Nội dung khoe khoang trên TikTok và sự bất tương hợp bản thân ở Thế hệ Z Việt Nam: Khung lý thuyết tích hợp
Boastful content on TikTok and Self-Discrepancy among Vietnamese Gen Z: An Integrated Conceptual Framework
| Trần Thanh Nhân | nhan2483201080013@vanlanguni.vn | Công ty Cổ phần Truyền thông và Công nghệ Khải Minh; Học viên cao học, Trường Đại học Văn Lang |
Tóm tắt:
Abstract:
Từ khóa:
nội dung khoe khoang, flexing, TikTok, chuẩn sống lý tưởng hóa, bất tương hợp bản thân.
Keyword:
boastful content, flexing, TikTok, idealized lifestyle standards, self-discrepancy
Nội dung:
1. Đặt vấn đề
Trong đời sống truyền thông số, mạng xã hội không chỉ là nơi trao đổi thông tin và giải trí mà còn là không gian người dùng quan sát đời sống của người khác, xây dựng hình ảnh bản thân và tiếp nhận các chuẩn mực xã hội về thành công, ngoại hình, tiêu dùng và vị thế. Báo cáo Digital 2026: Vietnam ghi nhận Việt Nam có 85,6 triệu người dùng internet vào cuối năm 2025, tương đương 84,2% dân số, và 79,0 triệu định danh người dùng mạng xã hội hoạt động, tương đương 77,6% dân số. Riêng TikTok, dữ liệu tiếp cận quảng cáo cho thấy nền tảng này có 76,1 triệu người dùng từ 18 tuổi trở lên tại Việt Nam vào cuối năm 2025 (Kemp, 2025). Các số liệu này cho thấy, TikTok đã trở thành một không gian truyền thông đáng chú ý đối với người trẻ Việt Nam.
Một đặc điểm nổi bật của TikTok là dòng nội dung được cá nhân hóa bởi thuật toán đề xuất. Vombatkere et al., trong nghiên cứu “TikTok và nghệ thuật cá nhân hóa: Khảo sát cơ chế khám phá và khai thác trên dòng nội dung mạng xã hội” (TikTok and the Art of Personalization: Investigating Exploration and Exploitation on Social Media Feeds), cho thấy hành vi bấm thích và theo dõi là những tín hiệu liên quan đến cá nhân hóa dòng video; nghiên cứu cũng xem xét tỷ lệ video được xem (Vombatkere et al., 2024).
Trong văn hóa nền tảng hiện đại, “nội dung khoe khoang” tức việc phô trương các dấu hiệu về thành công, tài sản, ngoại hình hay lối sống sang trọng đang trở thành một hiện tượng phổ biến, đóng vai trò như việc trình hiện các chuẩn sống lý tưởng hóa trước công chúng.
Tuy nhiên, các nghiên cứu hiện hành về người trẻ Việt Nam trên không gian số phần lớn mới dừng lại ở việc khảo sát nghiện mạng xã hội, nỗi sợ bị bỏ lỡ hoặc ảnh hưởng chung đến sức khỏe tâm thần. Hiện vẫn thiếu vắng những nghiên cứu chuyên sâu giải thích cơ chế tâm lý - truyền thông: làm thế nào một dạng nội dung cụ thể trên nền tảng số có thể tham gia vào quá trình hình thành chuẩn tham chiếu và ảnh hưởng đến đánh giá nhận thức của công chúng trẻ.
Để giải quyết khoảng trống này, bài viết vận dụng Lý thuyết nuôi cấy truyền thông (Gerbner & Gross, 1976) và Lý thuyết bất tương hợp bản thân (Higgins, 1987) nhằm xây dựng một khung lý thuyết tích hợp. Nghiên cứu tập trung giải mã mối quan hệ giữa tần suất tiếp xúc lặp lại với nội dung khoe khoang trên TikTok, sự nội tâm hóa chuẩn sống lý tưởng hóa, cảm nhận bất tương hợp bản thân và mức độ hài lòng với cuộc sống của Thế hệ Z Việt Nam, trong đó so sánh xã hội được đề xuất như một thao tác đối chiếu trung gian.
2. Phương pháp nghiên cứu
Bài viết sử dụng phương pháp nghiên cứu tài liệu, kết hợp phân tích, tổng hợp và đối chiếu các công trình đã công bố; đây là tổng quan có chọn lọc, không phải tổng quan hệ thống. Cách tiếp cận này đáp ứng yêu cầu của nghiên cứu lý luận - truyền thông, nơi mục tiêu không dừng lại ở việc đo lường định lượng đơn thuần, mà tập trung xác định, đối chiếu và cấu trúc hóa các hệ khái niệm nhằm xây dựng một khung phân tích có thể kiểm định. Nguồn tài liệu được khai thác thông qua hệ thống dữ liệu học thuật uy tín (Crossref, Google Scholar, SAGE Journals, SpringerLink, Taylor & Francis, MDPI) và các công trình chuyên khảo về hiệu ứng truyền thông, tự trình bày bản thân, Lý thuyết nuôi cấy truyền thông, so sánh xã hội, Lý thuyết bất tương hợp bản thân cùng các nghiên cứu thực tiễn về thanh thiếu niên Việt Nam trong giai đoạn 2020 - 2026. Hai lý thuyết trọng tâm là Lý thuyết nuôi cấy truyền thông của Gerbner và Gross (1976), phát triển từ nghiên cứu truyền hình tại Hoa Kỳ trong “Living with Television: The Violence Profile”, và Lý thuyết bất tương hợp bản thân của Higgins (1987) trong “Self-Discrepancy: A Theory Relating Self and Affect”; nội hàm và phạm vi vận dụng được phân tích tại mục 3.1.2 và 3.1.4.
Quá trình tổng hợp diễn giải được triển khai qua bốn bước chặt chẽ: (1) Nhận diện các khái niệm trung tâm; (2) Phân nhóm tài liệu theo các chiều kích lý thuyết; (3) Phân tích điểm giao thoa giữa các hệ tư tưởng khoa học; và (4) Tổng hợp thành khung khái niệm tích hợp cùng các mệnh đề giả thuyết nghiên cứu. Khung phương pháp này bảo đảm tính logic, sự gắn kết giữa bình diện vĩ mô (thuật toán và cấu trúc nền tảng) và bình diện vi mô (tâm lý học cá nhân), tạo nền tảng vững chắc cho các thiết kế khảo sát hoặc nghiên cứu định lượng dọc tiếp theo.
3. Kết quả và thảo luận
3.1. Kết quả nghiên cứu
3.1.1. Lý thuyết nuôi cấy truyền thông và tiếp xúc lặp lại trên TikTok
Lý thuyết nuôi cấy truyền thông trong nghiên cứu về truyền hình tại Hoa Kỳ, công bố “Sống cùng truyền hình: Hồ sơ bạo lực” (Living with Television: The Violence Profile), cho rằng việc khán giả tiếp xúc lặp lại với thông điệp truyền hình có thể liên quan đến những tiêu chuẩn dùng để phán đoán thực tại xã hội (Gerbner & Gross, 1976, tr.175). Trong nghiên cứu này, lý thuyết nuôi cấy truyền thông được sử dụng để giải thích bước đầu tiên của khung khái niệm (tức hệ thống các thành phần và mối liên hệ dự kiến, chưa được kiểm định): vì sao việc nhìn thấy lặp lại các nội dung khoe khoang trên TikTok có thể khiến những hình ảnh về thành công, ngoại hình, tài sản và lối sống trở thành chuẩn tham chiếu xã hội đối với người xem. Việc vận dụng lý thuyết nuôi cấy truyền thông vào TikTok cần được thực hiện thận trọng, vì truyền hình thường phát chương trình theo lịch chung, còn dòng video TikTok có thể khác nhau giữa các tài khoản tùy tín hiệu tương tác. Tuy nhiên, trong nghiên cứu “Nuôi cấy truyền thông và mạng xã hội: Phân tích tổng hợp” (Cultivation and Social Media: A Meta-Analysis), của Hermann et al., (2023) đã tổng hợp các nghiên cứu về hiệu ứng nuôi cấy trên mạng xã hội và cho thấy có thể xem xét giả thuyết nuôi cấy đối với nội dung cụ thể; kết quả đó không trực tiếp chứng minh tác động của flexing trên TikTok. Do đó, bài viết không xem TikTok như một “truyền hình mới”, mà xem đây là một môi trường tiếp xúc lặp lại với các nội dung được cá nhân hóa. Ví dụ, nếu một người dùng thường xuyên nhìn thấy các video như “một ngày làm việc của người trẻ thành đạt”, “hai mươi ba tuổi mua xe”, “unbox hàng hiệu”, “du lịch sang trọng” hoặc “lối sống năng suất và đẹp chuẩn”, các hình ảnh này có thể dần được tiếp nhận như những dấu hiệu của một cuộc sống đáng mong muốn. Giả thuyết nghiên cứu đặt ra là: nếu người xem gặp đi gặp lại các hình ảnh tương tự, họ có thể dần coi một số dấu hiệu là thước đo thành công, chẳng hạn thành công phải đến sớm, ngoại hình phải được tối ưu, tiêu dùng phải thể hiện vị thế và trải nghiệm cá nhân phải đủ hấp dẫn để được công nhận trên nền tảng.
3.1.2. So sánh xã hội trong quá trình người xem tự đánh giá bản thân
So sánh xã hội được xem là cơ chế cầu nối giữa chuẩn sống lý tưởng hóa và cảm nhận bất tương hợp bản thân. Trong bài “Lý thuyết về các quá trình so sánh xã hội” (A Theory of Social Comparison Processes), Festinger (1954) lập luận rằng cá nhân có xu hướng đánh giá bản thân bằng cách so sánh với người khác, đặc biệt khi thiếu tiêu chuẩn khách quan để tự đánh giá (Festinger, 1954, tr.117-118). Trên mạng xã hội, quá trình này dễ diễn ra hơn vì người dùng thường xuyên tiếp xúc với các hình ảnh đã được chọn lọc và lý tưởng hóa của người khác (Verduyn et al., 2020, tr.32-37) Trong khung đề xuất của bài viết, nội dung khoe khoang trên TikTok không trực tiếp tạo ra bất tương hợp bản thân theo một cơ chế đơn giản. Trước hết, các nội dung này cung cấp hình ảnh và chuẩn tham chiếu; sau đó, người xem có thể đối chiếu bản thân với những chuẩn đó. Khi sự đối chiếu tập trung vào khoảng cách giữa bản thân hiện tại và hình ảnh người khác được trình hiện như thành công hơn, đẹp hơn hoặc có điều kiện sống tốt hơn, so sánh xã hội có thể làm nổi bật cảm nhận thiếu hụt của người xem. Trong bài viết, so sánh xã hội chỉ được dùng để giải thích thao tác đối chiếu với chuẩn tham chiếu; vai trò trung gian, nếu có, cần nghiên cứu thực nghiệm kiểm định.
3.1.3. Lý thuyết bất tương hợp bản thân và đánh giá cuộc sống
Nếu Lý thuyết nuôi cấy truyền thông giúp giải thích cách chuẩn sống lý tưởng hóa được hình thành qua tiếp xúc lặp lại, Lý thuyết bất tương hợp bản thân giúp giải thích vì sao các chuẩn này có thể liên hệ đến cảm nhận và đánh giá của cá nhân về cuộc sống. Trong công trình “Bất tương hợp bản thân: Lý thuyết về bản thân và cảm xúc” (Self-Discrepancy: A Theory Relating Self and Affect), cá nhân có thể trải nghiệm sự bất tương hợp khi nhận thấy khoảng cách giữa bản thân hiện tại và hình ảnh bản thân lý tưởng hoặc bản thân mà họ cho rằng mình nên đạt tới (Higgins, 1987, tr.319-321). Khoảng cách này có thể gắn với các trạng thái cảm xúc tiêu cực và sự tự đánh giá kém tích cực hơn. Trong bối cảnh TikTok, một người trẻ có thể nhìn thấy những hình ảnh về bạn đồng trang lứa có công việc tốt, thu nhập cao, ngoại hình nổi bật, quan hệ xã hội rộng hoặc khả năng du lịch và tiêu dùng thường xuyên. Khi những hình ảnh này được đối chiếu với bản thân hiện tại, người xem có thể cảm thấy mình chưa đủ thành công, chưa đủ hấp dẫn, chưa sống đúng với kỳ vọng hoặc chưa đạt được hình ảnh bản thân lý tưởng. Đây là tình huống minh họa dựa trên hướng giải thích của Higgins (1987), không phải kết quả quan sát người dùng TikTok. Đây là dạng bất tương hợp bản thân có thể được nuôi dưỡng bởi các chuẩn sống lý tưởng hóa trên nền tảng. Một số nghiên cứu về truyền thông và hình ảnh bản thân cho thấy, truyền thông có thể liên quan đến cảm nhận bất tương hợp và tự đánh giá của cá nhân. Trong “Truyền thông có thể ảnh hưởng đến chúng ta không? So sánh xã hội, bất tương hợp bản thân và hình mẫu gầy lý tưởng” (Can the Media Affect Us? Social Comparison, Self-Discrepancy, and the Thin Ideal), chỉ ra rằng hình ảnh lý tưởng về ngoại hình trên truyền thông có thể liên hệ với so sánh xã hội, bất tương hợp bản thân và cảm xúc tiêu cực (Bessenoff. 2006, tr.239-251), Devos et al., (2025), trong “Thành công lớn hoặc không gì cả: Quan hệ theo thời gian giữa việc tiếp xúc hình ảnh thành công trên mạng xã hội và cảm giác bất tương hợp ở thanh thiếu niên” (Go Big or Go Home: Examining the Longitudinal Relations between Exposure to Successful Portrayals on Social Media and Adolescents’ Feelings of Discrepancy), cũng nghiên cứu mối quan hệ giữa tiếp xúc với hình ảnh thành công trên mạng xã hội và cảm nhận bất tương hợp ở thanh thiếu niên.
Kế thừa hướng này, bài viết đề xuất mở rộng sang bối cảnh TikTok và thế hệ Z Việt Nam, đồng thời gắn cảm nhận bất tương hợp với sự hài lòng với cuộc sống, tức đánh giá nhận thức tổng quát của cá nhân về chất lượng cuộc sống của mình (Pavot và Diener, 1993). So với nghiên cứu dọc ba đợt của Devos et al., (2025), vốn không ghi nhận quan hệ thay đổi theo thời gian trong từng cá nhân giữa tiếp xúc hình ảnh thành công và cảm giác bất tương hợp, , khung đề xuất trong bài viết này khác ở ba điểm. Thứ nhất, bài viết thu hẹp bối cảnh vào TikTok, một nền tảng video ngắn có cơ chế cá nhân hóa mạnh. Thứ hai, bài viết tiếp cận nội dung khoe khoang như một dạng biểu đạt cụ thể của chuẩn sống lý tưởng hóa, thay vì chỉ nói chung về các hình ảnh thành công trên mạng xã hội. Thứ ba, bài viết nối bất tương hợp bản thân với sự hài lòng với cuộc sống trong bối cảnh Gen Z Việt Nam, qua đó mở rộng thảo luận từ cảm nhận khoảng cách bản thân sang đánh giá tổng quát về đời sống.
3.1.4. Nội dung khoe khoang trên TikTok và chuẩn sống lý tưởng hóa
Nội dung khoe khoang trên TikTok cần được hiểu rộng hơn một hành vi “khoe” đơn lẻ. Ở cấp độ nền tảng, các video khoe thành tích, tài sản, ngoại hình, trải nghiệm hoặc lối sống không chỉ truyền đạt thông tin về người đăng mà còn trình hiện một tập hợp chuẩn mực về “cuộc sống đáng mơ ước”. Những chuẩn mực này có thể bao gồm thành công sớm, ngoại hình nổi bật, khả năng tiêu dùng cao, quan hệ xã hội rộng, trải nghiệm du lịch hoặc giải trí sang trọng và phong cách sống được gán giá trị xã hội cao; các ví dụ này được sử dụng để xác định phạm vi khái niệm của bài viết, không phải danh mục phân loại đã được kiểm định. Trong phạm vi nghiên cứu này, “chuẩn sống lý tưởng hóa” được định nghĩa là tập hợp hình ảnh và tiêu chí về cuộc sống vượt trội mà người xem có thể tiếp nhận làm chuẩn tham chiếu, tức các hình ảnh và kỳ vọng xã hội được truyền thông hóa, trong đó, một cuộc sống tốt đẹp thường được gắn với sự vượt trội về thành tích, vật chất, ngoại hình và trải nghiệm.
Những hình ảnh và tiêu chí ấy không đồng nhất với toàn bộ đời sống thực của người đăng, vì người đăng quyết định những thông tin, hình ảnh đưa vào video để giới thiệu với người xem. Do đó, chuẩn sống lý tưởng hóa được hiểu như một sản phẩm truyền thông, vừa phản ánh một phần đời sống xã hội, vừa tái tạo những hình ảnh có khả năng định hướng kỳ vọng của người xem; đây là lập luận lý thuyết cần được kiểm tra bằng dữ liệu về sự tiếp nhận của người xem. Cách hiểu này cũng giúp phân biệt bài viết với các nghiên cứu chỉ tập trung vào đánh giá tác giả bài viết. Chẳng hạn, các nghiên cứu về khoe khoang và khoe khoang giả khiêm tốn thường phân tích cách người xem đánh giá sự chân thành, dễ mến hoặc năng lực của tác giả bài viết (Sezer et al., 2018). Bài viết này chuyển trọng tâm sang độc giả: khi những hình ảnh vượt trội được lặp lại trong dòng nội dung cá nhân hóa, chúng có thể trở thành chuẩn tham chiếu để người trẻ định vị bản thân và cuộc sống của mình.
3.1.5. Khung phân tích và các mệnh đề lý thuyết đề xuất
Từ các phân tích ở mục 3.1.1 đến 3.1.4, bài viết tổng hợp thành một khung phân tích gồm bốn thành phần chính là tiếp xúc lặp lại với nội dung khoe khoang, chuẩn sống lý tưởng hóa, bất tương hợp bản thân và sự hài lòng với cuộc sống, trong đó so sánh xã hội được đặt ở vị trí cầu nối giữa chuẩn tham chiếu và quá trình tự đánh giá. Khung này được xây dựng trên cơ sở Lý thuyết nuôi cấy truyền thông (Gerbner & Gross, 1976), Lý thuyết bất tương hợp bản thân (Higgins, 1987), tổng hợp về hiệu ứng nuôi cấy trên mạng xã hội của Hermann et al. (2023) và nghiên cứu dọc của Devos et al. (2025). Với mỗi thành phần, bài viết làm rõ nội hàm, căn cứ lý thuyết và cách đo lường mà các nghiên cứu thực nghiệm tiếp theo có thể sử dụng.
Thành phần đầu tiên là tiếp xúc lặp lại, tức việc người dùng thường xuyên nhìn thấy các video khoe thành tích, tài sản, ngoại hình, trải nghiệm hoặc lối sống trong dòng đề xuất của TikTok. Căn cứ lý thuyết của thành phần này đến từ hai nguồn. Lý thuyết nuôi cấy truyền thông nhấn mạnh tính tích lũy của việc tiếp xúc với những thông điệp có nội dung tương đồng (Gerbner & Gross, 1976), còn các nghiên cứu về thuật toán TikTok giải thích vì sao sự lặp lại ấy xảy ra mà người dùng không cần chủ động tìm kiếm: hành vi bấm thích, theo dõi và tỷ lệ xem video là những tín hiệu nền tảng dùng để cá nhân hóa dòng nội dung (Vombatkere et al., 2024). Vì đối tượng của khung là một loại nội dung cụ thể, việc đo lường nên tách tần suất tiếp xúc theo từng nhóm nội dung khoe khoang thay vì dùng tổng thời gian sử dụng TikTok. Cách đo này giúp phân biệt tác động của nội dung khoe khoang với tác động chung của việc dùng mạng xã hội, vốn là biến được nhiều nghiên cứu về người trẻ Việt Nam sử dụng (Nguyen et al., 2025).
Thành phần thứ hai là chuẩn sống lý tưởng hóa, khi các hình ảnh vượt trội xuất hiện đủ thường xuyên, người xem dần nhận thức chúng như những chuẩn sống đáng mơ ước hoặc đáng theo đuổi. Kết quả mà khung kỳ vọng từ quá trình nuôi cấy. Tổng hợp của Hermann et al. (2023) cho thấy giả thuyết nuôi cấy trên mạng xã hội có cơ sở để xem xét đối với từng loại nội dung cụ thể, dù kết quả đó chưa áp dụng trực tiếp cho nội dung khoe khoang trên TikTok. Khi đo lường, cần phân biệt việc người xem biết một hình ảnh đang phổ biến trên nền tảng với việc họ chấp nhận hình ảnh đó làm thước đo cho bản thân. Biến cần đo vì thế là mức độ nội tâm hóa, tức mức độ người xem đồng ý rằng thành công sớm, ngoại hình được tối ưu hay khả năng tiêu dùng cao là tiêu chí của một cuộc sống tốt.
Thành phần thứ ba là thao tác so sánh xã hội. Theo Festinger (1954), cá nhân tìm đến người khác để tự đánh giá khi thiếu tiêu chuẩn khách quan; trên mạng xã hội, đối tượng so sánh thường là những hình ảnh đã qua chọn lọc và lý tưởng hóa (Verduyn et al., 2020). Trong khung phân tích, so sánh xã hội mô tả việc người xem đặt bản thân cạnh các hình ảnh được trình hiện trên TikTok để xác định mình đang ở đâu so với chuẩn đó. Hướng đo lường phù hợp là xu hướng so sánh bản thân với người khác ngay sau khi tiếp xúc nội dung, thay vì xu hướng so sánh chung như một đặc điểm tính cách. Như đã nêu ở mục 3.1.2, vai trò trung gian của thành phần này mới dừng ở mức đề xuất.
Thành phần thứ tư là bất tương hợp bản thân, được hiểu là cảm nhận về khoảng cách giữa bản thân hiện tại và hình ảnh bản thân lý tưởng mà người xem hướng tới. Higgins (1987) cho rằng khoảng cách này gắn với các trạng thái cảm xúc tiêu cực, còn Devos et al. (2025) đã khảo sát quan hệ giữa việc tiếp xúc hình ảnh thành công trên mạng xã hội với cảm giác bất tương hợp ở thanh thiếu niên. Trong bối cảnh TikTok, thành phần này được đo qua cảm nhận thiếu hụt, mức độ khoảng cách bản thân do người xem tự báo cáo hoặc áp lực phải tự hoàn thiện sau khi tiếp xúc với nội dung khoe khoang.
Thành phần cuối cùng, sự hài lòng với cuộc sống, là đánh giá nhận thức tổng quát của người xem về chất lượng cuộc sống của mình (Pavot & Diener, 1993). Đưa thành phần này vào khung giúp mở rộng phân tích từ cảm nhận khoảng cách bản thân sang đánh giá về đời sống nói chung, vốn là chỉ báo quen thuộc trong nghiên cứu hạnh phúc chủ quan. Về đo lường, Thang đo sự hài lòng với cuộc sống (Satisfaction With Life Scale) của Diener et al. (1985) là lựa chọn phù hợp vì ngắn gọn và đã được sử dụng rộng rãi (Pavot & Diener, 1993); tùy thiết kế nghiên cứu, các chỉ báo tương đương cũng được chấp nhận.
Để khung khái niệm chuyển hóa được thành nghiên cứu thực nghiệm, bài viết đề xuất năm mệnh đề lý thuyết, sắp xếp theo trình tự các thành phần nêu trên.
Mệnh đề 1 cho rằng tần suất tiếp xúc với nội dung khoe khoang trên TikTok có liên hệ dương với mức độ người dùng nhận thức các hình ảnh thành công, ngoại hình, tài sản và lối sống như những chuẩn sống đáng theo đuổi. Đây là cách phát biểu giả thuyết nuôi cấy cho một loại nội dung cụ thể: người xem càng gặp nhiều hình ảnh vượt trội, những hình ảnh ấy càng dễ trở thành thước đo thông thường về cuộc sống. Để kiểm định mệnh đề này, tiếp xúc cần được đo theo loại nội dung chứ không theo thời lượng sử dụng nền tảng.
Mệnh đề 2 nối chuẩn sống lý tưởng hóa với tự đánh giá: mức độ nội tâm hóa chuẩn sống lý tưởng hóa có liên hệ dương với cảm nhận bất tương hợp giữa bản thân hiện tại và bản thân lý tưởng. Theo lập luận của Higgins (1987), một chuẩn chỉ gây ra cảm giác thiếu hụt khi cá nhân xem nó là chuẩn của chính mình. Biến dự báo ở đây vì vậy là mức độ chấp nhận chuẩn, không phải mức độ tiếp xúc. Cách đặt vấn đề này cũng giải thích vì sao hai người xem cùng một lượng nội dung khoe khoang lại có cảm nhận khác nhau về bản thân.
Mệnh đề 3 đề cập đến hệ quả cuối của chuỗi quan hệ: cảm nhận bất tương hợp bản thân có liên hệ âm với sự hài lòng với cuộc sống. Mệnh đề này kế thừa lập luận của Higgins (1987) về cảm xúc tiêu cực đi kèm khoảng cách bản thân và bổ sung đánh giá nhận thức tổng quát về đời sống theo cách hiểu của Pavot và Diener (1993). Nếu được xác nhận, mệnh đề 3 sẽ đưa tác động của nội dung khoe khoang ra khỏi phạm vi cảm xúc nhất thời sau khi xem video, gắn nó với cách người trẻ nhìn nhận cuộc sống của mình.
Mệnh đề 4 đặt so sánh xã hội làm cơ chế cầu nối giữa tiếp xúc với nội dung khoe khoang và cảm nhận bất tương hợp bản thân. Lập luận dựa trên Festinger (1954) và tổng quan của Verduyn et al., (2020): nội dung khoe khoang cung cấp đối tượng để so sánh, và thao tác so sánh với những người được trình hiện là thành công hơn khiến khoảng cách bản thân trở nên rõ ràng. Bessenoff (2006) đã ghi nhận chuỗi quan hệ tương tự giữa hình mẫu ngoại hình lý tưởng trên truyền thông, so sánh xã hội và bất tương hợp bản thân. Mệnh đề 4 được phát biểu thận trọng hơn ba mệnh đề đầu, vì kiểm định vai trò trung gian đòi hỏi dữ liệu có trình tự thời gian rõ ràng.
Mệnh đề 5 là mệnh đề về hiệu ứng điều tiết: mức độ lặp lại và đồng nhất của nội dung khoe khoang trong dòng đề xuất TikTok điều tiết mối liên hệ giữa tần suất tiếp xúc và mức độ hình thành chuẩn sống lý tưởng hóa. Mệnh đề này xuất phát từ đặc thù nền tảng đã phân tích ở mục 3.1.1. Truyền hình phát cùng một lịch chương trình cho mọi khán giả, còn dòng video TikTok được cá nhân hóa theo tín hiệu tương tác (Vombatkere et al., 2024), nên hai người dùng có cùng thời lượng xem vẫn nhận những dòng nội dung với độ đồng nhất rất khác nhau. Khi dòng đề xuất lặp lại cùng một kiểu hình ảnh thành công, hiệu ứng nuôi cấy được dự báo sẽ mạnh hơn so với khi nội dung khoe khoang xen lẫn nhiều loại nội dung khác.
Xét tổng thể, mệnh đề 1 đến mệnh đề 3 tạo thành trục chính của khung, đi từ tiếp xúc đến chuẩn sống lý tưởng hóa, bất tương hợp bản thân và sự hài lòng với cuộc sống; mệnh đề 4 và mệnh đề 5 bổ sung cơ chế cầu nối và điều kiện điều tiết. Các mệnh đề được phát biểu dưới dạng mối liên hệ, không phải quan hệ nhân quả, và phù hợp để kiểm định bằng khảo sát cắt ngang, thí nghiệm hoặc nghiên cứu dọc. Riêng kết quả của Devos et al. (2025), vốn không ghi nhận quan hệ thay đổi theo thời gian trong từng cá nhân, cho thấy cần các thiết kế dọc với nhiều đợt đo trước khi đưa ra kết luận về chiều tác động.
3.2. Thảo luận
Dưới ánh sáng của các mô hình lý thuyết truyền thông hiện đại, kết quả nghiên cứu phác họa bức tranh đa chiều về tác động của nội dung khoe khoang trên TikTok đối với thế hệ Z Việt Nam, đồng thời đặt ra những vấn đề cấp thiết cần được lý giải thấu đáo dưới góc độ khoa học báo chí truyền thông.
Thứ nhất, việc định hình chuẩn sống lý tưởng hóa qua các dòng nội dung cá nhân hóa trên TikTok minh chứng cho sự biến đổi sâu sắc trong phương thức truyền tải và tiếp nhận chuẩn mực xã hội. Khác với truyền thông đại chúng truyền thống vốn mang tính một chiều và định hướng công khai, thuật toán đề xuất của TikTok tạo ra một môi trường “nuôi cấy” vi mô, nơi các thông điệp về thành công, tài sản và lối sống vượt trội được lặp đi lặp lại với cường độ cao. Điều này củng cố luận điểm cho rằng mạng xã hội không chỉ phản chiếu thực tại mà còn chủ động kiến tạo những chân trời kỳ vọng mới, đôi khi xa rời các giá trị thực tiễn của đại đa số người trẻ.
Thứ hai, cơ chế vận hành của quá trình tự đánh giá cho thấy so sánh xã hội đóng vai trò là chiếc cầu nối trọng yếu nhưng đầy tổn thương. Khi không gian mạng ngập tràn những hình ảnh được biên tập hoàn hảo, quá trình đối chiếu vô thức của người xem dễ dàng chuyển hóa thành cảm giác bất tương hợp bản thân. Sự chênh lệch giữa “bản thân hiện tại” (đang đối mặt với áp lực mưu sinh, học tập, lập nghiệp) và “bản thân lý tưởng” (được nhào nặn qua các thước phim ngắn trên TikTok) chính là nguyên nhân làm xói mòn mức độ hài lòng với cuộc sống của thế hệ trẻ.
Thứ ba, đặt hiện tượng này vào bối cảnh văn hóa - xã hội Việt Nam, những áp lực về thành công sớm, thể diện cộng đồng và sự công nhận xã hội càng làm gia tăng sức nặng của các chuẩn sống số. Những nghiên cứu gần đây về sức khỏe tâm lý và hành vi trực tuyến của giới trẻ Việt Nam đã chỉ ra mối liên hệ mật thiết giữa không gian mạng và các biểu hiện căng thẳng tâm lý. Do đó, việc nghiên cứu TikTok không thể tách rời khỏi cấu trúc xã hội bản địa, nơi không gian số giao thoa mạnh mẽ với các giá trị truyền thống về thành đạt và vị thế cá nhân. Sự tích hợp giữa Lý thuyết nuôi cấy, Thuyết so sánh xã hội và Lý thuyết bất tương hợp bản thân mở ra định hướng thực tiễn cho công tác giáo dục truyền thông, nâng cao “sức đề kháng số” cho thế hệ Z trước các trào lưu định hình lối sống trên không gian mạng.
4. Kết luận
Bài viết đã xây dựng một khung lý thuyết tích hợp nhằm giải mã cơ chế tác động của nội dung khoe khoang trên TikTok đối với thế hệ Z Việt Nam dưới góc độ hình thành chuẩn sống lý tưởng hóa và hệ lụy tâm lý - xã hội. Nghiên cứu chỉ ra rằng, thông qua sự lặp lại của thuật toán và quá trình so sánh xã hội, những nội dung tưởng chừng mang tính giải trí cá nhân này lại âm thầm định hình các chuẩn tham chiếu khắt khe, khơi mào cảm giác bất tương hợp bản thân và làm suy giảm mức độ hài lòng với cuộc sống của người trẻ.
Đóng góp cốt lõi của bài viết nằm ở việc phân tích bản chất loại hình nội dung và cấu trúc tác động tâm lý đi kèm, đồng thời cung cấp hệ thống 5 mệnh đề lý thuyết có thể kiểm định cho các hướng nghiên cứu định lượng trong tương lai.
Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra sâu rộng, việc nhận diện rõ bản chất của văn hóa flexing trên nền tảng số không chỉ có ý nghĩa về mặt học thuật mà còn là cơ sở thực tiễn quan trọng để định hướng nhận thức, xây dựng lối sống lành mạnh và củng cố bản lĩnh tâm lý cho thế hệ chủ nhân tương lai của đất nước./.
Tài liệu tham khảo:
Bessenoff, G. R. (2006). Can the media affect us? Social comparison, self-discrepancy, and the thin ideal. Psychology of Women Quarterly, 30(3), 239-251. https://doi.org/10.1111/j.1471-6402.2006.00292.x
Boeker, M., & Urman, A. (2022). An empirical investigation of personalization factors on TikTok. Proceedings of the ACM Web Conference 2022, 2298-2309. https://doi.org/10.1145/3485447.3512102
Devos, S., Schreurs, L., Eggermont, S., & Vandenbosch, L. (2025). Go big or go home: Examining the longitudinal relations between exposure to successful portrayals on social media and adolescents' feelings of discrepancy. New Media & Society, 27(2), 1034-1052. https://doi.org/10.1177/14614448231188935
Diener, E., Emmons, R. A., Larsen, R. J., & Griffin, S. (1985). The Satisfaction With Life Scale. Journal of Personality Assessment, 49(1), 71-75. https://doi.org/10.1207/s15327752jpa4901_13
Doan, L. P., Le, L. K., Nguyen, T. T., Nguyen, T. T. P., Le, M. N. V., Vu, G. T., Latkin, C. A., Ho, C. S. H., Ho, R. C. M., & Zhang, M. W. B. (2022). Social media addiction among Vietnamese youths: Patterns and correlated factors. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(21), 14416. https://doi.org/10.3390/ijerph192114416
Festinger, L. (1954). A theory of social comparison processes. Human Relations, 7(2), 117-140. https://doi.org/10.1177/001872675400700202
Gerbner, G., & Gross, L. (1976). Living with television: The violence profile. Journal of Communication, 26(2), 172-194. https://doi.org/10.1111/j.1460-2466.1976.tb01397.x
Goffman, E. (1959). The presentation of self in everyday life. Doubleday.
Hermann, E., Morgan, M., & Shanahan, J. (2023). Cultivation and social media: A meta-analysis. New Media & Society, 25(9), 2492-2511. https://doi.org/10.1177/14614448231180257
Higgins, E. T. (1987). Self-discrepancy: A theory relating self and affect. Psychological Review, 94(3), 319-340. https://doi.org/10.1037/0033-295X.94.3.319
Kemp, S. (2025, November 8). Digital 2026: Vietnam. DataReportal - Global Digital Insights. https://datareportal.com/reports/digital-2026-vietnam
Leary, M. R., & Kowalski, R. M. (1990). Impression management: A literature review and two-component model. Psychological Bulletin, 107(1), 34-47. https://doi.org/10.1037/0033-2909.107.1.34
Mach, L. T., Lai, Y. C., & Tran, M. T. (2026). Addiction to social media and the expression of the true self of Vietnamese youth. Connectist: Istanbul University Journal of Communication Sciences, 69, 64-80. https://doi.org/10.26650/CONNECTIST2025-1800458
Nguyen, T. T., Nguyen, D. C., Nguyen, C. T., Vu, T. T. M., Ngo, T., Pham, A. B. G., Tran, T. Q., Hoang, L. P., Dang, H., Boyer, L., Fond, G., Auquier, P., Latkin, C. A., Ho, R. C. M., Ho, C. S. H., & Zhang, M. W. B. (2025). Patterns of social media use in Vietnamese youths: Status and associations with psychological well-being. BMC Public Health, 25, 1274. https://doi.org/10.1186/s12889-025-22337-8
Pavot, W., & Diener, E. (1993). Review of the Satisfaction With Life Scale. Psychological Assessment, 5(2), 164-172. https://doi.org/10.1037/1040-3590.5.2.164
Scott, G. G., & Ravenscroft, K. (2017). Bragging on Facebook: The interaction of content source and focus in online impression formation. Cyberpsychology, Behavior, and Social Networking, 20(1), 58-63. https://doi.org/10.1089/cyber.2016.0311
Sezer, O., Gino, F., & Norton, M. I. (2018). Humblebragging: A distinct and ineffective self-presentation strategy. Journal of Personality and Social Psychology, 114(1), 52-74. https://doi.org/10.1037/pspi0000108
Valkenburg, P. M., Peter, J., & Walther, J. B. (2016). Media effects: Theory and research. Annual Review of Psychology, 67, 315-338. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-122414-033608
Verduyn, P., Gugushvili, N., Massar, K., Täht, K., & Kross, E. (2020). Social comparison on social networking sites. Current Opinion in Psychology, 36, 32-37. https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2020.04.002
Vombatkere, K., Mousavi, S., Zannettou, S., Roesner, F., & Gummadi, K. P. (2024). TikTok and the art of personalization: Investigating exploration and exploitation on social media feeds. arXiv. https://arxiv.org/abs/2403.12410
nội dung khoe khoang, flexing, TikTok, chuẩn sống lý tưởng hóa, bất tương hợp bản thân.
boastful content, flexing, TikTok, idealized lifestyle standards, self-discrepancy
Bessenoff, G. R. (2006). Can the media affect us? Social comparison, self-discrepancy, and the thin ideal. Psychology of Women Quarterly, 30(3), 239-251. https://doi.org/10.1111/j.1471-6402.2006.00292.x
Boeker, M., & Urman, A. (2022). An empirical investigation of personalization factors on TikTok. Proceedings of the ACM Web Conference 2022, 2298-2309. https://doi.org/10.1145/3485447.3512102
Devos, S., Schreurs, L., Eggermont, S., & Vandenbosch, L. (2025). Go big or go home: Examining the longitudinal relations between exposure to successful portrayals on social media and adolescents' feelings of discrepancy. New Media & Society, 27(2), 1034-1052. https://doi.org/10.1177/14614448231188935
Diener, E., Emmons, R. A., Larsen, R. J., & Griffin, S. (1985). The Satisfaction With Life Scale. Journal of Personality Assessment, 49(1), 71-75. https://doi.org/10.1207/s15327752jpa4901_13
Doan, L. P., Le, L. K., Nguyen, T. T., Nguyen, T. T. P., Le, M. N. V., Vu, G. T., Latkin, C. A., Ho, C. S. H., Ho, R. C. M., & Zhang, M. W. B. (2022). Social media addiction among Vietnamese youths: Patterns and correlated factors. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(21), 14416. https://doi.org/10.3390/ijerph192114416
Festinger, L. (1954). A theory of social comparison processes. Human Relations, 7(2), 117-140. https://doi.org/10.1177/001872675400700202
Gerbner, G., & Gross, L. (1976). Living with television: The violence profile. Journal of Communication, 26(2), 172-194. https://doi.org/10.1111/j.1460-2466.1976.tb01397.x
Goffman, E. (1959). The presentation of self in everyday life. Doubleday.
Hermann, E., Morgan, M., & Shanahan, J. (2023). Cultivation and social media: A meta-analysis. New Media & Society, 25(9), 2492-2511. https://doi.org/10.1177/14614448231180257
Higgins, E. T. (1987). Self-discrepancy: A theory relating self and affect. Psychological Review, 94(3), 319-340. https://doi.org/10.1037/0033-295X.94.3.319
Kemp, S. (2025, November 8). Digital 2026: Vietnam. DataReportal - Global Digital Insights. https://datareportal.com/reports/digital-2026-vietnam
Leary, M. R., & Kowalski, R. M. (1990). Impression management: A literature review and two-component model. Psychological Bulletin, 107(1), 34-47. https://doi.org/10.1037/0033-2909.107.1.34
Mach, L. T., Lai, Y. C., & Tran, M. T. (2026). Addiction to social media and the expression of the true self of Vietnamese youth. Connectist: Istanbul University Journal of Communication Sciences, 69, 64-80. https://doi.org/10.26650/CONNECTIST2025-1800458
Nguyen, T. T., Nguyen, D. C., Nguyen, C. T., Vu, T. T. M., Ngo, T., Pham, A. B. G., Tran, T. Q., Hoang, L. P., Dang, H., Boyer, L., Fond, G., Auquier, P., Latkin, C. A., Ho, R. C. M., Ho, C. S. H., & Zhang, M. W. B. (2025). Patterns of social media use in Vietnamese youths: Status and associations with psychological well-being. BMC Public Health, 25, 1274. https://doi.org/10.1186/s12889-025-22337-8
Pavot, W., & Diener, E. (1993). Review of the Satisfaction With Life Scale. Psychological Assessment, 5(2), 164-172. https://doi.org/10.1037/1040-3590.5.2.164
Scott, G. G., & Ravenscroft, K. (2017). Bragging on Facebook: The interaction of content source and focus in online impression formation. Cyberpsychology, Behavior, and Social Networking, 20(1), 58-63. https://doi.org/10.1089/cyber.2016.0311
Sezer, O., Gino, F., & Norton, M. I. (2018). Humblebragging: A distinct and ineffective self-presentation strategy. Journal of Personality and Social Psychology, 114(1), 52-74. https://doi.org/10.1037/pspi0000108
Valkenburg, P. M., Peter, J., & Walther, J. B. (2016). Media effects: Theory and research. Annual Review of Psychology, 67, 315-338. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-122414-033608
Verduyn, P., Gugushvili, N., Massar, K., Täht, K., & Kross, E. (2020). Social comparison on social networking sites. Current Opinion in Psychology, 36, 32-37. https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2020.04.002
Vombatkere, K., Mousavi, S., Zannettou, S., Roesner, F., & Gummadi, K. P. (2024). TikTok and the art of personalization: Investigating exploration and exploitation on social media feeds. arXiv. https://arxiv.org/abs/2403.12410
1. Đặt vấn đề
Trong đời sống truyền thông số, mạng xã hội không chỉ là nơi trao đổi thông tin và giải trí mà còn là không gian người dùng quan sát đời sống của người khác, xây dựng hình ảnh bản thân và tiếp nhận các chuẩn mực xã hội về thành công, ngoại hình, tiêu dùng và vị thế. Báo cáo Digital 2026: Vietnam ghi nhận Việt Nam có 85,6 triệu người dùng internet vào cuối năm 2025, tương đương 84,2% dân số, và 79,0 triệu định danh người dùng mạng xã hội hoạt động, tương đương 77,6% dân số. Riêng TikTok, dữ liệu tiếp cận quảng cáo cho thấy nền tảng này có 76,1 triệu người dùng từ 18 tuổi trở lên tại Việt Nam vào cuối năm 2025 (Kemp, 2025). Các số liệu này cho thấy, TikTok đã trở thành một không gian truyền thông đáng chú ý đối với người trẻ Việt Nam.
Một đặc điểm nổi bật của TikTok là dòng nội dung được cá nhân hóa bởi thuật toán đề xuất. Vombatkere et al., trong nghiên cứu “TikTok và nghệ thuật cá nhân hóa: Khảo sát cơ chế khám phá và khai thác trên dòng nội dung mạng xã hội” (TikTok and the Art of Personalization: Investigating Exploration and Exploitation on Social Media Feeds), cho thấy hành vi bấm thích và theo dõi là những tín hiệu liên quan đến cá nhân hóa dòng video; nghiên cứu cũng xem xét tỷ lệ video được xem (Vombatkere et al., 2024).
Trong văn hóa nền tảng hiện đại, “nội dung khoe khoang” tức việc phô trương các dấu hiệu về thành công, tài sản, ngoại hình hay lối sống sang trọng đang trở thành một hiện tượng phổ biến, đóng vai trò như việc trình hiện các chuẩn sống lý tưởng hóa trước công chúng.
Tuy nhiên, các nghiên cứu hiện hành về người trẻ Việt Nam trên không gian số phần lớn mới dừng lại ở việc khảo sát nghiện mạng xã hội, nỗi sợ bị bỏ lỡ hoặc ảnh hưởng chung đến sức khỏe tâm thần. Hiện vẫn thiếu vắng những nghiên cứu chuyên sâu giải thích cơ chế tâm lý - truyền thông: làm thế nào một dạng nội dung cụ thể trên nền tảng số có thể tham gia vào quá trình hình thành chuẩn tham chiếu và ảnh hưởng đến đánh giá nhận thức của công chúng trẻ.
Để giải quyết khoảng trống này, bài viết vận dụng Lý thuyết nuôi cấy truyền thông (Gerbner & Gross, 1976) và Lý thuyết bất tương hợp bản thân (Higgins, 1987) nhằm xây dựng một khung lý thuyết tích hợp. Nghiên cứu tập trung giải mã mối quan hệ giữa tần suất tiếp xúc lặp lại với nội dung khoe khoang trên TikTok, sự nội tâm hóa chuẩn sống lý tưởng hóa, cảm nhận bất tương hợp bản thân và mức độ hài lòng với cuộc sống của Thế hệ Z Việt Nam, trong đó so sánh xã hội được đề xuất như một thao tác đối chiếu trung gian.
2. Phương pháp nghiên cứu
Bài viết sử dụng phương pháp nghiên cứu tài liệu, kết hợp phân tích, tổng hợp và đối chiếu các công trình đã công bố; đây là tổng quan có chọn lọc, không phải tổng quan hệ thống. Cách tiếp cận này đáp ứng yêu cầu của nghiên cứu lý luận - truyền thông, nơi mục tiêu không dừng lại ở việc đo lường định lượng đơn thuần, mà tập trung xác định, đối chiếu và cấu trúc hóa các hệ khái niệm nhằm xây dựng một khung phân tích có thể kiểm định. Nguồn tài liệu được khai thác thông qua hệ thống dữ liệu học thuật uy tín (Crossref, Google Scholar, SAGE Journals, SpringerLink, Taylor & Francis, MDPI) và các công trình chuyên khảo về hiệu ứng truyền thông, tự trình bày bản thân, Lý thuyết nuôi cấy truyền thông, so sánh xã hội, Lý thuyết bất tương hợp bản thân cùng các nghiên cứu thực tiễn về thanh thiếu niên Việt Nam trong giai đoạn 2020 - 2026. Hai lý thuyết trọng tâm là Lý thuyết nuôi cấy truyền thông của Gerbner và Gross (1976), phát triển từ nghiên cứu truyền hình tại Hoa Kỳ trong “Living with Television: The Violence Profile”, và Lý thuyết bất tương hợp bản thân của Higgins (1987) trong “Self-Discrepancy: A Theory Relating Self and Affect”; nội hàm và phạm vi vận dụng được phân tích tại mục 3.1.2 và 3.1.4.
Quá trình tổng hợp diễn giải được triển khai qua bốn bước chặt chẽ: (1) Nhận diện các khái niệm trung tâm; (2) Phân nhóm tài liệu theo các chiều kích lý thuyết; (3) Phân tích điểm giao thoa giữa các hệ tư tưởng khoa học; và (4) Tổng hợp thành khung khái niệm tích hợp cùng các mệnh đề giả thuyết nghiên cứu. Khung phương pháp này bảo đảm tính logic, sự gắn kết giữa bình diện vĩ mô (thuật toán và cấu trúc nền tảng) và bình diện vi mô (tâm lý học cá nhân), tạo nền tảng vững chắc cho các thiết kế khảo sát hoặc nghiên cứu định lượng dọc tiếp theo.
3. Kết quả và thảo luận
3.1. Kết quả nghiên cứu
3.1.1. Lý thuyết nuôi cấy truyền thông và tiếp xúc lặp lại trên TikTok
Lý thuyết nuôi cấy truyền thông trong nghiên cứu về truyền hình tại Hoa Kỳ, công bố “Sống cùng truyền hình: Hồ sơ bạo lực” (Living with Television: The Violence Profile), cho rằng việc khán giả tiếp xúc lặp lại với thông điệp truyền hình có thể liên quan đến những tiêu chuẩn dùng để phán đoán thực tại xã hội (Gerbner & Gross, 1976, tr.175). Trong nghiên cứu này, lý thuyết nuôi cấy truyền thông được sử dụng để giải thích bước đầu tiên của khung khái niệm (tức hệ thống các thành phần và mối liên hệ dự kiến, chưa được kiểm định): vì sao việc nhìn thấy lặp lại các nội dung khoe khoang trên TikTok có thể khiến những hình ảnh về thành công, ngoại hình, tài sản và lối sống trở thành chuẩn tham chiếu xã hội đối với người xem. Việc vận dụng lý thuyết nuôi cấy truyền thông vào TikTok cần được thực hiện thận trọng, vì truyền hình thường phát chương trình theo lịch chung, còn dòng video TikTok có thể khác nhau giữa các tài khoản tùy tín hiệu tương tác. Tuy nhiên, trong nghiên cứu “Nuôi cấy truyền thông và mạng xã hội: Phân tích tổng hợp” (Cultivation and Social Media: A Meta-Analysis), của Hermann et al., (2023) đã tổng hợp các nghiên cứu về hiệu ứng nuôi cấy trên mạng xã hội và cho thấy có thể xem xét giả thuyết nuôi cấy đối với nội dung cụ thể; kết quả đó không trực tiếp chứng minh tác động của flexing trên TikTok. Do đó, bài viết không xem TikTok như một “truyền hình mới”, mà xem đây là một môi trường tiếp xúc lặp lại với các nội dung được cá nhân hóa. Ví dụ, nếu một người dùng thường xuyên nhìn thấy các video như “một ngày làm việc của người trẻ thành đạt”, “hai mươi ba tuổi mua xe”, “unbox hàng hiệu”, “du lịch sang trọng” hoặc “lối sống năng suất và đẹp chuẩn”, các hình ảnh này có thể dần được tiếp nhận như những dấu hiệu của một cuộc sống đáng mong muốn. Giả thuyết nghiên cứu đặt ra là: nếu người xem gặp đi gặp lại các hình ảnh tương tự, họ có thể dần coi một số dấu hiệu là thước đo thành công, chẳng hạn thành công phải đến sớm, ngoại hình phải được tối ưu, tiêu dùng phải thể hiện vị thế và trải nghiệm cá nhân phải đủ hấp dẫn để được công nhận trên nền tảng.
3.1.2. So sánh xã hội trong quá trình người xem tự đánh giá bản thân
So sánh xã hội được xem là cơ chế cầu nối giữa chuẩn sống lý tưởng hóa và cảm nhận bất tương hợp bản thân. Trong bài “Lý thuyết về các quá trình so sánh xã hội” (A Theory of Social Comparison Processes), Festinger (1954) lập luận rằng cá nhân có xu hướng đánh giá bản thân bằng cách so sánh với người khác, đặc biệt khi thiếu tiêu chuẩn khách quan để tự đánh giá (Festinger, 1954, tr.117-118). Trên mạng xã hội, quá trình này dễ diễn ra hơn vì người dùng thường xuyên tiếp xúc với các hình ảnh đã được chọn lọc và lý tưởng hóa của người khác (Verduyn et al., 2020, tr.32-37) Trong khung đề xuất của bài viết, nội dung khoe khoang trên TikTok không trực tiếp tạo ra bất tương hợp bản thân theo một cơ chế đơn giản. Trước hết, các nội dung này cung cấp hình ảnh và chuẩn tham chiếu; sau đó, người xem có thể đối chiếu bản thân với những chuẩn đó. Khi sự đối chiếu tập trung vào khoảng cách giữa bản thân hiện tại và hình ảnh người khác được trình hiện như thành công hơn, đẹp hơn hoặc có điều kiện sống tốt hơn, so sánh xã hội có thể làm nổi bật cảm nhận thiếu hụt của người xem. Trong bài viết, so sánh xã hội chỉ được dùng để giải thích thao tác đối chiếu với chuẩn tham chiếu; vai trò trung gian, nếu có, cần nghiên cứu thực nghiệm kiểm định.
3.1.3. Lý thuyết bất tương hợp bản thân và đánh giá cuộc sống
Nếu Lý thuyết nuôi cấy truyền thông giúp giải thích cách chuẩn sống lý tưởng hóa được hình thành qua tiếp xúc lặp lại, Lý thuyết bất tương hợp bản thân giúp giải thích vì sao các chuẩn này có thể liên hệ đến cảm nhận và đánh giá của cá nhân về cuộc sống. Trong công trình “Bất tương hợp bản thân: Lý thuyết về bản thân và cảm xúc” (Self-Discrepancy: A Theory Relating Self and Affect), cá nhân có thể trải nghiệm sự bất tương hợp khi nhận thấy khoảng cách giữa bản thân hiện tại và hình ảnh bản thân lý tưởng hoặc bản thân mà họ cho rằng mình nên đạt tới (Higgins, 1987, tr.319-321). Khoảng cách này có thể gắn với các trạng thái cảm xúc tiêu cực và sự tự đánh giá kém tích cực hơn. Trong bối cảnh TikTok, một người trẻ có thể nhìn thấy những hình ảnh về bạn đồng trang lứa có công việc tốt, thu nhập cao, ngoại hình nổi bật, quan hệ xã hội rộng hoặc khả năng du lịch và tiêu dùng thường xuyên. Khi những hình ảnh này được đối chiếu với bản thân hiện tại, người xem có thể cảm thấy mình chưa đủ thành công, chưa đủ hấp dẫn, chưa sống đúng với kỳ vọng hoặc chưa đạt được hình ảnh bản thân lý tưởng. Đây là tình huống minh họa dựa trên hướng giải thích của Higgins (1987), không phải kết quả quan sát người dùng TikTok. Đây là dạng bất tương hợp bản thân có thể được nuôi dưỡng bởi các chuẩn sống lý tưởng hóa trên nền tảng. Một số nghiên cứu về truyền thông và hình ảnh bản thân cho thấy, truyền thông có thể liên quan đến cảm nhận bất tương hợp và tự đánh giá của cá nhân. Trong “Truyền thông có thể ảnh hưởng đến chúng ta không? So sánh xã hội, bất tương hợp bản thân và hình mẫu gầy lý tưởng” (Can the Media Affect Us? Social Comparison, Self-Discrepancy, and the Thin Ideal), chỉ ra rằng hình ảnh lý tưởng về ngoại hình trên truyền thông có thể liên hệ với so sánh xã hội, bất tương hợp bản thân và cảm xúc tiêu cực (Bessenoff. 2006, tr.239-251), Devos et al., (2025), trong “Thành công lớn hoặc không gì cả: Quan hệ theo thời gian giữa việc tiếp xúc hình ảnh thành công trên mạng xã hội và cảm giác bất tương hợp ở thanh thiếu niên” (Go Big or Go Home: Examining the Longitudinal Relations between Exposure to Successful Portrayals on Social Media and Adolescents’ Feelings of Discrepancy), cũng nghiên cứu mối quan hệ giữa tiếp xúc với hình ảnh thành công trên mạng xã hội và cảm nhận bất tương hợp ở thanh thiếu niên.
Kế thừa hướng này, bài viết đề xuất mở rộng sang bối cảnh TikTok và thế hệ Z Việt Nam, đồng thời gắn cảm nhận bất tương hợp với sự hài lòng với cuộc sống, tức đánh giá nhận thức tổng quát của cá nhân về chất lượng cuộc sống của mình (Pavot và Diener, 1993). So với nghiên cứu dọc ba đợt của Devos et al., (2025), vốn không ghi nhận quan hệ thay đổi theo thời gian trong từng cá nhân giữa tiếp xúc hình ảnh thành công và cảm giác bất tương hợp, , khung đề xuất trong bài viết này khác ở ba điểm. Thứ nhất, bài viết thu hẹp bối cảnh vào TikTok, một nền tảng video ngắn có cơ chế cá nhân hóa mạnh. Thứ hai, bài viết tiếp cận nội dung khoe khoang như một dạng biểu đạt cụ thể của chuẩn sống lý tưởng hóa, thay vì chỉ nói chung về các hình ảnh thành công trên mạng xã hội. Thứ ba, bài viết nối bất tương hợp bản thân với sự hài lòng với cuộc sống trong bối cảnh Gen Z Việt Nam, qua đó mở rộng thảo luận từ cảm nhận khoảng cách bản thân sang đánh giá tổng quát về đời sống.
3.1.4. Nội dung khoe khoang trên TikTok và chuẩn sống lý tưởng hóa
Nội dung khoe khoang trên TikTok cần được hiểu rộng hơn một hành vi “khoe” đơn lẻ. Ở cấp độ nền tảng, các video khoe thành tích, tài sản, ngoại hình, trải nghiệm hoặc lối sống không chỉ truyền đạt thông tin về người đăng mà còn trình hiện một tập hợp chuẩn mực về “cuộc sống đáng mơ ước”. Những chuẩn mực này có thể bao gồm thành công sớm, ngoại hình nổi bật, khả năng tiêu dùng cao, quan hệ xã hội rộng, trải nghiệm du lịch hoặc giải trí sang trọng và phong cách sống được gán giá trị xã hội cao; các ví dụ này được sử dụng để xác định phạm vi khái niệm của bài viết, không phải danh mục phân loại đã được kiểm định. Trong phạm vi nghiên cứu này, “chuẩn sống lý tưởng hóa” được định nghĩa là tập hợp hình ảnh và tiêu chí về cuộc sống vượt trội mà người xem có thể tiếp nhận làm chuẩn tham chiếu, tức các hình ảnh và kỳ vọng xã hội được truyền thông hóa, trong đó, một cuộc sống tốt đẹp thường được gắn với sự vượt trội về thành tích, vật chất, ngoại hình và trải nghiệm.
Những hình ảnh và tiêu chí ấy không đồng nhất với toàn bộ đời sống thực của người đăng, vì người đăng quyết định những thông tin, hình ảnh đưa vào video để giới thiệu với người xem. Do đó, chuẩn sống lý tưởng hóa được hiểu như một sản phẩm truyền thông, vừa phản ánh một phần đời sống xã hội, vừa tái tạo những hình ảnh có khả năng định hướng kỳ vọng của người xem; đây là lập luận lý thuyết cần được kiểm tra bằng dữ liệu về sự tiếp nhận của người xem. Cách hiểu này cũng giúp phân biệt bài viết với các nghiên cứu chỉ tập trung vào đánh giá tác giả bài viết. Chẳng hạn, các nghiên cứu về khoe khoang và khoe khoang giả khiêm tốn thường phân tích cách người xem đánh giá sự chân thành, dễ mến hoặc năng lực của tác giả bài viết (Sezer et al., 2018). Bài viết này chuyển trọng tâm sang độc giả: khi những hình ảnh vượt trội được lặp lại trong dòng nội dung cá nhân hóa, chúng có thể trở thành chuẩn tham chiếu để người trẻ định vị bản thân và cuộc sống của mình.
3.1.5. Khung phân tích và các mệnh đề lý thuyết đề xuất
Từ các phân tích ở mục 3.1.1 đến 3.1.4, bài viết tổng hợp thành một khung phân tích gồm bốn thành phần chính là tiếp xúc lặp lại với nội dung khoe khoang, chuẩn sống lý tưởng hóa, bất tương hợp bản thân và sự hài lòng với cuộc sống, trong đó so sánh xã hội được đặt ở vị trí cầu nối giữa chuẩn tham chiếu và quá trình tự đánh giá. Khung này được xây dựng trên cơ sở Lý thuyết nuôi cấy truyền thông (Gerbner & Gross, 1976), Lý thuyết bất tương hợp bản thân (Higgins, 1987), tổng hợp về hiệu ứng nuôi cấy trên mạng xã hội của Hermann et al. (2023) và nghiên cứu dọc của Devos et al. (2025). Với mỗi thành phần, bài viết làm rõ nội hàm, căn cứ lý thuyết và cách đo lường mà các nghiên cứu thực nghiệm tiếp theo có thể sử dụng.
Thành phần đầu tiên là tiếp xúc lặp lại, tức việc người dùng thường xuyên nhìn thấy các video khoe thành tích, tài sản, ngoại hình, trải nghiệm hoặc lối sống trong dòng đề xuất của TikTok. Căn cứ lý thuyết của thành phần này đến từ hai nguồn. Lý thuyết nuôi cấy truyền thông nhấn mạnh tính tích lũy của việc tiếp xúc với những thông điệp có nội dung tương đồng (Gerbner & Gross, 1976), còn các nghiên cứu về thuật toán TikTok giải thích vì sao sự lặp lại ấy xảy ra mà người dùng không cần chủ động tìm kiếm: hành vi bấm thích, theo dõi và tỷ lệ xem video là những tín hiệu nền tảng dùng để cá nhân hóa dòng nội dung (Vombatkere et al., 2024). Vì đối tượng của khung là một loại nội dung cụ thể, việc đo lường nên tách tần suất tiếp xúc theo từng nhóm nội dung khoe khoang thay vì dùng tổng thời gian sử dụng TikTok. Cách đo này giúp phân biệt tác động của nội dung khoe khoang với tác động chung của việc dùng mạng xã hội, vốn là biến được nhiều nghiên cứu về người trẻ Việt Nam sử dụng (Nguyen et al., 2025).
Thành phần thứ hai là chuẩn sống lý tưởng hóa, khi các hình ảnh vượt trội xuất hiện đủ thường xuyên, người xem dần nhận thức chúng như những chuẩn sống đáng mơ ước hoặc đáng theo đuổi. Kết quả mà khung kỳ vọng từ quá trình nuôi cấy. Tổng hợp của Hermann et al. (2023) cho thấy giả thuyết nuôi cấy trên mạng xã hội có cơ sở để xem xét đối với từng loại nội dung cụ thể, dù kết quả đó chưa áp dụng trực tiếp cho nội dung khoe khoang trên TikTok. Khi đo lường, cần phân biệt việc người xem biết một hình ảnh đang phổ biến trên nền tảng với việc họ chấp nhận hình ảnh đó làm thước đo cho bản thân. Biến cần đo vì thế là mức độ nội tâm hóa, tức mức độ người xem đồng ý rằng thành công sớm, ngoại hình được tối ưu hay khả năng tiêu dùng cao là tiêu chí của một cuộc sống tốt.
Thành phần thứ ba là thao tác so sánh xã hội. Theo Festinger (1954), cá nhân tìm đến người khác để tự đánh giá khi thiếu tiêu chuẩn khách quan; trên mạng xã hội, đối tượng so sánh thường là những hình ảnh đã qua chọn lọc và lý tưởng hóa (Verduyn et al., 2020). Trong khung phân tích, so sánh xã hội mô tả việc người xem đặt bản thân cạnh các hình ảnh được trình hiện trên TikTok để xác định mình đang ở đâu so với chuẩn đó. Hướng đo lường phù hợp là xu hướng so sánh bản thân với người khác ngay sau khi tiếp xúc nội dung, thay vì xu hướng so sánh chung như một đặc điểm tính cách. Như đã nêu ở mục 3.1.2, vai trò trung gian của thành phần này mới dừng ở mức đề xuất.
Thành phần thứ tư là bất tương hợp bản thân, được hiểu là cảm nhận về khoảng cách giữa bản thân hiện tại và hình ảnh bản thân lý tưởng mà người xem hướng tới. Higgins (1987) cho rằng khoảng cách này gắn với các trạng thái cảm xúc tiêu cực, còn Devos et al. (2025) đã khảo sát quan hệ giữa việc tiếp xúc hình ảnh thành công trên mạng xã hội với cảm giác bất tương hợp ở thanh thiếu niên. Trong bối cảnh TikTok, thành phần này được đo qua cảm nhận thiếu hụt, mức độ khoảng cách bản thân do người xem tự báo cáo hoặc áp lực phải tự hoàn thiện sau khi tiếp xúc với nội dung khoe khoang.
Thành phần cuối cùng, sự hài lòng với cuộc sống, là đánh giá nhận thức tổng quát của người xem về chất lượng cuộc sống của mình (Pavot & Diener, 1993). Đưa thành phần này vào khung giúp mở rộng phân tích từ cảm nhận khoảng cách bản thân sang đánh giá về đời sống nói chung, vốn là chỉ báo quen thuộc trong nghiên cứu hạnh phúc chủ quan. Về đo lường, Thang đo sự hài lòng với cuộc sống (Satisfaction With Life Scale) của Diener et al. (1985) là lựa chọn phù hợp vì ngắn gọn và đã được sử dụng rộng rãi (Pavot & Diener, 1993); tùy thiết kế nghiên cứu, các chỉ báo tương đương cũng được chấp nhận.
Để khung khái niệm chuyển hóa được thành nghiên cứu thực nghiệm, bài viết đề xuất năm mệnh đề lý thuyết, sắp xếp theo trình tự các thành phần nêu trên.
Mệnh đề 1 cho rằng tần suất tiếp xúc với nội dung khoe khoang trên TikTok có liên hệ dương với mức độ người dùng nhận thức các hình ảnh thành công, ngoại hình, tài sản và lối sống như những chuẩn sống đáng theo đuổi. Đây là cách phát biểu giả thuyết nuôi cấy cho một loại nội dung cụ thể: người xem càng gặp nhiều hình ảnh vượt trội, những hình ảnh ấy càng dễ trở thành thước đo thông thường về cuộc sống. Để kiểm định mệnh đề này, tiếp xúc cần được đo theo loại nội dung chứ không theo thời lượng sử dụng nền tảng.
Mệnh đề 2 nối chuẩn sống lý tưởng hóa với tự đánh giá: mức độ nội tâm hóa chuẩn sống lý tưởng hóa có liên hệ dương với cảm nhận bất tương hợp giữa bản thân hiện tại và bản thân lý tưởng. Theo lập luận của Higgins (1987), một chuẩn chỉ gây ra cảm giác thiếu hụt khi cá nhân xem nó là chuẩn của chính mình. Biến dự báo ở đây vì vậy là mức độ chấp nhận chuẩn, không phải mức độ tiếp xúc. Cách đặt vấn đề này cũng giải thích vì sao hai người xem cùng một lượng nội dung khoe khoang lại có cảm nhận khác nhau về bản thân.
Mệnh đề 3 đề cập đến hệ quả cuối của chuỗi quan hệ: cảm nhận bất tương hợp bản thân có liên hệ âm với sự hài lòng với cuộc sống. Mệnh đề này kế thừa lập luận của Higgins (1987) về cảm xúc tiêu cực đi kèm khoảng cách bản thân và bổ sung đánh giá nhận thức tổng quát về đời sống theo cách hiểu của Pavot và Diener (1993). Nếu được xác nhận, mệnh đề 3 sẽ đưa tác động của nội dung khoe khoang ra khỏi phạm vi cảm xúc nhất thời sau khi xem video, gắn nó với cách người trẻ nhìn nhận cuộc sống của mình.
Mệnh đề 4 đặt so sánh xã hội làm cơ chế cầu nối giữa tiếp xúc với nội dung khoe khoang và cảm nhận bất tương hợp bản thân. Lập luận dựa trên Festinger (1954) và tổng quan của Verduyn et al., (2020): nội dung khoe khoang cung cấp đối tượng để so sánh, và thao tác so sánh với những người được trình hiện là thành công hơn khiến khoảng cách bản thân trở nên rõ ràng. Bessenoff (2006) đã ghi nhận chuỗi quan hệ tương tự giữa hình mẫu ngoại hình lý tưởng trên truyền thông, so sánh xã hội và bất tương hợp bản thân. Mệnh đề 4 được phát biểu thận trọng hơn ba mệnh đề đầu, vì kiểm định vai trò trung gian đòi hỏi dữ liệu có trình tự thời gian rõ ràng.
Mệnh đề 5 là mệnh đề về hiệu ứng điều tiết: mức độ lặp lại và đồng nhất của nội dung khoe khoang trong dòng đề xuất TikTok điều tiết mối liên hệ giữa tần suất tiếp xúc và mức độ hình thành chuẩn sống lý tưởng hóa. Mệnh đề này xuất phát từ đặc thù nền tảng đã phân tích ở mục 3.1.1. Truyền hình phát cùng một lịch chương trình cho mọi khán giả, còn dòng video TikTok được cá nhân hóa theo tín hiệu tương tác (Vombatkere et al., 2024), nên hai người dùng có cùng thời lượng xem vẫn nhận những dòng nội dung với độ đồng nhất rất khác nhau. Khi dòng đề xuất lặp lại cùng một kiểu hình ảnh thành công, hiệu ứng nuôi cấy được dự báo sẽ mạnh hơn so với khi nội dung khoe khoang xen lẫn nhiều loại nội dung khác.
Xét tổng thể, mệnh đề 1 đến mệnh đề 3 tạo thành trục chính của khung, đi từ tiếp xúc đến chuẩn sống lý tưởng hóa, bất tương hợp bản thân và sự hài lòng với cuộc sống; mệnh đề 4 và mệnh đề 5 bổ sung cơ chế cầu nối và điều kiện điều tiết. Các mệnh đề được phát biểu dưới dạng mối liên hệ, không phải quan hệ nhân quả, và phù hợp để kiểm định bằng khảo sát cắt ngang, thí nghiệm hoặc nghiên cứu dọc. Riêng kết quả của Devos et al. (2025), vốn không ghi nhận quan hệ thay đổi theo thời gian trong từng cá nhân, cho thấy cần các thiết kế dọc với nhiều đợt đo trước khi đưa ra kết luận về chiều tác động.
3.2. Thảo luận
Dưới ánh sáng của các mô hình lý thuyết truyền thông hiện đại, kết quả nghiên cứu phác họa bức tranh đa chiều về tác động của nội dung khoe khoang trên TikTok đối với thế hệ Z Việt Nam, đồng thời đặt ra những vấn đề cấp thiết cần được lý giải thấu đáo dưới góc độ khoa học báo chí truyền thông.
Thứ nhất, việc định hình chuẩn sống lý tưởng hóa qua các dòng nội dung cá nhân hóa trên TikTok minh chứng cho sự biến đổi sâu sắc trong phương thức truyền tải và tiếp nhận chuẩn mực xã hội. Khác với truyền thông đại chúng truyền thống vốn mang tính một chiều và định hướng công khai, thuật toán đề xuất của TikTok tạo ra một môi trường “nuôi cấy” vi mô, nơi các thông điệp về thành công, tài sản và lối sống vượt trội được lặp đi lặp lại với cường độ cao. Điều này củng cố luận điểm cho rằng mạng xã hội không chỉ phản chiếu thực tại mà còn chủ động kiến tạo những chân trời kỳ vọng mới, đôi khi xa rời các giá trị thực tiễn của đại đa số người trẻ.
Thứ hai, cơ chế vận hành của quá trình tự đánh giá cho thấy so sánh xã hội đóng vai trò là chiếc cầu nối trọng yếu nhưng đầy tổn thương. Khi không gian mạng ngập tràn những hình ảnh được biên tập hoàn hảo, quá trình đối chiếu vô thức của người xem dễ dàng chuyển hóa thành cảm giác bất tương hợp bản thân. Sự chênh lệch giữa “bản thân hiện tại” (đang đối mặt với áp lực mưu sinh, học tập, lập nghiệp) và “bản thân lý tưởng” (được nhào nặn qua các thước phim ngắn trên TikTok) chính là nguyên nhân làm xói mòn mức độ hài lòng với cuộc sống của thế hệ trẻ.
Thứ ba, đặt hiện tượng này vào bối cảnh văn hóa - xã hội Việt Nam, những áp lực về thành công sớm, thể diện cộng đồng và sự công nhận xã hội càng làm gia tăng sức nặng của các chuẩn sống số. Những nghiên cứu gần đây về sức khỏe tâm lý và hành vi trực tuyến của giới trẻ Việt Nam đã chỉ ra mối liên hệ mật thiết giữa không gian mạng và các biểu hiện căng thẳng tâm lý. Do đó, việc nghiên cứu TikTok không thể tách rời khỏi cấu trúc xã hội bản địa, nơi không gian số giao thoa mạnh mẽ với các giá trị truyền thống về thành đạt và vị thế cá nhân. Sự tích hợp giữa Lý thuyết nuôi cấy, Thuyết so sánh xã hội và Lý thuyết bất tương hợp bản thân mở ra định hướng thực tiễn cho công tác giáo dục truyền thông, nâng cao “sức đề kháng số” cho thế hệ Z trước các trào lưu định hình lối sống trên không gian mạng.
4. Kết luận
Bài viết đã xây dựng một khung lý thuyết tích hợp nhằm giải mã cơ chế tác động của nội dung khoe khoang trên TikTok đối với thế hệ Z Việt Nam dưới góc độ hình thành chuẩn sống lý tưởng hóa và hệ lụy tâm lý - xã hội. Nghiên cứu chỉ ra rằng, thông qua sự lặp lại của thuật toán và quá trình so sánh xã hội, những nội dung tưởng chừng mang tính giải trí cá nhân này lại âm thầm định hình các chuẩn tham chiếu khắt khe, khơi mào cảm giác bất tương hợp bản thân và làm suy giảm mức độ hài lòng với cuộc sống của người trẻ.
Đóng góp cốt lõi của bài viết nằm ở việc phân tích bản chất loại hình nội dung và cấu trúc tác động tâm lý đi kèm, đồng thời cung cấp hệ thống 5 mệnh đề lý thuyết có thể kiểm định cho các hướng nghiên cứu định lượng trong tương lai.
Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra sâu rộng, việc nhận diện rõ bản chất của văn hóa flexing trên nền tảng số không chỉ có ý nghĩa về mặt học thuật mà còn là cơ sở thực tiễn quan trọng để định hướng nhận thức, xây dựng lối sống lành mạnh và củng cố bản lĩnh tâm lý cho thế hệ chủ nhân tương lai của đất nước./.
Trích dẫn bài báo
Bài liên quan
- Những biến đổi của văn hóa doanh nghiệp và thách thức đặt ra với truyền thông nội bộ trong thời đại số
- Truyền thông ESG của doanh nghiệp: Từ cam kết đến minh chứng
- Phong cách báo chí của nhà báo Hữu Thọ qua nghệ thuật ngôn từ tác phẩm
- Ngày Pháp luật Việt Nam và giải pháp tăng cường văn hóa tuân thủ pháp luật trong hoạt động báo chí, truyền thông
- Podcast trong truyền thông thương hiệu đại học tại Việt Nam
llcttt1994dientu@gmail.com
02438348033


