoại ứng, thị trường không hoàn chỉnh, thông tin không hoàn hảo và bất ổn kinh tế vĩ mô (Stiglitz, 2000, tr 77–90). Những cách tiếp cận này chủ yếu làm rõ vai trò điều tiết của Nhà nước trong khắc phục những khiếm khuyết của thị trường và tạo lập các điều kiện cần thiết để nền kinh tế vận hành ổn định.

Tuy nhiên, thực tiễn phát triển cho thấy vai trò của Nhà nước không chỉ dừng lại ở việc khắc phục thất bại của thị trường. Ngân hàng Thế giới cho rằng phát triển kinh tế, xã hội và bền vững không thể thiếu một Nhà nước hiệu quả; Nhà nước cần đóng vai trò đối tác và chủ thể tạo thuận lợi, phát huy thế mạnh tương đối của Nhà nước, thị trường và xã hội, theo hướng bổ sung cho thị trường chứ không thay thế thị trường (World Bank, 1997). Từ nghiên cứu quá trình công nghiệp hóa của Nhật Bản, Chalmers Johnson đưa ra cách tiếp cận về nhà nước kiến tạo phát triển, trong đó Nhà nước không chỉ thiết lập các quy tắc cho hoạt động kinh tế mà còn xác lập những mục tiêu kinh tế - xã hội thực chất, ưu tiên phát triển kinh tế và chủ động định hướng quá trình chuyển đổi cơ cấu (Chalmers Johnson, 1982, tr 18–19, 305–306). Theo cách khái quát của Đinh Ngọc Thắng, trong mô hình này Nhà nước “không đứng ngoài thị trường, nhưng cũng không làm thay thị trường”, mà chủ động can thiệp vào thị trường để thúc đẩy và thực hiện các mục tiêu phát triển (Đinh Ngọc Thắng, 2019, tr 72).

Từ các quan niệm trên, có thể khái quát vai trò quản lý kinh tế của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường hiện đại trên hai phương diện thống nhất là điều tiết và kiến tạo phát triển. Vai trò điều tiết thể hiện ở sự tác động của Nhà nước nhằm khắc phục những thất bại và lệch lạc của thị trường, duy trì ổn định kinh tế vĩ mô, điều chỉnh phân phối và bảo đảm các cân đối của quá trình phát triển. Vai trò kiến tạo phát triển thể hiện ở việc Nhà nước chủ động xác lập tầm nhìn và các ưu tiên chiến lược, xây dựng thể chế, tạo lập những điều kiện và năng lực nền tảng, đồng thời định hướng, dẫn dắt và phối hợp các nguồn lực xã hội nhằm tạo động lực phát triển dài hạn. Hai phương diện này không tách rời nhau: điều tiết tạo lập và duy trì sự ổn định cần thiết cho phát triển, còn kiến tạo mở rộng năng lực và tạo ra những động lực mới của phát triển. Vì vậy, vấn đề cốt lõi không phải là Nhà nước hay thị trường thay thế nhau, mà là xác lập đúng phạm vi, phương thức và công cụ tác động của Nhà nước để vừa phát huy hiệu quả của cơ chế thị trường, vừa bảo đảm định hướng và thực hiện các mục tiêu phát triển.

Tài chính công được tiếp cận theo nhiều góc độ khác nhau. Từ góc độ kinh tế học, Harvey S. Rosen quan niệm tài chính công là lĩnh vực nghiên cứu các hoạt động thuế và chi tiêu của Chính phủ; vấn đề cốt lõi không chỉ là tiền tệ mà là cách thức Nhà nước tác động đến việc sử dụng các nguồn lực của xã hội (Rosen Harvey S., 2008, tr 371–389). Cách tiếp cận này nhấn mạnh hoạt động thu - chi và tác động của Nhà nước đến phân bổ nguồn lực. Trong khi đó, theo cách tiếp cận của thống kê tài chính chính phủ, Quỹ Tiền tệ quốc tế xem hoạt động tài chính của khu vực chính phủ thông qua hệ thống các dòng vốn và tồn lượng kinh tế, phản ánh quá trình Chính phủ thực hiện chính sách công, cung cấp hàng hóa, dịch vụ phi thị trường và phân phối lại thu nhập, của cải (International Monetary Fund, 2014, tr 1–3). Ở Việt Nam, cách tiếp cận quản lý nhà nước về kinh tế cũng đặt nguồn lực tài chính trong hệ thống công cụ để Nhà nước tác động đến nền kinh tế. Nhà nước với thẩm quyền thu thuế nắm giữ các nguồn lực tài chính và có thể sử dụng các gói tài chính, đầu tư công và các công cụ thu để điều tiết thị trường, khơi thông sản xuất và thúc đẩy phát triển (Học viện Hành chính Quốc gia, 2022, tr 174).

Các quan niệm trên tuy khác nhau về góc tiếp cận nhưng đều cho thấy ba yếu tố cơ bản của tài chính công: Nhà nước là chủ thể trung tâm; nguồn lực tài chính được hình thành và vận động thông qua các quan hệ thu, chi, phân phối; việc huy động và sử dụng nguồn lực hướng tới thực hiện các mục tiêu công. Trên cơ sở đó, bài viết tiếp cận tài chính công là hệ thống các quan hệ giữa Nhà nước với các chủ thể khác về giá trị dưới hình thức tiền tệ, thể hiện sự vận động và dịch chuyển giá trị giữa Nhà nước với các chủ thể nhằm hình thành, phân bổ và sử dụng các quỹ tài chính công để thực hiện các mục tiêu của Nhà nước.

Với bản chất đó, tài chính công là một công cụ trực tiếp để Nhà nước thực hiện đồng thời vai trò điều tiết và kiến tạo phát triển. Thông qua thuế, chi tiêu công, ngân sách, đầu tư công và các quỹ tài chính công, Nhà nước điều chỉnh phân bổ nguồn lực, phân phối thu nhập, ổn định kinh tế vĩ mô và khắc phục những thất bại của thị trường. Đồng thời, Nhà nước có thể tập trung nguồn lực cho kết cấu hạ tầng, nguồn nhân lực, khoa học - công nghệ và các lĩnh vực chiến lược, qua đó tạo lập những điều kiện phát triển mới và dẫn dắt nguồn lực xã hội. Vì vậy, hiệu quả của tài chính công không chỉ thể hiện ở cân đối thu - chi mà còn ở khả năng chuyển hóa nguồn lực công thành năng lực, động lực và kết quả phát triển.

Vai trò điều tiết và kiến tạo phát triển của Nhà nước thông qua tài chính công được thể hiện trên nhiều phương diện, phản ánh sự tác động có chủ đích của Nhà nước đến quá trình huy động, phân bổ và sử dụng các nguồn lực trong nền kinh tế:

Thứ nhất, duy trì ổn định kinh tế vĩ mô và tạo môi trường thuận lợi cho phát triển. Thông qua chính sách thuế, chi tiêu công, quản lý bội chi, nợ công và các công cụ tài khóa khác, Nhà nước tác động đến tổng cầu, mức đầu tư, tiêu dùng và các cân đối lớn của nền kinh tế. Đây là phương diện điều tiết cơ bản, đồng thời là điều kiện tiền đề để tạo lập niềm tin, giảm rủi ro và duy trì môi trường ổn định cho đầu tư và phát triển dài hạn. Chức năng ổn định được Richard A. Musgrave xác định là một trong ba chức năng cơ bản của tài chính công (Musgrave, 1959, tr 5).

Thứ hai, tạo lập các nền tảng và năng lực phát triển dài hạn. Thông qua ngân sách và đầu tư công, Nhà nước tập trung nguồn lực cho kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội, giáo dục, y tế, khoa học - công nghệ, nguồn nhân lực và hạ tầng số. Đây là những lĩnh vực có tính nền tảng, đòi hỏi nguồn lực lớn, thời gian thu hồi vốn dài hoặc có lợi ích xã hội vượt quá lợi ích trực tiếp của nhà đầu tư. Trong mô hình Nhà nước kiến tạo phát triển, năng lực bảo đảm nguồn lực cho các hoạt động mang tính chiến lược được xem là một điều kiện quan trọng của phát triển (Đinh Ngọc Thắng, 2019, tr 73).

Thứ ba, định hướng phân bổ và dẫn dắt các nguồn lực xã hội. Thông qua cơ cấu thu - chi, đầu tư công, ưu đãi tài chính, hỗ trợ tín dụng và các quỹ công, Nhà nước có thể định hướng nguồn lực vào những ngành, lĩnh vực và địa bàn ưu tiên; đồng thời sử dụng nguồn lực công như “vốn mồi” để huy động đầu tư tư nhân và thúc đẩy hợp tác công - tư. Đây là biểu hiện rõ của vai trò kiến tạo, bởi Nhà nước không thay thế thị trường mà tác động để thị trường vận động phù hợp hơn với các mục tiêu phát triển.

Thứ tư, điều tiết phân phối và bảo đảm phát triển bao trùm. Thông qua thuế, trợ cấp, chi an sinh xã hội và cung ứng dịch vụ công, tài chính công góp phần điều chỉnh chênh lệch thu nhập, mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục, y tế và các dịch vụ thiết yếu, qua đó gắn tăng trưởng kinh tế với tiến bộ và công bằng xã hội.

Thứ năm, hỗ trợ xử lý thất bại thị trường và đáp ứng các yêu cầu phát triển mới. Tài chính công tạo cơ sở để Nhà nước can thiệp vào những lĩnh vực thị trường đầu tư chưa đầy đủ hoặc phát sinh ngoại ứng lớn, như đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, tăng trưởng xanh và thích ứng với biến đổi khí hậu. Qua đó, tài chính công vừa điều chỉnh những hạn chế của thị trường, vừa mở ra các động lực phát triển mới cho nền kinh tế.

3.2. Thực trạng sử dụng công cụ tài chính công trong thực hiện vai trò điều tiết và kiến tạo phát triển của Nhà nước ở Việt Nam

Giai đoạn 2021-2025, tài chính công ở Việt Nam ngày càng được sử dụng chủ động hơn, vừa thực hiện chức năng điều tiết, vừa tạo lập nguồn lực và điều kiện cho phát triển. Những kết quả chủ yếu thể hiện trên các phương diện sau:

Một là, năng lực huy động nguồn lực tài chính công được củng cố, góp phần duy trì ổn định kinh tế vĩ mô và tạo dư địa cho thực hiện các mục tiêu phát triển. Thu ngân sách nhà nước có xu hướng tăng khá rõ: từ 1.591,4 nghìn tỷ đồng năm 2021 lên 1.820,3 nghìn tỷ đồng năm 2022; 1.770,8 nghìn tỷ đồng năm 2023 và 2.043,7 nghìn tỷ đồng năm 2024 (Bộ Tài chính, 2024). Năm 2025, thu ngân sách tiếp tục tăng lên khoảng 2.650,1 nghìn tỷ đồng, bằng 134,7% dự toán; riêng thu nội địa không kể dầu thô đạt gần 2.280 nghìn tỷ đồng. Như vậy, xét theo số thực hiện và ước thực hiện được công bố, quy mô thu ngân sách năm 2025 cao hơn khoảng 66,5% so với năm 2021 (Bộ Tài chính, 2025). Cùng với đó, an toàn tài chính quốc gia cơ bản được bảo đảm; năm 2024, bội chi ngân sách bằng 2,8% GDP và dư nợ công khoảng 34,02% GDP, thấp hơn giới hạn Quốc hội cho phép (Bộ Tài chính, 2026).

Hai là, tài chính công ngày càng hướng mạnh hơn vào đầu tư tạo lập các nền tảng và năng lực phát triển. Quy mô vốn đầu tư thực hiện toàn xã hội tăng liên tục từ 2.891,9 nghìn tỷ đồng năm 2021 lên 3.219,8 nghìn tỷ đồng năm 2022; 3.423,5 nghìn tỷ đồng năm 2023; 3.692,1 nghìn tỷ đồng năm 2024 và 4.150,5 nghìn tỷ đồng năm 2025, tăng khoảng 43,5% sau bốn năm. Đáng chú ý, vốn khu vực Nhà nước tăng từ 713,6 nghìn tỷ đồng, chiếm 24,7% tổng vốn đầu tư toàn xã hội năm 2021 lên 953,6 nghìn tỷ đồng, chiếm 27,9% năm 2023 và 1.019,3 nghìn tỷ đồng, chiếm 27,6% năm 2024 (Cục Thống kê, 2021, 2022, 2023, 2024, 2026). Việc tập trung nguồn lực cho các tuyến giao thông chiến lược, hạ tầng liên vùng và các công trình quan trọng quốc gia cho thấy đầu tư công ngày càng được sử dụng như công cụ tạo nền tảng và mở rộng không gian phát triển.

Ba là, vai trò định hướng và dẫn dắt của tài chính công đối với các nguồn lực xã hội từng bước được tăng cường. Trong giai đoạn 2021-2023, tổng vốn đầu tư toàn xã hội đạt khoảng 9.542,9 nghìn tỷ đồng; trong đó khu vực Nhà nước chiếm 26,2%, khu vực ngoài Nhà nước chiếm 57,7% và khu vực FDI chiếm 16%; tỷ trọng đầu tư ngoài Nhà nước có xu hướng tăng so với giai đoạn 2016-2020 (Tổng cục Thống kê, 2023). Vốn FDI thực hiện cũng tăng từ khoảng 22,4 tỷ USD năm 2022 lên 23,18 tỷ USD năm 2023, 25,35 tỷ USD năm 2024 và 27,62 tỷ USD năm 2025 (Cục Thống kê, 2021, 2022, 2023, 2024, 2026). Những con số này không đồng nghĩa toàn bộ sự gia tăng vốn xã hội là kết quả trực tiếp của tài chính công, nhưng cho thấy sự phát triển ngày càng rõ của cấu trúc huy động nguồn lực, trong đó nguồn lực Nhà nước giữ vai trò tạo nền tảng, định hướng và hỗ trợ kích hoạt các nguồn lực khác. Đồng thời, phạm vi kiến tạo được mở rộng sang các động lực phát triển mới; năm 2025, ngân sách nhà nước bảo đảm khoảng 76 nghìn tỷ đồng cho phát triển khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, tương đương 3% tổng chi ngân sách nhà nước cho khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số (Bộ Tài chính, 2025).

Bốn là, tài chính công tiếp tục phát huy vai trò điều tiết phân phối và bảo đảm tính bao trùm của phát triển. Theo cùng chuẩn nghèo đa chiều giai đoạn 2022-2025, tỷ lệ hộ nghèo giảm khá nhanh, từ 4,3% năm 2022 xuống 3,4% năm 2023, khoảng 2,3% năm 2024 và khoảng 1,3% năm 2025 (Cục Thống kê, 2025). Riêng năm 2025, theo tổng hợp từ các địa phương, tổng hỗ trợ cho người có công và thân nhân người có công với cách mạng đạt gần 50,3 nghìn tỷ đồng; hỗ trợ đối tượng bảo trợ xã hội hơn 34,2 nghìn tỷ đồng; hỗ trợ hộ nghèo, hộ cận nghèo, hộ có hoàn cảnh khó khăn và các hộ chính sách xã hội khác gần 4,7 nghìn tỷ đồng .

Nhìn tổng thể, giai đoạn 2021-2025 cho thấy xu hướng khá rõ: quy mô nguồn lực tài chính công được mở rộng, đầu tư cho phát triển được tăng cường, khả năng kết hợp với các nguồn lực xã hội được cải thiện và chức năng điều tiết xã hội tiếp tục được bảo đảm. Đây là những cơ sở thực tiễn cho thấy tài chính công đang từng bước chuyển từ công cụ chủ yếu bảo đảm thu - chi và điều tiết ngắn hạn sang công cụ quan trọng của Nhà nước trong kiến tạo các điều kiện, năng lực và động lực phát triển dài hạn.

Một số vấn đề đặt ra

Bên cạnh những kết quả đạt được, việc phát huy vai trò điều tiết và kiến tạo phát triển của tài chính công ở Việt Nam cũng đặt ra một số vấn đề cần tiếp tục giải quyết.

Thứ nhất, yêu cầu bảo đảm tính bền vững của nguồn lực tài chính công ngày càng lớn. Nhu cầu chi cho đầu tư phát triển, an sinh xã hội, quốc phòng, giáo dục, y tế, khoa học - công nghệ, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và thích ứng với biến đổi khí hậu ngày càng tăng, trong khi khả năng huy động nguồn lực công luôn có giới hạn. Điều này đặt ra yêu cầu vừa mở rộng và nuôi dưỡng nguồn thu bền vững, vừa duy trì kỷ luật tài khóa, kiểm soát bội chi và nợ công, bảo đảm dư địa chính sách cho các tình huống bất thường.

Thứ hai, chất lượng phân bổ và hiệu quả sử dụng nguồn lực công chưa tương xứng với yêu cầu kiến tạo phát triển. Ở một số lĩnh vực vẫn còn tình trạng phân bổ vốn dàn trải, chuẩn bị dự án chưa tốt, giải ngân chậm, kéo dài thời gian thực hiện và hiệu quả đầu tư chưa đạt như kỳ vọng. Thực tế, đến hết tháng 12-2025, giải ngân vốn đầu tư công đạt khoảng 755,14 nghìn tỷ đồng, bằng 82,7% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao, cho thấy tiến độ chuyển hóa nguồn lực được phân bổ thành vốn thực hiện vẫn còn khoảng cách so với yêu cầu đặt ra (Trần Nguyễn, 2026). Việc quản lý ngân sách còn nặng về kiểm soát đầu vào, trong khi đánh giá đầu ra, kết quả và tác động phát triển chưa trở thành nguyên tắc xuyên suốt. Vì vậy, quy mô nguồn lực công gia tăng chưa đồng nghĩa với năng lực kiến tạo được nâng lên tương ứng. Cơ cấu đầu tư công còn mất cân đối: giai đoạn 2021–2025, vốn đầu tư cho hạ tầng chiếm khoảng 80,4% tổng vốn đầu tư công, trong khi các cấu phần hạ tầng giáo dục, khoa học - công nghệ, y tế và một số lĩnh vực phát triển dài hạn còn chiếm tỷ trọng thấp (Nguyễn Thị Thu Trang, 2026). Vấn đề cốt lõi là lựa chọn đúng ưu tiên và chuyển hóa nguồn lực tài chính thành năng lực, hiệu quả và kết quả phát triển.

Thứ ba, khả năng dẫn dắt và huy động các nguồn lực xã hội thông qua tài chính công còn hạn chế. Cơ chế sử dụng đầu tư công như “vốn mồi”, chia sẻ rủi ro, thúc đẩy hợp tác công - tư và khuyến khích khu vực tư nhân đầu tư vào những lĩnh vực chiến lược chưa thật sự đồng bộ, hiệu quả. Hiệu ứng lan tỏa của đầu tư công đối với các nguồn vốn ngoài Nhà nước chưa đạt như kỳ vọng; giai đoạn 2021-2025, tốc độ tăng của vốn đầu tư tư nhân và FDI chỉ bằng khoảng 50% tốc độ tăng của đầu tư công (Nguyễn Thị Thu Trang, 2026). Trong khi đó, yêu cầu của Nhà nước kiến tạo không phải là mở rộng phạm vi đầu tư trực tiếp của Nhà nước, mà là nâng cao khả năng dùng nguồn lực công để kích hoạt và định hướng các nguồn lực ngoài Nhà nước.

Thứ tư, quản trị tài chính công chưa theo kịp yêu cầu của Nhà nước kiến tạo phát triển hiện đại. Phân cấp tài chính ở một số lĩnh vực chưa gắn đầy đủ với trách nhiệm giải trình; dữ liệu tài chính công còn phân tán; ứng dụng công nghệ số, quản trị rủi ro và ngân sách theo kết quả chưa đồng đều; tính minh bạch và cơ chế đánh giá hiệu quả cần tiếp tục được tăng cường. Đây là những hạn chế trực tiếp ảnh hưởng đến chất lượng điều tiết và năng lực kiến tạo của Nhà nước thông qua tài chính công.

3.3. Định hướng giải pháp phát huy vai trò của tài chính công trong thực hiện điều tiết và kiến tạo phát triển của Nhà nước ở Việt Nam

Trong bối cảnh yêu cầu phát triển đất nước ngày càng cao, tài chính công cần tiếp tục được đổi mới theo hướng không chỉ bảo đảm nguồn lực cho hoạt động của Nhà nước và thực hiện chức năng điều tiết, mà còn trở thành công cụ chủ động kiến tạo các điều kiện, năng lực và động lực phát triển mới.

Trọng tâm trước hết là đổi mới tư duy quản lý, chuyển từ cách tiếp cận chủ yếu dựa trên quản lý thu - chi và kiểm soát đầu vào sang quản trị nguồn lực công gắn với mục tiêu, kết quả và tác động phát triển. Mỗi quyết định huy động, phân bổ và sử dụng nguồn lực công cần được đặt trong mối quan hệ trực tiếp, chặt chẽ với các mục tiêu chiến lược của quốc gia, nhất là nâng cao năng suất, đổi mới mô hình tăng trưởng, phát triển khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Theo đó, hiệu quả tài chính công không chỉ được đo bằng mức độ hoàn thành dự toán hay cân đối ngân sách, mà quan trọng hơn là mức độ nguồn lực công được chuyển hóa thành năng lực phát triển và lợi ích kinh tế - xã hội.

Cùng với đổi mới tư duy, cần tiếp tục cơ cấu lại thu - chi ngân sách theo hướng bền vững và tạo động lực cho phát triển. Về thu, cần mở rộng và nuôi dưỡng cơ sở thu trên nền tảng phát triển sản xuất, kinh doanh; nâng cao hiệu quả quản lý thu đối với kinh tế số, thương mại điện tử và các mô hình kinh doanh mới; hạn chế phụ thuộc vào những nguồn thu thiếu ổn định. Về chi, cần nâng cao chất lượng cơ cấu chi, ưu tiên nhiều hơn cho những lĩnh vực có khả năng tạo năng lực phát triển dài hạn và hiệu ứng lan tỏa lớn như kết cấu hạ tầng chiến lược, giáo dục - đào tạo, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, hạ tầng số, phát triển nguồn nhân lực và tăng trưởng xanh. Tài chính công kiến tạo không đồng nghĩa với Nhà nước chi nhiều hơn, mà trước hết là lựa chọn đúng hơn những lĩnh vực mà sự tham gia của Nhà nước có khả năng tạo ra thay đổi cấu trúc, khắc phục thiếu hụt của thị trường và mở rộng không gian phát triển cho các chủ thể kinh tế.

Một yêu cầu quan trọng khác là nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực công và khả năng dẫn dắt các nguồn lực xã hội. Đối với đầu tư công, cần khắc phục tình trạng phân bổ dàn trải, nâng cao chất lượng chuẩn bị dự án, lựa chọn dự án trên cơ sở hiệu quả kinh tế - xã hội và tác động phát triển, đồng thời tăng cường đánh giá trước, trong và sau đầu tư. Cần chuyển mạnh từ tư duy Nhà nước trực tiếp cung cấp vốn sang sử dụng nguồn lực công như một công cụ tạo lập điều kiện, chia sẻ rủi ro hợp lý và kích hoạt các nguồn lực khác. Theo hướng đó, đầu tư công cần phát huy tốt hơn vai trò “vốn mồi”, tạo hiệu ứng lan tỏa đối với đầu tư tư nhân và đầu tư nước ngoài; đồng thời hoàn thiện cơ chế hợp tác công - tư, các quỹ hỗ trợ phát triển, cơ chế bảo lãnh, đặt hàng và mua sắm công nhằm thúc đẩy đổi mới sáng tạo và đầu tư vào các lĩnh vực có ý nghĩa chiến lược. Đây cũng là yêu cầu phù hợp với cách tiếp cận của nhà nước kiến tạo phát triển, trong đó quan hệ hợp tác giữa Nhà nước và doanh nghiệp cần được thể chế hóa và gắn với các mục tiêu phát triển dài hạn.

Đồng thời, cần hiện đại hóa quản trị tài chính công theo hướng minh bạch, số hóa và dựa trên kết quả đầu ra. Việc phân cấp tài chính phải gắn chặt với quyền hạn, nguồn lực và trách nhiệm giải trình; quan hệ ngân sách trung ương - địa phương luôn phải vừa bảo đảm vai trò điều tiết thống nhất của trung ương, vừa tạo động lực và tính chủ động cho địa phương. Cần xây dựng hệ thống dữ liệu tài chính công thống nhất, liên thông giữa thu, chi, đầu tư công, tài sản công và nợ công; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong dự báo, phân tích và giám sát tài khóa. Quản lý ngân sách theo kết quả cần từng bước trở thành nguyên tắc xuyên suốt, gắn phân bổ nguồn lực với đầu ra, chất lượng dịch vụ công và tác động chính sách. Công khai, minh bạch, kiểm toán và giám sát xã hội cũng cần được tăng cường nhằm nâng cao trách nhiệm giải trình và hạn chế thất thoát, lãng phí, lợi ích cục bộ trong sử dụng nguồn lực công.

Cuối cùng, phát huy vai trò kiến tạo phải luôn gắn với bảo đảm kỷ luật và bền vững tài khóa. Nhà nước cần kiểm soát bội chi và nợ công trong giới hạn an toàn, nâng cao chất lượng dự báo và kế hoạch tài chính trung hạn, đồng thời chủ động tạo dư địa tài khóa để ứng phó với các cú sốc kinh tế, thiên tai, dịch bệnh và những rủi ro mới. Kết hợp hài hòa giữa yêu cầu kiến tạo phát triển và yêu cầu an toàn tài chính quốc gia chính là điều kiện để tài chính công thực hiện hiệu quả đồng thời hai chức năng: vừa điều tiết nền kinh tế, vừa tạo lập và dẫn dắt các động lực phát triển trong dài hạn.

4. Kết luận

Kết quả nghiên cứu cho thấy, vấn đề cốt lõi của tài chính công trong thực hiện vai trò kiến tạo và điều tiết phát triển là ở chất lượng huy động, lựa chọn ưu tiên, phân bổ và khả năng chuyển hóa nguồn lực công thành năng lực phát triển. Thực tiễn Việt Nam đã cho thấy những chuyển biến tích cực về huy động nguồn lực, đầu tư phát triển, điều tiết xã hội và hỗ trợ các động lực tăng trưởng mới; đồng thời cũng đặt ra yêu cầu tiếp tục nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực, khả năng dẫn dắt khu vực tư nhân, chất lượng quản trị và tính bền vững tài khóa. Trong thời gian tới, nghiên cứu về tài chính công cần được mở rộng theo hướng lượng hóa mức độ tác động của chi tiêu công và đầu tư công đến tăng trưởng, năng suất và huy động vốn xã hội; đánh giá hiệu quả tài chính công trong các lĩnh vực khoa học - công nghệ, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh; đồng thời làm rõ hơn mối quan hệ giữa phân cấp tài chính, trách nhiệm giải trình và năng lực kiến tạo phát triển của Nhà nước./.