Tương tác và ghi nhớ thương hiệu trong video ngắn trên TikTok: Tiếp cận từ các lý thuyết nhận thức
Engagement and brand recall in short-form TikTok videos: A cognitive theory perspective
| Nguyễn Hà Trang | nguyenhatrang2605@gmail.com | Sinh viên K43 lớp Truyền thông marketing A1, Khoa Quan hệ công chúng và Quảng cáo, Học viện Báo chí và Tuyên truyền |
| Nguyễn Anh Thái | — | Sinh viên K43 lớp Truyền thông marketing A1, Khoa Quan hệ công chúng và Quảng cáo, Học viện Báo chí và Tuyên truyền |
Tóm tắt:
Abstract:
Từ khóa:
Video ngắn, ghi nhớ thương hiệu, Gen Z, TikTok, truyền thông số.
Keyword:
short-form video, brand recall, Gen Z, TikTok, digital communication
Nội dung:
1. Đặt vấn đề
Kỷ nguyên số đã thay đổi căn bản cách thương hiệu tiếp cận người tiêu dùng. Video ngắn trên các nền tảng như TikTok, YouTube Shorts và Instagram Reels đã trở thành một hiện tượng văn hóa - truyền thông đặc trưng của thế hệ Z (gọi tắt là Gen Z). Với đặc điểm ngắn gọn, trực quan, giàu cảm xúc và được thuật toán đề xuất hỗ trợ phân phối, định dạng này trở thành kênh quảng bá nhiều tiềm năng cho các thương hiệu, đặc biệt trong lĩnh vực thời trang.
Các thương hiệu thời trang Việt Nam hiện nay đang đầu tư mạnh vào video ngắn trên TikTok, theo đuổi các chỉ số tương tác như lượt xem, thả tim, chia sẻ và lưu video. Điển hình như LSOUL với đầm dạ hội, váy dự tiệc; Routine với áo thun, sơ mi, quần jeans; Happy Clothing với áo thun, hoodie; hay Dirty Coin theo phong cách streetwear đều ghi nhận mức tương tác cao, nhiều video đạt từ vài trăm nghìn đến hàng triệu lượt xem. Những con số này thường được các nhà quản trị thương hiệu xem là thước đo thành công.
Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là: tương tác cao có đồng nghĩa với việc người xem nhớ thương hiệu hay không? Theo Báo cáo về tình hình tiếp thị truyền thông xã hội năm 2025 (The State of Social Media Marketing Report 2025) của HubSpot, có tới 60% người dùng Gen Z cho biết họ lưu lại video sản phẩm, nhưng chưa tới 15% trong số đó nhớ được tên thương hiệu xuất hiện trong video sau 24 giờ. Tại Việt Nam, theo khảo sát Hành vi tiêu thụ nội dung số của sinh viên tại Thành phố Hồ Chí Minh, có tới 68% sinh viên vừa xem video TikTok vừa làm việc khác, và chỉ 23% trong số đó nhớ lại được chi tiết nội dung sau 24 giờ (Nguyễn Thị Minh Tâm & Lê Văn Hùng, 2023). Hiện tượng này cần được phân tích một cách hệ thống.
Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra mối quan hệ giữa video ngắn và hiệu quả truyền thông. Nghiên cứu về Video ngắn TikTok tại Việt Nam: Đặc điểm và hiệu quả truyền thông của Phạm Văn Tuân et al. (2023) tập trung vào đặc điểm và hiệu quả truyền thông của video ngắn TikTok tại Việt Nam, nhưng chưa đi sâu vào cơ chế ghi nhớ. Trên thế giới, nghiên cứu của Chiossi et al. (2023) chỉ ra tình trạng quá tải thông tin khi xem video ngắn. Sparrow et al. (2011) phát hiện hiệu ứng Google làm giảm khả năng mã hóa thông tin, trong khi Uncapher & Wagner (2018) khẳng định việc làm nhiều việc cùng lúc cũng làm suy giảm khả năng này. Tuy nhiên, các kết quả trên chưa được kết nối trong một khung phân tích thống nhất để lý giải nghịch lý giữa tương tác và ghi nhớ trong truyền thông thương hiệu thời trang trên TikTok tại Việt Nam. Đây là khoảng trống mà bài viết hướng tới giải quyết.
Bài viết đặt ra ba câu hỏi nghiên cứu. Thứ nhất, vì sao tương tác cao có thể không đồng nghĩa với việc thương hiệu được ghi nhớ lâu dài trong truyền thông video ngắn? Thứ hai, các chỉ số tương tác hiện nay có phản ánh đúng hiệu quả truyền thông thương hiệu hay không? Thứ ba, những phương án chiến lược nào có thể giúp chuyển trọng tâm từ thu hút tương tác sang giúp người xem ghi nhớ thương hiệu?
Bài viết nhận diện và phân tích nghịch lý này từ góc độ của bốn lý thuyết thuộc tâm lý học nhận thức và quản trị thương hiệu, tập trung vào các thương hiệu thời trang trên nền tảng TikTok tại Việt Nam. Bài viết sử dụng phương pháp tổng hợp và phân tích tài liệu thứ cấp; vì vậy, các kết luận mang tính gợi mở về lý thuyết và cần được kiểm định thêm, chưa phải là kết quả rút ra từ dữ liệu khảo sát trực tiếp.
2. Phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu sử dụng phương pháp tổng quan tài liệu theo hướng định tính. Quy trình được triển khai theo bốn bước. Bước thứ nhất, xác định cơ sở dữ liệu và từ khóa. Các cơ sở dữ liệu được sử dụng gồm Google Scholar, ScienceDirect và các tạp chí chuyên ngành trong nước. Từ khóa tìm kiếm bao gồm short-form video, brand recall, TikTok, Gen Z, information processing theory, dual coding theory, Google effect, brand equity, video ngắn, ghi nhớ thương hiệu và thương hiệu thời trang. Bước thứ hai, lựa chọn các tài liệu liên quan trực tiếp đến lý thuyết trí nhớ, hành vi xem video ngắn hoặc ghi nhớ thương hiệu, được công bố trong giai đoạn 1958-2025. Bước thứ ba, xác định số lượng tài liệu được phân tích. Tổng cộng 20 tài liệu được đưa vào phân tích, bao gồm 6 công trình lý thuyết nền tảng, 5 báo cáo ngành và 9 nghiên cứu thực nghiệm, khảo sát hoặc tổng quan. Bước thứ tư, so sánh và tổng hợp. Các tài liệu được đọc và đối chiếu theo từng khía cạnh của nghịch lý gồm chú ý, mã hóa, lưu trữ và hồi tưởng.
3. Kết quả và thảo luận
3.1. Kết quả nghiên cứu
3.1.1. Video ngắn, tương tác và ghi nhớ thương hiệu
Video ngắn là dạng nội dung số có thời lượng từ vài giây đến dưới 60 giây, được thiết kế để xem nhanh trên thiết bị di động, với đặc trưng là nhịp độ nhanh, khung hình dọc và thường chỉ truyền tải một ý tưởng hoặc một cảm xúc. Theo định nghĩa trong Khoa học tiếp thị TikTok: Báo cáo về sự chú ý và tương tác (TikTok Marketing Science: Attention and Engagement Report) của TikTok, video ngắn được thiết kế để thu hút sự chú ý ngay từ những giây đầu tiên và giữ chân người xem liên tục (TikTok, 2023, tr. 5). Đặc điểm nổi bật của video ngắn là tính tức thời, dễ lan truyền và phụ thuộc nhiều vào hình ảnh, âm thanh trong vài giây đầu.
Tương tác là mức độ người dùng chủ động tham gia và phản hồi với nội dung. Theo định nghĩa trong Tương tác của khách hàng: Lĩnh vực khái niệm, các mệnh đề cơ bản và hàm ý cho nghiên cứu (Customer Engagement: Conceptual Domain, Fundamental Propositions, and Implications for Research) của Brodie et al (2011), tương tác của người tiêu dùng là một trạng thái tâm lý hình thành qua quá trình trải nghiệm giữa cá nhân với một đối tượng, thể hiện qua mức độ đầu tư về nhận thức, cảm xúc và hành vi (tr.253). Với video ngắn, tương tác thường được đo bằng lượt xem, thích, bình luận, chia sẻ và lưu video (TikTok, 2023, tr. 8). Tuy nhiên, các chỉ số này phản ánh những mức độ tham gia khác nhau: lượt xem chủ yếu thể hiện sự tiếp xúc, bình luận và chia sẻ là tương tác có chủ đích, còn lưu video là hành vi lưu trữ, chưa hẳn đồng nghĩa với việc ghi nhớ nội dung.
Ghi nhớ là khả năng tiếp nhận, mã hóa, lưu giữ và gợi lại những thông tin mà con người đã tiếp xúc. Theo Trí nhớ con người: Một hệ thống đề xuất và các quá trình kiểm soát (Human memory: A proposed system and its control processes) của Atkinson và Shiffrin, chỉ những thông tin được chú ý và mã hóa có ý nghĩa mới có thể chuyển từ trí nhớ ngắn hạn vào trí nhớ dài hạn; nếu không, thông tin sẽ bị quên gần như ngay lập tức (Atkinson & Shiffrin, 1968, tr. 90). Với video ngắn, ghi nhớ thấp thể hiện ở việc người xem không nhớ chính xác nội dung, thông điệp hay chi tiết của video chỉ sau một thời gian ngắn, kể cả khi đã lưu video (HubSpot, 2025). Theo mô hình của Keller (1993), cần phân biệt giữa nhận diện thương hiệu và hồi tưởng thương hiệu, bởi người xem có thể nhận ra thương hiệu khi gặp lại nhưng chưa chắc tự nhớ ra tên thương hiệu khi có nhu cầu (tr.2).
Từ các khái niệm trên, nghịch lý giữa tương tác cao và ghi nhớ thấp có thể hiểu là hiện tượng người xem phản hồi tích cực ngay khi xem video nhưng không lưu lại dấu ấn lâu dài trong trí nhớ. Tương tác cao mới chỉ phản ánh sự tiếp nhận ở bề mặt, trong khi ghi nhớ đòi hỏi quá trình xử lý thông tin sâu hơn.
3.1.2. Các lý thuyết lý giải nghịch lý tương tác - ghi nhớ
Để lý giải nghịch lý này, bài viết tổng hợp bốn khung lý thuyết.
Thứ nhất, thuyết xử lý thông tin và mô hình trí nhớ. Theo mô hình của Atkinson & Shiffrin (1968), trí nhớ con người vận hành qua ba giai đoạn gồm trí nhớ cảm giác, trí nhớ ngắn hạn và trí nhớ dài hạn (tr.90). Khi xem video ngắn, mô hình này cho thấy một điểm nghẽn: video ngắn thường dài 15-60 giây, nhưng thời gian người xem thực sự tập trung lại ngắn hơn nhiều. Theo báo cáo Khoảng chú ý: Những hiểu biết về người tiêu dùng (Attention Spans: Consumer Insights) của Microsoft, thời gian chú ý trung bình của người dùng trẻ chỉ khoảng 8 giây (Microsoft, 2015, tr. 3). Do đó, phần lớn thông tin thương hiệu chỉ dừng lại ở trí nhớ ngắn hạn, chưa kịp được mã hóa sâu. Tổng quan hệ thống Đa nhiệm truyền thông và trí nhớ (Media Multitasking and Memory: A Systematic Review) của Uncapher & Wagner (2018) cũng cho thấy việc liên tục chuyển sự chú ý qua lại giữa nhiều việc làm tiêu hao nguồn lực nhận thức cần thiết cho quá trình mã hóa sâu (tr.255).
Thứ hai, lý thuyết mã hóa kép. Theo Biểu diễn tinh thần: Cách tiếp cận mã hóa kép (Mental Representations: A Dual Coding Approach) của Paivio (1990, tr. 45), thông tin được ghi nhớ tốt nhất khi được mã hóa đồng thời qua cả hai kênh hình ảnh và ngôn ngữ. Về lý thuyết, video ngắn có lợi thế trong việc kết hợp hai kênh này. Tuy nhiên, nghiên cứu của Chiossi et al. (2023) về Tiêu thụ video ngắn và quá tải nhận thức cho thấy chính nhịp độ nhanh và việc liên tục chuyển từ video này sang video khác đã biến lợi thế đó thành điểm yếu, khiến người xem chỉ xử lý thông tin ở mức bề mặt. Việc kết hợp quá nhiều hình ảnh, âm thanh, chữ viết trong video ngắn, thay vì giúp ghi nhớ tốt hơn, lại có thể gây nhiễu và làm phân tán sự chú ý (tr.115).
Thứ ba, hiệu ứng Google. Theo nghiên cứu Hiệu ứng Google đối với trí nhớ: Những hệ quả nhận thức của việc có thông tin trong tầm tay (Google Effects on Memory: Cognitive Consequences of Having Information at Our Fingertips) của Sparrow et al. (2011), khi biết thông tin có thể dễ dàng tìm lại từ các nguồn lưu trữ bên ngoài, con người sẽ giảm nỗ lực ghi nhớ thông tin đó (tr.776). Áp dụng vào video ngắn, các tính năng như lưu video, thả tim có thể khiến người xem “tiết kiệm” nỗ lực ghi nhớ theo cách tương tự. Khi biết mình có thể lưu video và xem lại sau, người xem có xu hướng ít cố gắng ghi nhớ thông tin thương hiệu. Tuy nhiên, đây mới là giả thuyết cần được kiểm định bằng thực nghiệm, chưa phải bằng chứng về quan hệ nhân quả.
Thứ tư, mô hình tài sản thương hiệu của Keller. Theo Khái niệm hóa, đo lường và quản lý tài sản thương hiệu dựa trên khách hàng (Conceptualizing, Measuring, and Managing Customer-Based Brand Equity) của Keller (1993), mức độ biết đến thương hiệu gồm hai cấp độ: nhận diện là khả năng nhận ra thương hiệu khi nhìn thấy hoặc nghe thấy, còn hồi tưởng là khả năng tự nhớ ra tên thương hiệu khi được nhắc đến một loại sản phẩm hoặc một nhu cầu tiêu dùng (tr.2). Video ngắn có thể giúp tạo ra nhận diện nhờ cho người xem thấy hình ảnh, logo nhiều lần. Tuy nhiên, thói quen xem rời rạc và thời gian tiếp xúc quá ngắn có thể cản trở việc chuyển từ nhận diện lên hồi tưởng, vốn là cấp độ tạo nên giá trị thương hiệu bền vững. Cần lưu ý, đây là mô hình quản trị thương hiệu chứ không thuần túy là lý thuyết nhận thức; trong bài viết, mô hình này được dùng để chỉ ra tác động của ba cơ chế nhận thức nêu trên đến giá trị thương hiệu.
3.1.3. Biểu hiện và các yếu tố liên quan đến khoảng cách giữa tương tác và ghi nhớ tại Việt Nam
Số liệu từ các báo cáo ngành cho thấy dấu hiệu của một khoảng cách giữa mức độ tương tác và khả năng ghi nhớ thương hiệu. Tại Việt Nam, theo báo cáo Kỹ thuật số 2024: Việt Nam (Digital 2024: Vietnam), có 67,72 triệu người dùng TikTok từ 18 tuổi trở lên trong dữ liệu quảng cáo, tăng 35,8% so với đầu năm 2023 (DataReportal, 2024). Cần lưu ý, đây là số liệu người dùng từ 18 tuổi trong dữ liệu quảng cáo, không đồng nhất với toàn bộ Gen Z. Trong Báo cáo tiêu thụ truyền thông xã hội Việt Nam 2023 (Vietnam Social Media Consumption Report 2023), Gen Z dành trung bình 52 phút mỗi ngày để xem video ngắn (Q&Me, 2023).
Báo cáo về tình hình tiếp thị truyền thông xã hội năm 2025 cho thấy có 60% người dùng Gen Z lưu video sản phẩm nhưng chưa tới 15% nhớ được tên thương hiệu sau 24 giờ (HubSpot, 2025). Tại Việt Nam, một nghiên cứu khảo sát về Hành vi tiêu thụ nội dung số của sinh viên tại Thành phố Hồ Chí Minh cho thấy có 68% sinh viên vừa xem video vừa làm việc khác, chỉ 23% nhớ lại được chi tiết sau 24 giờ (Nguyễn Thị Minh Tâm & Lê Văn Hùng, 2023). Một nghiên cứu về Video ngắn TikTok tại Việt Nam: Đặc điểm và hiệu quả truyền thông cho thấy video đưa thông điệp vào 3-5 giây đầu có tỷ lệ được xem hết cao hơn 40% (Phạm Văn Tuân et al., 2023). Một nghiên cứu khác về Đặc điểm tâm lý của Gen Z trong bối cảnh xã hội hiện đại cho thấy có 78% người dùng trẻ mở ứng dụng ngay khi thức dậy và trước khi đi ngủ (Phạm Mạnh Hà et al., 2022). Các số liệu dẫn chứng nêu trên cần được đối chiếu tận nguồn để xác định mẫu và cách đo trước khi suy rộng ra. Cần lưu ý, việc so sánh hai tỷ lệ khác mẫu hoặc khác cách đo để suy ra khoảng cách 30-40% là chưa có cơ sở đầy đủ về phương pháp luận; đây mới chỉ là giả thuyết, cần được kiểm định bằng khảo sát thực nghiệm trên cùng một mẫu và cùng một cách đo.
Thực trạng hiện nay cho thấy, các thương hiệu thời trang Việt Nam vẫn ưu tiên theo đuổi các chỉ số tương tác bề mặt như lượt xem, thả tim, chia sẻ mà chưa chú trọng đúng mức đến việc đo lường khả năng ghi nhớ thương hiệu. Các chiến dịch video ngắn vẫn tập trung vào việc làm nội dung bắt xu hướng, sử dụng nhạc đang thịnh hành và kêu gọi người dùng tương tác, nhưng thiếu cách đo mức độ nhận diện và hồi tưởng thương hiệu sau khi chiến dịch kết thúc. Vì vậy, các thương hiệu có thể đạt lượng tương tác cao nhưng chưa chắc để lại dấu ấn lâu dài trong tâm trí người tiêu dùng.
Nghịch lý trên có thể bắt nguồn từ bốn nhóm nguyên nhân.
Thứ nhất là nguyên nhân đến từ nội dung. Theo báo cáo nghiên cứu tập hợp dữ liệu về thuật toán và hành vi người dùng của TikTok (2023), 3 giây đầu quyết định 85% khả năng người xem tiếp tục theo dõi hay lướt qua (tr.12). Tuy nhiên, phần lớn video của các thương hiệu thời trang lại dùng những giây đầu để tạo kịch tính hoặc giới thiệu bối cảnh mà chưa đưa logo vào, khiến thông tin thương hiệu xuất hiện muộn.
Thứ hai là nguyên nhân đến từ người xem. Theo Khoảng chú ý: Những hiểu biết về người tiêu dùng (Attention Spans: Consumer Insights), thời gian chú ý của người dùng trẻ chỉ khoảng 8 giây (Microsoft, 2015), và theo khảo sát Hành vi tiêu thụ nội dung số của sinh viên tại Thành phố Hồ Chí Minh, có 68% sinh viên vừa xem video vừa làm việc khác (Nguyễn Thị Minh Tâm & Lê Văn Hùng, 2023). Theo Đa nhiệm truyền thông và trí nhớ: Tổng quan hệ thống (Media Multitasking and Memory: A Systematic Review), việc làm nhiều việc cùng lúc làm tiêu hao nguồn lực nhận thức cần cho quá trình mã hóa sâu (Uncapher & Wagner, 2018).
Thứ ba là nguyên nhân đến từ nền tảng. Theo Đề xuất thuật toán và tương tác người dùng trên nền tảng video ngắn (Algorithmic Recommendation and User Engagement on Short-Form Video Platforms), thuật toán đề xuất của TikTok được thiết kế để kéo dài thời gian người dùng ở lại nền tảng, chứ không nhằm giúp họ ghi nhớ thông tin (Kim, 2024, tr. 18). Bên cạnh đó, các tính năng lưu video, thả tim có thể tạo ra ảo giác ghi nhớ, khiến người dùng tin rằng thông tin đã được lưu lại và vì thế giảm nỗ lực ghi nhớ (Sparrow et al., 2011).
Thứ tư là nguyên nhân đến từ thương hiệu. Nhiều doanh nghiệp chạy theo xu hướng nhất thời, sản xuất nội dung theo trào lưu mà thiếu nhất quán, khiến người xem không thể gắn các nội dung đó với một thương hiệu cụ thể.
3.2. Thảo luận
Bốn lý thuyết trình bày ở trên không tách rời mà bổ sung cho nhau, mỗi lý thuyết giải thích một tầng nguyên nhân tiếp nối tầng trước. Thuyết xử lý thông tin và chú ý có chọn lọc Broadbent (1958) lý giải rào cản đầu tiên, khi thông tin thương hiệu bị bỏ qua ngay từ giai đoạn tiếp nhận. Thuyết mã hóa kép chỉ ra nghịch lý ở tầng mã hóa: video ngắn có lợi thế về hình ảnh và âm thanh, nhưng chính nhịp độ nhanh lại làm mất đi lợi thế đó. Hiệu ứng Google giải thích vì sao người xem ít cố gắng ghi nhớ khi có thể lưu lại video, ở tầng lưu trữ. Mô hình tài sản thương hiệu của Keller chỉ ra hệ quả cuối cùng ở tầng hồi tưởng. Chính sự tác động cộng hưởng của bốn tầng nguyên nhân này đã tạo nên nghịch lý tương tác cao nhưng ghi nhớ thấp trong truyền thông video ngắn.
Bên cạnh các cơ chế nhận thức nêu trên, đặc điểm hành vi của Gen Z khi xem video ngắn cũng là yếu tố quan trọng cần xem xét. Gen Z lớn lên cùng môi trường số nên có thói quen tiếp nhận nội dung khác biệt rõ rệt so với các thế hệ trước. Các nghiên cứu cho thấy thời gian chú ý trung bình của Gen Z cho mỗi video rất ngắn và họ thường làm nhiều việc cùng lúc. Việc xem video ngắn diễn ra rời rạc, với tần suất 10 đến 15 lần mỗi ngày (Montag et al., 2019), nhưng mỗi lần chỉ kéo dài 3 đến 7 phút (TikTok, 2023). Đáng chú ý, mục đích chủ yếu khi sử dụng các nền tảng này là giải trí và giảm căng thẳng, chứ không phải để ghi nhớ thông tin. Nghiên cứu của Phan Khanh Duy (2024) về Ảnh hưởng của influencer trên TikTok và Instagram đến hành vi mua hàng của Gen Z cho thấy họ đề cao tính chân thực, hoài nghi với quảng cáo truyền thống và có xu hướng tin vào nội dung của người dùng thông thường hơn là của thương hiệu. Những đặc điểm này tạo nên một cách tiếp nhận thông tin rất riêng: Gen Z tiếp xúc với thương hiệu thường xuyên nhưng luôn trong trạng thái chú ý thấp, làm nhiều việc cùng lúc và không có ý định ghi nhớ. Trong trạng thái này, tương tác chủ yếu là phản ứng cảm xúc tức thời, còn ghi nhớ lại đòi hỏi sự tập trung và mã hóa sâu. Sự chú ý bị chia nhỏ và cách xem thụ động giải thích vì sao tương tác cao không đồng nghĩa với ghi nhớ cao.
Kết quả nghiên cứu cho thấy khoảng cách giữa tương tác và ghi nhớ có thể là một hiện tượng mang tính hệ thống, phù hợp với nghiên cứu Tiêu thụ video ngắn và quá tải nhận thức (Short-form video consumption and cognitive overload) về quá tải thông tin (Chiossi et al., 2023) và Hiệu ứng Google đối với trí nhớ: Những hệ quả nhận thức của việc có thông tin trong tầm tay (Google effects on memory: Cognitive consequences of having information at our fingertips) về hiệu ứng Google (Sparrow et al., 2011). So với nghiên cứu Video ngắn TikTok tại Việt Nam: Đặc điểm và hiệu quả truyền thông vốn tập trung vào đặc điểm video, bài viết này bổ sung góc nhìn tâm lý học nhận thức để giải thích nguyên nhân sâu xa (Phạm Văn Tuân et al., 2023). Tuy nhiên, cần lưu ý rằng đây là kết quả tổng hợp lý thuyết, chưa phải kết quả rút ra từ dữ liệu khảo sát trực tiếp.
Tổng hợp lại, nghịch lý giữa tương tác cao và ghi nhớ thấp không xuất phát từ một nguyên nhân đơn lẻ mà là kết quả tác động cộng hưởng của nhiều yếu tố: nội dung đưa thông tin thương hiệu đến muộn; người xem tiếp nhận trong trạng thái chú ý thấp và làm nhiều việc cùng lúc; nền tảng ưu tiên kéo dài thời gian xem hơn là giúp người xem ghi nhớ; còn thương hiệu thiếu nhất quán trong thông điệp. Ở mỗi yếu tố, các giới hạn về chú ý, tình trạng quá tải khi mã hóa thông tin và thói quen dựa vào bộ nhớ ngoài đều làm giảm khả năng chuyển tương tác thành hồi tưởng thương hiệu. Vì vậy, các chỉ số tương tác nên được xem là điều kiện cần nhưng chưa đủ để đánh giá hiệu quả truyền thông; thương hiệu cần bổ sung các thước đo về nhận diện và hồi tưởng. Đây là cơ sở để bài viết đề xuất các hàm ý chiến lược dưới đây.
Hàm ý đối với chiến lược truyền thông thương hiệu thời trang trong video ngắn trên TikTok
Một là, về nội dung, chúng tôi khuyến nghị logo hoặc tên thương hiệu nên xuất hiện ngay trong 0,5-1 giây đầu tiên của video. Đề xuất này dựa trên nghiên cứu của TikTok (2023) cho thấy 3 giây đầu quyết định 85% khả năng người xem tiếp tục theo dõi hay lướt qua. Tuy nhiên, hiện chưa có thử nghiệm đối chứng tại Việt Nam để kiểm chứng hiệu quả của khuyến nghị này. Chúng tôi cũng khuyến nghị sử dụng âm nhạc như một công cụ giúp người xem nhớ thương hiệu, dựa trên nghiên cứu của Hasher et al. (1977). Việc tiếp xúc nhiều lần với cùng một thông tin tạo ra cảm giác quen thuộc và tin tưởng. Các thương hiệu có thể xây dựng chuỗi nội dung có câu chuyện xuyên suốt, lặp lại thông điệp nhưng có biến tấu để tạo cảm giác quen thuộc.
Hai là, về tương tác, chúng tôi khuyến nghị thương hiệu cần xác định lại thế nào là tương tác có giá trị. Thay vì khuyến khích lưu video, vốn dễ tạo ảo giác ghi nhớ, thương hiệu nên khuyến khích các tương tác đòi hỏi người xem phải suy nghĩ chủ động như gắn thẻ bạn bè, bình luận có nội dung hoặc tham gia thử thách. Theo nghiên cứu của Atkinson & Shiffrin (1968), chỉ những thông tin được xử lý sâu mới có thể chuyển vào trí nhớ dài hạn. Các hình thức yêu cầu người xem nhập mã hoặc trả lời câu hỏi liên quan đến thương hiệu có thể buộc họ chủ động nhớ lại, qua đó thúc đẩy quá trình hồi tưởng.
Ba là, về thuật toán, chúng tôi khuyến nghị đăng tải video theo lịch trình đều đặn, bởi việc tiếp xúc nhiều lần có thể tạo ra hiệu ứng ảo giác chân thực (illusory truth effect), giúp người xem tin và nhớ nội dung (Hasher et al., 1977). Thương hiệu có thể sản xuất 10-20 phiên bản khác nhau xoay quanh cùng một chủ đề, dựa trên Đề xuất thuật toán và tương tác người dùng trên nền tảng video ngắn (Algorithmic Recommendation and User Engagement on Short-Form Video Platforms), theo đó việc cung cấp đủ nội dung đa dạng giúp thuật toán học và phân phối video hiệu quả hơn (Kim, 2024, tr. 22). Tuy nhiên, số lượng phiên bản phù hợp cần được kiểm định thực nghiệm trong từng bối cảnh cụ thể.
4. Kết luận
Nghiên cứu về nghịch lý giữa tương tác cao và ghi nhớ thấp trong truyền thông video ngắn của thương hiệu thời trang trên TikTok rút ra một số kết luận. Thứ nhất, các chỉ số tương tác trên nền tảng video ngắn có thể không phản ánh đầy đủ hiệu quả ghi nhớ thương hiệu. Thứ hai, bốn lý thuyết nền tảng gồm xử lý thông tin, mã hóa kép, hiệu ứng Google và mô hình tài sản thương hiệu cung cấp một khung giải thích cho nghịch lý này, từ rào cản về chú ý, hạn chế trong mã hóa, thói quen dựa vào bộ nhớ ngoài đến khó khăn trong xây dựng tài sản thương hiệu. Thứ ba, các đề xuất giải pháp được trình bày như những phương án cần kiểm định thực nghiệm, chưa phải là khuyến nghị đã được chứng minh. Về lý luận, bài viết góp phần kết nối lý thuyết về trí nhớ với việc đánh giá hiệu quả truyền thông thương hiệu; về thực tiễn, bài viết gợi mở hướng đo lường mức độ hồi tưởng thương hiệu. Hướng nghiên cứu tiếp theo cần thực hiện các khảo sát thực nghiệm với mẫu cụ thể tại Việt Nam để kiểm định các giả thuyết và đề xuất nêu trên./.
Tài liệu tham khảo:
Atkinson, R. C., & Shiffrin, R. M. (1968). Human memory: A proposed system and its control processes. In K. W. Spence & J. T. Spence (Eds.), The psychology of learning and motivation (Vol. 2, pp. 89-195). Academic Press. https://doi.org/10.1016/S0079-7421(08)60422-3
Broadbent, D. E. (1958). Perception and communication. Pergamon Press. https://doi.org/10.1037/10037-000
Brodie, R. J., Hollebeek, L. D., Jurić, B., & Ilić, A. (2011). Customer engagement: Conceptual domain, fundamental propositions, and implications for research. Journal of Service Research, 14(3), 252-271.
https://doi.org/10.1177/1094670511411703
Chiossi, F., et al. (2023). Short-form video consumption and cognitive overload. Journal of Digital Media Studies, 19(3), 112-129.
https://doi.org/10.1145/3544548.3580778
DataReportal. (2024). Digital 2024: Vietnam. We Are Social & Hootsuite. https://datareportal.com/reports/digital-2024-vietnam
Hasher, L., Goldstein, D., & Toppino, T. (1977). Frequency and the conference of referential validity. Journal of Verbal Learning and Verbal Behavior, 16(1), 107-112. https://doi.org/10.1016/S0022-5371(77)80012-1
HubSpot. (2025). The State of Social Media Marketing Report 2025. HubSpot Research. https://www.hubspot.com/hubfs/HubSpot%20x%20Masters%20in%20Marketing%20-%202025%20Global%20Social%20Media%20Trends%20Report.pdf
Keller, K. L. (1993). Conceptualizing, measuring, and managing customer-based brand equity. Journal of Marketing, 57(1), 1-22.
https://doi.org/10.1177/002224299305700101
Kim, J. (2024). Algorithmic recommendation and user engagement on short-form video platforms. Journal of Interactive Advertising, 24(1), 15-29.
Microsoft. (2015). Attention spans: Consumer insights. Microsoft Research. https://www.scribd.com/document/265348695/Microsoft-Attention-Spans-Research-Report
Montag, C., et al. (2019). On the psychology of TikTok use: A first glimpse from empirical findings. Journal of Behavioral Addictions, 8(4), 721-729. https://doi.org/10.1556/2006.8.2019.66
Nguyễn Thị Minh Tâm & Lê Văn Hùng. (2023). Hành vi tiêu thụ nội dung số của sinh viên tại TP.HCM. Tạp chí Khoa học ĐH Sư phạm TP.HCM, 20(3), 112-128.
Paivio, A. (1990). Mental representations: A dual coding approach. Oxford University Press. https://academic.oup.com/book/10932
Phan Khanh Duy. (2024). Ảnh hưởng của influencer trên TikTok và Instagram đến hành vi mua hàng của Gen Z.
https://vjol.info.vn/vaajast/en/article/view/108188/
Phạm Mạnh Hà, Nguyễn Thị Thanh Huyền, & Trần Thị Hương Giang. (2022). Đặc điểm tâm lý của Gen Z trong bối cảnh xã hội hiện đại. Tạp chí Tâm lý học, 4(2), 45-67.
Phạm Văn Tuân, Trần Thị Thu, & Nguyễn Văn Hùng. (2023). Video ngắn TikTok tại Việt Nam: Đặc điểm và hiệu quả truyền thông. Tạp chí Truyền thông và Marketing, 8(1), 23-41.
Q&Me. (2023). Vietnam Social Media Consumption Report 2023. Q&Me Market Research. https://www.xemtivisohd.org/nguoi-viet-danh-2-3-thoi-luong-dung-smartphone-chi-de-vao-5-ung-dung-mang-xa-hoi-facebook-van-dung-s-3231945.html
Sparrow, B., Liu, J., & Wegner, D. M. (2011). Google effects on memory: Cognitive consequences of having information at our fingertips. Science, 333(6043), 776-778. https://doi.org/10.1126/science.1207745
TikTok. (2023). TikTok Marketing Science: Attention and engagement report. TikTok Business. https://ads.tiktok.com/business/en-US/blog/resonance-key-factor-ad-effectiveness
Uncapher, M. R., & Wagner, A. D. (2018). Media multitasking and memory: A systematic review. Annual Review of Psychology, 69, 251-276. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-010416-044107
Video ngắn, ghi nhớ thương hiệu, Gen Z, TikTok, truyền thông số.
short-form video, brand recall, Gen Z, TikTok, digital communication
Atkinson, R. C., & Shiffrin, R. M. (1968). Human memory: A proposed system and its control processes. In K. W. Spence & J. T. Spence (Eds.), The psychology of learning and motivation (Vol. 2, pp. 89-195). Academic Press. https://doi.org/10.1016/S0079-7421(08)60422-3
Broadbent, D. E. (1958). Perception and communication. Pergamon Press. https://doi.org/10.1037/10037-000
Brodie, R. J., Hollebeek, L. D., Jurić, B., & Ilić, A. (2011). Customer engagement: Conceptual domain, fundamental propositions, and implications for research. Journal of Service Research, 14(3), 252-271.
https://doi.org/10.1177/1094670511411703
Chiossi, F., et al. (2023). Short-form video consumption and cognitive overload. Journal of Digital Media Studies, 19(3), 112-129.
https://doi.org/10.1145/3544548.3580778
DataReportal. (2024). Digital 2024: Vietnam. We Are Social & Hootsuite. https://datareportal.com/reports/digital-2024-vietnam
Hasher, L., Goldstein, D., & Toppino, T. (1977). Frequency and the conference of referential validity. Journal of Verbal Learning and Verbal Behavior, 16(1), 107-112. https://doi.org/10.1016/S0022-5371(77)80012-1
HubSpot. (2025). The State of Social Media Marketing Report 2025. HubSpot Research. https://www.hubspot.com/hubfs/HubSpot%20x%20Masters%20in%20Marketing%20-%202025%20Global%20Social%20Media%20Trends%20Report.pdf
Keller, K. L. (1993). Conceptualizing, measuring, and managing customer-based brand equity. Journal of Marketing, 57(1), 1-22.
https://doi.org/10.1177/002224299305700101
Kim, J. (2024). Algorithmic recommendation and user engagement on short-form video platforms. Journal of Interactive Advertising, 24(1), 15-29.
Microsoft. (2015). Attention spans: Consumer insights. Microsoft Research. https://www.scribd.com/document/265348695/Microsoft-Attention-Spans-Research-Report
Montag, C., et al. (2019). On the psychology of TikTok use: A first glimpse from empirical findings. Journal of Behavioral Addictions, 8(4), 721-729. https://doi.org/10.1556/2006.8.2019.66
Nguyễn Thị Minh Tâm & Lê Văn Hùng. (2023). Hành vi tiêu thụ nội dung số của sinh viên tại TP.HCM. Tạp chí Khoa học ĐH Sư phạm TP.HCM, 20(3), 112-128.
Paivio, A. (1990). Mental representations: A dual coding approach. Oxford University Press. https://academic.oup.com/book/10932
Phan Khanh Duy. (2024). Ảnh hưởng của influencer trên TikTok và Instagram đến hành vi mua hàng của Gen Z.
https://vjol.info.vn/vaajast/en/article/view/108188/
Phạm Mạnh Hà, Nguyễn Thị Thanh Huyền, & Trần Thị Hương Giang. (2022). Đặc điểm tâm lý của Gen Z trong bối cảnh xã hội hiện đại. Tạp chí Tâm lý học, 4(2), 45-67.
Phạm Văn Tuân, Trần Thị Thu, & Nguyễn Văn Hùng. (2023). Video ngắn TikTok tại Việt Nam: Đặc điểm và hiệu quả truyền thông. Tạp chí Truyền thông và Marketing, 8(1), 23-41.
Q&Me. (2023). Vietnam Social Media Consumption Report 2023. Q&Me Market Research. https://www.xemtivisohd.org/nguoi-viet-danh-2-3-thoi-luong-dung-smartphone-chi-de-vao-5-ung-dung-mang-xa-hoi-facebook-van-dung-s-3231945.html
Sparrow, B., Liu, J., & Wegner, D. M. (2011). Google effects on memory: Cognitive consequences of having information at our fingertips. Science, 333(6043), 776-778. https://doi.org/10.1126/science.1207745
TikTok. (2023). TikTok Marketing Science: Attention and engagement report. TikTok Business. https://ads.tiktok.com/business/en-US/blog/resonance-key-factor-ad-effectiveness
Uncapher, M. R., & Wagner, A. D. (2018). Media multitasking and memory: A systematic review. Annual Review of Psychology, 69, 251-276. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-010416-044107
1. Đặt vấn đề
Kỷ nguyên số đã thay đổi căn bản cách thương hiệu tiếp cận người tiêu dùng. Video ngắn trên các nền tảng như TikTok, YouTube Shorts và Instagram Reels đã trở thành một hiện tượng văn hóa - truyền thông đặc trưng của thế hệ Z (gọi tắt là Gen Z). Với đặc điểm ngắn gọn, trực quan, giàu cảm xúc và được thuật toán đề xuất hỗ trợ phân phối, định dạng này trở thành kênh quảng bá nhiều tiềm năng cho các thương hiệu, đặc biệt trong lĩnh vực thời trang.
Các thương hiệu thời trang Việt Nam hiện nay đang đầu tư mạnh vào video ngắn trên TikTok, theo đuổi các chỉ số tương tác như lượt xem, thả tim, chia sẻ và lưu video. Điển hình như LSOUL với đầm dạ hội, váy dự tiệc; Routine với áo thun, sơ mi, quần jeans; Happy Clothing với áo thun, hoodie; hay Dirty Coin theo phong cách streetwear đều ghi nhận mức tương tác cao, nhiều video đạt từ vài trăm nghìn đến hàng triệu lượt xem. Những con số này thường được các nhà quản trị thương hiệu xem là thước đo thành công.
Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là: tương tác cao có đồng nghĩa với việc người xem nhớ thương hiệu hay không? Theo Báo cáo về tình hình tiếp thị truyền thông xã hội năm 2025 (The State of Social Media Marketing Report 2025) của HubSpot, có tới 60% người dùng Gen Z cho biết họ lưu lại video sản phẩm, nhưng chưa tới 15% trong số đó nhớ được tên thương hiệu xuất hiện trong video sau 24 giờ. Tại Việt Nam, theo khảo sát Hành vi tiêu thụ nội dung số của sinh viên tại Thành phố Hồ Chí Minh, có tới 68% sinh viên vừa xem video TikTok vừa làm việc khác, và chỉ 23% trong số đó nhớ lại được chi tiết nội dung sau 24 giờ (Nguyễn Thị Minh Tâm & Lê Văn Hùng, 2023). Hiện tượng này cần được phân tích một cách hệ thống.
Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra mối quan hệ giữa video ngắn và hiệu quả truyền thông. Nghiên cứu về Video ngắn TikTok tại Việt Nam: Đặc điểm và hiệu quả truyền thông của Phạm Văn Tuân et al. (2023) tập trung vào đặc điểm và hiệu quả truyền thông của video ngắn TikTok tại Việt Nam, nhưng chưa đi sâu vào cơ chế ghi nhớ. Trên thế giới, nghiên cứu của Chiossi et al. (2023) chỉ ra tình trạng quá tải thông tin khi xem video ngắn. Sparrow et al. (2011) phát hiện hiệu ứng Google làm giảm khả năng mã hóa thông tin, trong khi Uncapher & Wagner (2018) khẳng định việc làm nhiều việc cùng lúc cũng làm suy giảm khả năng này. Tuy nhiên, các kết quả trên chưa được kết nối trong một khung phân tích thống nhất để lý giải nghịch lý giữa tương tác và ghi nhớ trong truyền thông thương hiệu thời trang trên TikTok tại Việt Nam. Đây là khoảng trống mà bài viết hướng tới giải quyết.
Bài viết đặt ra ba câu hỏi nghiên cứu. Thứ nhất, vì sao tương tác cao có thể không đồng nghĩa với việc thương hiệu được ghi nhớ lâu dài trong truyền thông video ngắn? Thứ hai, các chỉ số tương tác hiện nay có phản ánh đúng hiệu quả truyền thông thương hiệu hay không? Thứ ba, những phương án chiến lược nào có thể giúp chuyển trọng tâm từ thu hút tương tác sang giúp người xem ghi nhớ thương hiệu?
Bài viết nhận diện và phân tích nghịch lý này từ góc độ của bốn lý thuyết thuộc tâm lý học nhận thức và quản trị thương hiệu, tập trung vào các thương hiệu thời trang trên nền tảng TikTok tại Việt Nam. Bài viết sử dụng phương pháp tổng hợp và phân tích tài liệu thứ cấp; vì vậy, các kết luận mang tính gợi mở về lý thuyết và cần được kiểm định thêm, chưa phải là kết quả rút ra từ dữ liệu khảo sát trực tiếp.
2. Phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu sử dụng phương pháp tổng quan tài liệu theo hướng định tính. Quy trình được triển khai theo bốn bước. Bước thứ nhất, xác định cơ sở dữ liệu và từ khóa. Các cơ sở dữ liệu được sử dụng gồm Google Scholar, ScienceDirect và các tạp chí chuyên ngành trong nước. Từ khóa tìm kiếm bao gồm short-form video, brand recall, TikTok, Gen Z, information processing theory, dual coding theory, Google effect, brand equity, video ngắn, ghi nhớ thương hiệu và thương hiệu thời trang. Bước thứ hai, lựa chọn các tài liệu liên quan trực tiếp đến lý thuyết trí nhớ, hành vi xem video ngắn hoặc ghi nhớ thương hiệu, được công bố trong giai đoạn 1958-2025. Bước thứ ba, xác định số lượng tài liệu được phân tích. Tổng cộng 20 tài liệu được đưa vào phân tích, bao gồm 6 công trình lý thuyết nền tảng, 5 báo cáo ngành và 9 nghiên cứu thực nghiệm, khảo sát hoặc tổng quan. Bước thứ tư, so sánh và tổng hợp. Các tài liệu được đọc và đối chiếu theo từng khía cạnh của nghịch lý gồm chú ý, mã hóa, lưu trữ và hồi tưởng.
3. Kết quả và thảo luận
3.1. Kết quả nghiên cứu
3.1.1. Video ngắn, tương tác và ghi nhớ thương hiệu
Video ngắn là dạng nội dung số có thời lượng từ vài giây đến dưới 60 giây, được thiết kế để xem nhanh trên thiết bị di động, với đặc trưng là nhịp độ nhanh, khung hình dọc và thường chỉ truyền tải một ý tưởng hoặc một cảm xúc. Theo định nghĩa trong Khoa học tiếp thị TikTok: Báo cáo về sự chú ý và tương tác (TikTok Marketing Science: Attention and Engagement Report) của TikTok, video ngắn được thiết kế để thu hút sự chú ý ngay từ những giây đầu tiên và giữ chân người xem liên tục (TikTok, 2023, tr. 5). Đặc điểm nổi bật của video ngắn là tính tức thời, dễ lan truyền và phụ thuộc nhiều vào hình ảnh, âm thanh trong vài giây đầu.
Tương tác là mức độ người dùng chủ động tham gia và phản hồi với nội dung. Theo định nghĩa trong Tương tác của khách hàng: Lĩnh vực khái niệm, các mệnh đề cơ bản và hàm ý cho nghiên cứu (Customer Engagement: Conceptual Domain, Fundamental Propositions, and Implications for Research) của Brodie et al (2011), tương tác của người tiêu dùng là một trạng thái tâm lý hình thành qua quá trình trải nghiệm giữa cá nhân với một đối tượng, thể hiện qua mức độ đầu tư về nhận thức, cảm xúc và hành vi (tr.253). Với video ngắn, tương tác thường được đo bằng lượt xem, thích, bình luận, chia sẻ và lưu video (TikTok, 2023, tr. 8). Tuy nhiên, các chỉ số này phản ánh những mức độ tham gia khác nhau: lượt xem chủ yếu thể hiện sự tiếp xúc, bình luận và chia sẻ là tương tác có chủ đích, còn lưu video là hành vi lưu trữ, chưa hẳn đồng nghĩa với việc ghi nhớ nội dung.
Ghi nhớ là khả năng tiếp nhận, mã hóa, lưu giữ và gợi lại những thông tin mà con người đã tiếp xúc. Theo Trí nhớ con người: Một hệ thống đề xuất và các quá trình kiểm soát (Human memory: A proposed system and its control processes) của Atkinson và Shiffrin, chỉ những thông tin được chú ý và mã hóa có ý nghĩa mới có thể chuyển từ trí nhớ ngắn hạn vào trí nhớ dài hạn; nếu không, thông tin sẽ bị quên gần như ngay lập tức (Atkinson & Shiffrin, 1968, tr. 90). Với video ngắn, ghi nhớ thấp thể hiện ở việc người xem không nhớ chính xác nội dung, thông điệp hay chi tiết của video chỉ sau một thời gian ngắn, kể cả khi đã lưu video (HubSpot, 2025). Theo mô hình của Keller (1993), cần phân biệt giữa nhận diện thương hiệu và hồi tưởng thương hiệu, bởi người xem có thể nhận ra thương hiệu khi gặp lại nhưng chưa chắc tự nhớ ra tên thương hiệu khi có nhu cầu (tr.2).
Từ các khái niệm trên, nghịch lý giữa tương tác cao và ghi nhớ thấp có thể hiểu là hiện tượng người xem phản hồi tích cực ngay khi xem video nhưng không lưu lại dấu ấn lâu dài trong trí nhớ. Tương tác cao mới chỉ phản ánh sự tiếp nhận ở bề mặt, trong khi ghi nhớ đòi hỏi quá trình xử lý thông tin sâu hơn.
3.1.2. Các lý thuyết lý giải nghịch lý tương tác - ghi nhớ
Để lý giải nghịch lý này, bài viết tổng hợp bốn khung lý thuyết.
Thứ nhất, thuyết xử lý thông tin và mô hình trí nhớ. Theo mô hình của Atkinson & Shiffrin (1968), trí nhớ con người vận hành qua ba giai đoạn gồm trí nhớ cảm giác, trí nhớ ngắn hạn và trí nhớ dài hạn (tr.90). Khi xem video ngắn, mô hình này cho thấy một điểm nghẽn: video ngắn thường dài 15-60 giây, nhưng thời gian người xem thực sự tập trung lại ngắn hơn nhiều. Theo báo cáo Khoảng chú ý: Những hiểu biết về người tiêu dùng (Attention Spans: Consumer Insights) của Microsoft, thời gian chú ý trung bình của người dùng trẻ chỉ khoảng 8 giây (Microsoft, 2015, tr. 3). Do đó, phần lớn thông tin thương hiệu chỉ dừng lại ở trí nhớ ngắn hạn, chưa kịp được mã hóa sâu. Tổng quan hệ thống Đa nhiệm truyền thông và trí nhớ (Media Multitasking and Memory: A Systematic Review) của Uncapher & Wagner (2018) cũng cho thấy việc liên tục chuyển sự chú ý qua lại giữa nhiều việc làm tiêu hao nguồn lực nhận thức cần thiết cho quá trình mã hóa sâu (tr.255).
Thứ hai, lý thuyết mã hóa kép. Theo Biểu diễn tinh thần: Cách tiếp cận mã hóa kép (Mental Representations: A Dual Coding Approach) của Paivio (1990, tr. 45), thông tin được ghi nhớ tốt nhất khi được mã hóa đồng thời qua cả hai kênh hình ảnh và ngôn ngữ. Về lý thuyết, video ngắn có lợi thế trong việc kết hợp hai kênh này. Tuy nhiên, nghiên cứu của Chiossi et al. (2023) về Tiêu thụ video ngắn và quá tải nhận thức cho thấy chính nhịp độ nhanh và việc liên tục chuyển từ video này sang video khác đã biến lợi thế đó thành điểm yếu, khiến người xem chỉ xử lý thông tin ở mức bề mặt. Việc kết hợp quá nhiều hình ảnh, âm thanh, chữ viết trong video ngắn, thay vì giúp ghi nhớ tốt hơn, lại có thể gây nhiễu và làm phân tán sự chú ý (tr.115).
Thứ ba, hiệu ứng Google. Theo nghiên cứu Hiệu ứng Google đối với trí nhớ: Những hệ quả nhận thức của việc có thông tin trong tầm tay (Google Effects on Memory: Cognitive Consequences of Having Information at Our Fingertips) của Sparrow et al. (2011), khi biết thông tin có thể dễ dàng tìm lại từ các nguồn lưu trữ bên ngoài, con người sẽ giảm nỗ lực ghi nhớ thông tin đó (tr.776). Áp dụng vào video ngắn, các tính năng như lưu video, thả tim có thể khiến người xem “tiết kiệm” nỗ lực ghi nhớ theo cách tương tự. Khi biết mình có thể lưu video và xem lại sau, người xem có xu hướng ít cố gắng ghi nhớ thông tin thương hiệu. Tuy nhiên, đây mới là giả thuyết cần được kiểm định bằng thực nghiệm, chưa phải bằng chứng về quan hệ nhân quả.
Thứ tư, mô hình tài sản thương hiệu của Keller. Theo Khái niệm hóa, đo lường và quản lý tài sản thương hiệu dựa trên khách hàng (Conceptualizing, Measuring, and Managing Customer-Based Brand Equity) của Keller (1993), mức độ biết đến thương hiệu gồm hai cấp độ: nhận diện là khả năng nhận ra thương hiệu khi nhìn thấy hoặc nghe thấy, còn hồi tưởng là khả năng tự nhớ ra tên thương hiệu khi được nhắc đến một loại sản phẩm hoặc một nhu cầu tiêu dùng (tr.2). Video ngắn có thể giúp tạo ra nhận diện nhờ cho người xem thấy hình ảnh, logo nhiều lần. Tuy nhiên, thói quen xem rời rạc và thời gian tiếp xúc quá ngắn có thể cản trở việc chuyển từ nhận diện lên hồi tưởng, vốn là cấp độ tạo nên giá trị thương hiệu bền vững. Cần lưu ý, đây là mô hình quản trị thương hiệu chứ không thuần túy là lý thuyết nhận thức; trong bài viết, mô hình này được dùng để chỉ ra tác động của ba cơ chế nhận thức nêu trên đến giá trị thương hiệu.
3.1.3. Biểu hiện và các yếu tố liên quan đến khoảng cách giữa tương tác và ghi nhớ tại Việt Nam
Số liệu từ các báo cáo ngành cho thấy dấu hiệu của một khoảng cách giữa mức độ tương tác và khả năng ghi nhớ thương hiệu. Tại Việt Nam, theo báo cáo Kỹ thuật số 2024: Việt Nam (Digital 2024: Vietnam), có 67,72 triệu người dùng TikTok từ 18 tuổi trở lên trong dữ liệu quảng cáo, tăng 35,8% so với đầu năm 2023 (DataReportal, 2024). Cần lưu ý, đây là số liệu người dùng từ 18 tuổi trong dữ liệu quảng cáo, không đồng nhất với toàn bộ Gen Z. Trong Báo cáo tiêu thụ truyền thông xã hội Việt Nam 2023 (Vietnam Social Media Consumption Report 2023), Gen Z dành trung bình 52 phút mỗi ngày để xem video ngắn (Q&Me, 2023).
Báo cáo về tình hình tiếp thị truyền thông xã hội năm 2025 cho thấy có 60% người dùng Gen Z lưu video sản phẩm nhưng chưa tới 15% nhớ được tên thương hiệu sau 24 giờ (HubSpot, 2025). Tại Việt Nam, một nghiên cứu khảo sát về Hành vi tiêu thụ nội dung số của sinh viên tại Thành phố Hồ Chí Minh cho thấy có 68% sinh viên vừa xem video vừa làm việc khác, chỉ 23% nhớ lại được chi tiết sau 24 giờ (Nguyễn Thị Minh Tâm & Lê Văn Hùng, 2023). Một nghiên cứu về Video ngắn TikTok tại Việt Nam: Đặc điểm và hiệu quả truyền thông cho thấy video đưa thông điệp vào 3-5 giây đầu có tỷ lệ được xem hết cao hơn 40% (Phạm Văn Tuân et al., 2023). Một nghiên cứu khác về Đặc điểm tâm lý của Gen Z trong bối cảnh xã hội hiện đại cho thấy có 78% người dùng trẻ mở ứng dụng ngay khi thức dậy và trước khi đi ngủ (Phạm Mạnh Hà et al., 2022). Các số liệu dẫn chứng nêu trên cần được đối chiếu tận nguồn để xác định mẫu và cách đo trước khi suy rộng ra. Cần lưu ý, việc so sánh hai tỷ lệ khác mẫu hoặc khác cách đo để suy ra khoảng cách 30-40% là chưa có cơ sở đầy đủ về phương pháp luận; đây mới chỉ là giả thuyết, cần được kiểm định bằng khảo sát thực nghiệm trên cùng một mẫu và cùng một cách đo.
Thực trạng hiện nay cho thấy, các thương hiệu thời trang Việt Nam vẫn ưu tiên theo đuổi các chỉ số tương tác bề mặt như lượt xem, thả tim, chia sẻ mà chưa chú trọng đúng mức đến việc đo lường khả năng ghi nhớ thương hiệu. Các chiến dịch video ngắn vẫn tập trung vào việc làm nội dung bắt xu hướng, sử dụng nhạc đang thịnh hành và kêu gọi người dùng tương tác, nhưng thiếu cách đo mức độ nhận diện và hồi tưởng thương hiệu sau khi chiến dịch kết thúc. Vì vậy, các thương hiệu có thể đạt lượng tương tác cao nhưng chưa chắc để lại dấu ấn lâu dài trong tâm trí người tiêu dùng.
Nghịch lý trên có thể bắt nguồn từ bốn nhóm nguyên nhân.
Thứ nhất là nguyên nhân đến từ nội dung. Theo báo cáo nghiên cứu tập hợp dữ liệu về thuật toán và hành vi người dùng của TikTok (2023), 3 giây đầu quyết định 85% khả năng người xem tiếp tục theo dõi hay lướt qua (tr.12). Tuy nhiên, phần lớn video của các thương hiệu thời trang lại dùng những giây đầu để tạo kịch tính hoặc giới thiệu bối cảnh mà chưa đưa logo vào, khiến thông tin thương hiệu xuất hiện muộn.
Thứ hai là nguyên nhân đến từ người xem. Theo Khoảng chú ý: Những hiểu biết về người tiêu dùng (Attention Spans: Consumer Insights), thời gian chú ý của người dùng trẻ chỉ khoảng 8 giây (Microsoft, 2015), và theo khảo sát Hành vi tiêu thụ nội dung số của sinh viên tại Thành phố Hồ Chí Minh, có 68% sinh viên vừa xem video vừa làm việc khác (Nguyễn Thị Minh Tâm & Lê Văn Hùng, 2023). Theo Đa nhiệm truyền thông và trí nhớ: Tổng quan hệ thống (Media Multitasking and Memory: A Systematic Review), việc làm nhiều việc cùng lúc làm tiêu hao nguồn lực nhận thức cần cho quá trình mã hóa sâu (Uncapher & Wagner, 2018).
Thứ ba là nguyên nhân đến từ nền tảng. Theo Đề xuất thuật toán và tương tác người dùng trên nền tảng video ngắn (Algorithmic Recommendation and User Engagement on Short-Form Video Platforms), thuật toán đề xuất của TikTok được thiết kế để kéo dài thời gian người dùng ở lại nền tảng, chứ không nhằm giúp họ ghi nhớ thông tin (Kim, 2024, tr. 18). Bên cạnh đó, các tính năng lưu video, thả tim có thể tạo ra ảo giác ghi nhớ, khiến người dùng tin rằng thông tin đã được lưu lại và vì thế giảm nỗ lực ghi nhớ (Sparrow et al., 2011).
Thứ tư là nguyên nhân đến từ thương hiệu. Nhiều doanh nghiệp chạy theo xu hướng nhất thời, sản xuất nội dung theo trào lưu mà thiếu nhất quán, khiến người xem không thể gắn các nội dung đó với một thương hiệu cụ thể.
3.2. Thảo luận
Bốn lý thuyết trình bày ở trên không tách rời mà bổ sung cho nhau, mỗi lý thuyết giải thích một tầng nguyên nhân tiếp nối tầng trước. Thuyết xử lý thông tin và chú ý có chọn lọc Broadbent (1958) lý giải rào cản đầu tiên, khi thông tin thương hiệu bị bỏ qua ngay từ giai đoạn tiếp nhận. Thuyết mã hóa kép chỉ ra nghịch lý ở tầng mã hóa: video ngắn có lợi thế về hình ảnh và âm thanh, nhưng chính nhịp độ nhanh lại làm mất đi lợi thế đó. Hiệu ứng Google giải thích vì sao người xem ít cố gắng ghi nhớ khi có thể lưu lại video, ở tầng lưu trữ. Mô hình tài sản thương hiệu của Keller chỉ ra hệ quả cuối cùng ở tầng hồi tưởng. Chính sự tác động cộng hưởng của bốn tầng nguyên nhân này đã tạo nên nghịch lý tương tác cao nhưng ghi nhớ thấp trong truyền thông video ngắn.
Bên cạnh các cơ chế nhận thức nêu trên, đặc điểm hành vi của Gen Z khi xem video ngắn cũng là yếu tố quan trọng cần xem xét. Gen Z lớn lên cùng môi trường số nên có thói quen tiếp nhận nội dung khác biệt rõ rệt so với các thế hệ trước. Các nghiên cứu cho thấy thời gian chú ý trung bình của Gen Z cho mỗi video rất ngắn và họ thường làm nhiều việc cùng lúc. Việc xem video ngắn diễn ra rời rạc, với tần suất 10 đến 15 lần mỗi ngày (Montag et al., 2019), nhưng mỗi lần chỉ kéo dài 3 đến 7 phút (TikTok, 2023). Đáng chú ý, mục đích chủ yếu khi sử dụng các nền tảng này là giải trí và giảm căng thẳng, chứ không phải để ghi nhớ thông tin. Nghiên cứu của Phan Khanh Duy (2024) về Ảnh hưởng của influencer trên TikTok và Instagram đến hành vi mua hàng của Gen Z cho thấy họ đề cao tính chân thực, hoài nghi với quảng cáo truyền thống và có xu hướng tin vào nội dung của người dùng thông thường hơn là của thương hiệu. Những đặc điểm này tạo nên một cách tiếp nhận thông tin rất riêng: Gen Z tiếp xúc với thương hiệu thường xuyên nhưng luôn trong trạng thái chú ý thấp, làm nhiều việc cùng lúc và không có ý định ghi nhớ. Trong trạng thái này, tương tác chủ yếu là phản ứng cảm xúc tức thời, còn ghi nhớ lại đòi hỏi sự tập trung và mã hóa sâu. Sự chú ý bị chia nhỏ và cách xem thụ động giải thích vì sao tương tác cao không đồng nghĩa với ghi nhớ cao.
Kết quả nghiên cứu cho thấy khoảng cách giữa tương tác và ghi nhớ có thể là một hiện tượng mang tính hệ thống, phù hợp với nghiên cứu Tiêu thụ video ngắn và quá tải nhận thức (Short-form video consumption and cognitive overload) về quá tải thông tin (Chiossi et al., 2023) và Hiệu ứng Google đối với trí nhớ: Những hệ quả nhận thức của việc có thông tin trong tầm tay (Google effects on memory: Cognitive consequences of having information at our fingertips) về hiệu ứng Google (Sparrow et al., 2011). So với nghiên cứu Video ngắn TikTok tại Việt Nam: Đặc điểm và hiệu quả truyền thông vốn tập trung vào đặc điểm video, bài viết này bổ sung góc nhìn tâm lý học nhận thức để giải thích nguyên nhân sâu xa (Phạm Văn Tuân et al., 2023). Tuy nhiên, cần lưu ý rằng đây là kết quả tổng hợp lý thuyết, chưa phải kết quả rút ra từ dữ liệu khảo sát trực tiếp.
Tổng hợp lại, nghịch lý giữa tương tác cao và ghi nhớ thấp không xuất phát từ một nguyên nhân đơn lẻ mà là kết quả tác động cộng hưởng của nhiều yếu tố: nội dung đưa thông tin thương hiệu đến muộn; người xem tiếp nhận trong trạng thái chú ý thấp và làm nhiều việc cùng lúc; nền tảng ưu tiên kéo dài thời gian xem hơn là giúp người xem ghi nhớ; còn thương hiệu thiếu nhất quán trong thông điệp. Ở mỗi yếu tố, các giới hạn về chú ý, tình trạng quá tải khi mã hóa thông tin và thói quen dựa vào bộ nhớ ngoài đều làm giảm khả năng chuyển tương tác thành hồi tưởng thương hiệu. Vì vậy, các chỉ số tương tác nên được xem là điều kiện cần nhưng chưa đủ để đánh giá hiệu quả truyền thông; thương hiệu cần bổ sung các thước đo về nhận diện và hồi tưởng. Đây là cơ sở để bài viết đề xuất các hàm ý chiến lược dưới đây.
Hàm ý đối với chiến lược truyền thông thương hiệu thời trang trong video ngắn trên TikTok
Một là, về nội dung, chúng tôi khuyến nghị logo hoặc tên thương hiệu nên xuất hiện ngay trong 0,5-1 giây đầu tiên của video. Đề xuất này dựa trên nghiên cứu của TikTok (2023) cho thấy 3 giây đầu quyết định 85% khả năng người xem tiếp tục theo dõi hay lướt qua. Tuy nhiên, hiện chưa có thử nghiệm đối chứng tại Việt Nam để kiểm chứng hiệu quả của khuyến nghị này. Chúng tôi cũng khuyến nghị sử dụng âm nhạc như một công cụ giúp người xem nhớ thương hiệu, dựa trên nghiên cứu của Hasher et al. (1977). Việc tiếp xúc nhiều lần với cùng một thông tin tạo ra cảm giác quen thuộc và tin tưởng. Các thương hiệu có thể xây dựng chuỗi nội dung có câu chuyện xuyên suốt, lặp lại thông điệp nhưng có biến tấu để tạo cảm giác quen thuộc.
Hai là, về tương tác, chúng tôi khuyến nghị thương hiệu cần xác định lại thế nào là tương tác có giá trị. Thay vì khuyến khích lưu video, vốn dễ tạo ảo giác ghi nhớ, thương hiệu nên khuyến khích các tương tác đòi hỏi người xem phải suy nghĩ chủ động như gắn thẻ bạn bè, bình luận có nội dung hoặc tham gia thử thách. Theo nghiên cứu của Atkinson & Shiffrin (1968), chỉ những thông tin được xử lý sâu mới có thể chuyển vào trí nhớ dài hạn. Các hình thức yêu cầu người xem nhập mã hoặc trả lời câu hỏi liên quan đến thương hiệu có thể buộc họ chủ động nhớ lại, qua đó thúc đẩy quá trình hồi tưởng.
Ba là, về thuật toán, chúng tôi khuyến nghị đăng tải video theo lịch trình đều đặn, bởi việc tiếp xúc nhiều lần có thể tạo ra hiệu ứng ảo giác chân thực (illusory truth effect), giúp người xem tin và nhớ nội dung (Hasher et al., 1977). Thương hiệu có thể sản xuất 10-20 phiên bản khác nhau xoay quanh cùng một chủ đề, dựa trên Đề xuất thuật toán và tương tác người dùng trên nền tảng video ngắn (Algorithmic Recommendation and User Engagement on Short-Form Video Platforms), theo đó việc cung cấp đủ nội dung đa dạng giúp thuật toán học và phân phối video hiệu quả hơn (Kim, 2024, tr. 22). Tuy nhiên, số lượng phiên bản phù hợp cần được kiểm định thực nghiệm trong từng bối cảnh cụ thể.
4. Kết luận
Nghiên cứu về nghịch lý giữa tương tác cao và ghi nhớ thấp trong truyền thông video ngắn của thương hiệu thời trang trên TikTok rút ra một số kết luận. Thứ nhất, các chỉ số tương tác trên nền tảng video ngắn có thể không phản ánh đầy đủ hiệu quả ghi nhớ thương hiệu. Thứ hai, bốn lý thuyết nền tảng gồm xử lý thông tin, mã hóa kép, hiệu ứng Google và mô hình tài sản thương hiệu cung cấp một khung giải thích cho nghịch lý này, từ rào cản về chú ý, hạn chế trong mã hóa, thói quen dựa vào bộ nhớ ngoài đến khó khăn trong xây dựng tài sản thương hiệu. Thứ ba, các đề xuất giải pháp được trình bày như những phương án cần kiểm định thực nghiệm, chưa phải là khuyến nghị đã được chứng minh. Về lý luận, bài viết góp phần kết nối lý thuyết về trí nhớ với việc đánh giá hiệu quả truyền thông thương hiệu; về thực tiễn, bài viết gợi mở hướng đo lường mức độ hồi tưởng thương hiệu. Hướng nghiên cứu tiếp theo cần thực hiện các khảo sát thực nghiệm với mẫu cụ thể tại Việt Nam để kiểm định các giả thuyết và đề xuất nêu trên./.
Trích dẫn bài báo
Bài liên quan
- Các nhân tố tác động đến ý định sử dụng AI tạo sinh trong thiết kế bài giảng điện tử: Nghiên cứu trường hợp tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền
- Đổi mới công tác bồi dưỡng ở Học viện Báo chí và Tuyên truyền trong bối cảnh mới
- Về hoạt động tự quản cộng đồng dân cư, thôn, tổ dân phố ở Việt Nam trong bối cảnh mới
- Xây dựng thương hiệu nông sản xanh Việt Nam trong kỷ nguyên vươn mình theo Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng
- Tác động của chuyển đổi số đến sự chuyển dịch cơ cấu lao động ở Việt Nam hiện nay
llcttt1994dientu@gmail.com
02438348033


