Truyền thông ESG của doanh nghiệp: Từ cam kết đến minh chứng
Corporate ESG communication: From commitment to evidence
| Trần Thị Diệu Huyền | huyen.2583201080020@vanlanguni.vn | Công ty TNHH FNNB, tỉnh Khánh Hòa, Việt Nam; Học viên cao học Khoa Quan hệ Công chúng và Truyền thông, Trường Đại học Văn Lang, Thành phố Hồ Chí Minh, Việt Nam |
Tóm tắt:
Abstract:
Từ khóa:
truyền thông ESG, công bố thông tin ESG, cam kết ESG, minh chứng, tính chính danh.
Keyword:
ESG communication, ESG disclosure, ESG commitment, evidence, legitimacy.
Nội dung:
1. Đặt vấn đề
Các yêu cầu về môi trường, xã hội và quản trị (ESG) đặt doanh nghiệp trước nhu cầu giải thích trách nhiệm đối với nhà đầu tư và các bên liên quan. Trong bài tổng quan “Các yếu tố quyết định việc báo cáo phát triển bền vững”, Hahn và Kühnen (2013) hệ thống hóa các yếu tố liên quan đến hoạt động báo cáo. Dhaliwal et al,. (2011), trong “Công bố tự nguyện thông tin phi tài chính và chi phí vốn chủ sở hữu”, xem xét quan hệ giữa khởi đầu công bố trách nhiệm xã hội và chi phí vốn chủ sở hữu. Christensen et al,. (2021), trong “Báo cáo bắt buộc về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp và phát triển bền vững”, tổng hợp các hệ quả kinh tế của báo cáo bắt buộc. Những hướng nghiên cứu này đặt nền tảng cho câu hỏi của bài viết: Có thể dựa vào dấu hiệu nào trong thông điệp để phân biệt việc tuyên bố trách nhiệm ESG với việc cung cấp bằng chứng về thực thi?
Cách tiếp cận truyền thông bổ sung việc xem xét doanh nghiệp lựa chọn, sắp xếp và diễn giải nội dung. Trong “Khung lý thuyết về truyền thông kế toán đối ngoại”, Merkl-Davies và Brennan (2017) phân biệt các truyền thống nghiên cứu truyền tải thông tin và kiến tạo ý nghĩa. Castelló và Lozano (2011), trong “Tìm kiếm các hình thức chính danh mới thông qua diễn ngôn về trách nhiệm doanh nghiệp”, phân tích cách lập luận về trách nhiệm doanh nghiệp phục vụ việc tìm kiếm tính chính danh. Strauß et al,. (2026), trong “Truyền thông ESG như một chức năng quan hệ công chúng chiến lược”, đặt truyền thông ESG trong chức năng quan hệ công chúng chiến lược. Bài viết diễn giải các luận điểm này để xem xét quan hệ giữa tuyên bố trách nhiệm, bằng chứng và đối tượng tiếp nhận.
Bài viết tập trung vào thông điệp bằng văn bản do doanh nghiệp công bố về cam kết và kết quả ESG. Đối tượng phân tích là cách trình bày trách nhiệm trong thông điệp, không phải toàn bộ hoạt động ESG hay động cơ của doanh nghiệp. Ví dụ thực tiễn được giới hạn ở truyền thông môi trường của hai doanh nghiệp công nghệ, vì vậy chưa đại diện cho các nội dung xã hội, quản trị hoặc các ngành khác.
Mục tiêu nghiên cứu là xây dựng tiêu chí nhận diện ba cấu hình truyền thông: biểu tượng, thực chất và lai ghép. “Cấu hình” được hiểu là cách kết hợp giữa việc định vị trách nhiệm của doanh nghiệp với bằng chứng về thực thi trong một đơn vị thông điệp. Cơ sở giải thích gồm lý thuyết thể chế và lý thuyết tính chính danh; quản trị ấn tượng và sự tách rời giữa chính sách với thực hành được sử dụng như các khái niệm bổ trợ.
Đóng góp dự kiến của khung là giúp phân biệt lời cam kết, thông tin về thực thi và cách liên kết hai thành phần này. Sự mở rộng từ công bố thông tin sang truyền thông là thay đổi góc phân tích, không phải khẳng định doanh nghiệp đã trải qua một quá trình chuyển đổi theo thời gian. Các ví dụ được dùng để làm rõ cách áp dụng tiêu chí; chúng không đủ để xác nhận giá trị khái quát hoặc quan hệ nhân quả của khung.
2. Phương pháp nghiên cứu
Bài viết là nghiên cứu khái niệm, sử dụng ba phương pháp: tổng hợp lý thuyết, phân tích khái niệm và phân tích tài liệu định tính có tính minh họa. Tài liệu học thuật được lựa chọn có chủ đích theo mức độ liên quan đến công bố thông tin, truyền thông doanh nghiệp, thể chế và tính chính danh; không được xem là một tổng quan hệ thống. Việc tổng hợp tập trung xác định luận điểm mà mỗi cách tiếp cận đóng góp cho tiêu chí phân tích và giới hạn suy luận từ văn bản.
Dữ liệu minh họa gồm ba văn bản công khai trên trang chính thức: thông báo cam kết carbon của Microsoft ngày 16/01/2020 (Smith, 2020), bài giới thiệu báo cáo môi trường Microsoft ngày 15/05/2024 (Smith & Nakagawa, 2024) và thông báo tiến độ môi trường Apple ngày 18/04/2024 (Apple, 2024). Các văn bản được chọn vì xác định được tác giả hoặc tổ chức phát hành, ngày công bố, cam kết, số liệu hoặc tài liệu liên quan; đồng thời cho phép đối chiếu tuyên bố mục tiêu với thông tin kết quả. Đây là lựa chọn minh họa, không phải mẫu đại diện để so sánh doanh nghiệp.
Phân tích gồm ba bước: (1) phân biệt các khái niệm và rút ra hai chiều phân tích từ tài liệu học thuật; (2) xác định một câu hoặc đoạn có chủ đề hoàn chỉnh làm đơn vị thông điệp, đọc cùng ngữ cảnh liền kề và ghi nguồn, thời điểm, phạm vi số liệu; (3) đối chiếu dấu hiệu định vị trách nhiệm, bằng chứng thực thi và mối liên kết giữa chúng để đề xuất phân loại. Các ví dụ ở mục 3.1.5 nêu rõ phạm vi đơn vị được đọc. Phân loại là diễn giải của tác giả, chưa có kiểm tra độ tin cậy giữa người mã hóa; số liệu doanh nghiệp được dẫn để phân tích cách truyền đạt, không được kiểm toán lại trong nghiên cứu này.
3. Kết quả và thảo luận
3.1. Kết quả nghiên cứu
3.1.1. Cơ sở khái niệm của khung phân tích
Công bố thông tin ESG được hiểu là việc doanh nghiệp cung cấp thông tin về chính sách, hoạt động, kết quả và rủi ro môi trường, xã hội, quản trị cho các bên liên quan. Cách hiểu này kế thừa phạm vi báo cáo phát triển bền vững được Hahn và Kühnen (2013) tổng quan. Nghiên cứu công bố không chỉ đo khối lượng: Michelon et al,. (2015), trong “Thực hành báo cáo trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp và chất lượng công bố thông tin”, phân tích chất lượng công bố. Vì vậy, không nên đồng nhất hướng nghiên cứu này với việc đếm thông tin.
Truyền thông ESG, theo định nghĩa làm việc của bài viết, là quá trình doanh nghiệp lựa chọn, tổ chức, diễn giải và truyền đạt thông tin ESG trong quan hệ với các bên liên quan. Định nghĩa được tổng hợp từ cách tiếp cận truyền thông doanh nghiệp của Merkl-Davies và Brennan (2017) và quan hệ công chúng chiến lược của Strauß et al,. (2026), không phải trích nguyên văn một định nghĩa đã thống nhất. Công bố thông tin là một hoạt động trong quá trình này; truyền thông còn bao gồm cách giải thích trách nhiệm, đối thoại và phản hồi. Trong phạm vi bài viết, chỉ sản phẩm văn bản do doanh nghiệp phát hành được phân tích, chưa khảo sát đối thoại hoặc phản ứng của công chúng.
Diễn ngôn phát triển bền vững là cách doanh nghiệp tổ chức các phát biểu và lập luận để trình bày vai trò, trách nhiệm và quan hệ với xã hội. Đây là cách hiểu làm việc được phát triển từ phân tích của Castelló và Lozano (2011) về lập luận trách nhiệm doanh nghiệp. “Tái định hình diễn ngôn” hàm ý thay đổi cách trách nhiệm được diễn giải và gắn với hành động. Do bài viết không khảo sát thay đổi diễn ngôn qua thời gian, khái niệm này không được dùng làm kết quả nghiên cứu hoặc trọng tâm tiêu đề.
3.1.2. Cơ sở lý thuyết của khung phân tích
Khung dựa trên hai lý thuyết: lý thuyết thể chế giải thích các áp lực khiến doanh nghiệp phải trình bày trách nhiệm; lý thuyết tính chính danh giải thích việc tìm kiếm sự thừa nhận về tính phù hợp của tổ chức. Quản trị ấn tượng là cách tiếp cận bổ trợ để đọc sự lựa chọn và trình bày thông tin; sự tách rời giữa chính sách với thực hành là khái niệm thuộc nghiên cứu thể chế, không phải một lý thuyết độc lập. Cơ sở và phần vận dụng của từng cách tiếp cận được trình bày dưới đây.
Một là, lý thuyết thể chế và áp lực trình bày trách nhiệm
Trong công trình “Nhìn lại chiếc lồng sắt: Sự đồng dạng thể chế và tính duy lý tập thể trong các trường tổ chức”, ba cơ chế đồng dạng thể chế được phân biệt gồm cưỡng chế, mô phỏng và chuẩn tắc (DiMaggio & Powell, 1983, tr. 150-152). Đồng dạng là xu hướng các tổ chức trở nên giống nhau trong cùng một môi trường hoạt động. Vận dụng vào ESG, bài viết xem yêu cầu pháp lý và quan hệ phụ thuộc là nguồn áp lực cưỡng chế; việc làm theo doanh nghiệp được coi là thành công là cơ chế mô phỏng; chuẩn nghề nghiệp và thực hành chuyên môn tạo áp lực chuẩn tắc. Đây là cách áp dụng lý thuyết vào truyền thông ESG, không phải các ví dụ ESG được nghiên cứu năm 1983.
Từ lý thuyết này, bài viết rút ra yêu cầu đọc thông điệp trong bối cảnh các chuẩn mực và kỳ vọng mà doanh nghiệp viện dẫn, thay vì mặc nhiên coi mọi cam kết giống nhau là bằng chứng thực thi. Trong sách “Thể chế và tổ chức: Ý tưởng, lợi ích và bản sắc”, Scott (2014) phân biệt các trụ cột điều tiết, chuẩn tắc và văn hóa–nhận thức, giúp làm rõ nền tảng của sự phù hợp mà tổ chức tìm kiếm. Khi áp dụng khung, việc doanh nghiệp nêu một chuẩn báo cáo hoặc mục tiêu chung chỉ là dấu hiệu định vị; cần xem thêm hành động và kết quả gắn với tuyên bố đó. Bối cảnh thể chế là điều kiện giải thích, không phải tiêu chí đủ để phân loại thông điệp.
Hai là, lý thuyết tính chính danh và việc định vị trách nhiệm
Trong công trình “Quản trị tính chính danh: Các cách tiếp cận chiến lược và thể chế”, tính chính danh được lý giải là sự nhìn nhận hoặc mặc định mang tính khái quát về sự phù hợp của hành động tổ chức với các chuẩn mực, giá trị, niềm tin và cách định nghĩa được xã hội kiến tạo (Suchman, 1995, tr.574). Theo cách tiếp cận này, doanh nghiệp có thể tìm kiếm sự thừa nhận bằng việc giải thích trách nhiệm môi trường và xã hội. Trong nghiên cứu về lập luận trách nhiệm doanh nghiệp, Castelló và Lozano (2011) cho thấy các cách lập luận khác nhau có thể phục vụ việc tìm kiếm sự thừa nhận đó.
Điều rút ra cho khung là cần tách việc doanh nghiệp tự định vị trách nhiệm khỏi sự chấp nhận của các bên liên quan. Bitektine và Haack (2015), trong “Các cấp độ vĩ mô và vi mô của tính chính danh”, phân tích vai trò của các cấp độ đánh giá tính chính danh. Palazzo và Scherer (2006), trong “Tính chính danh của doanh nghiệp như một quá trình thảo luận”, đề cao quá trình thảo luận. Vì vậy, chiều “định vị hướng đến tính chính danh” chỉ ghi nhận tuyên bố về giá trị, bản sắc và sự phù hợp; muốn kết luận truyền thông tạo được sự thừa nhận cần dữ liệu từ người tiếp nhận.
Ba là, quản trị ấn tượng và sự tách rời giữa chính sách với thực hành
Trong “Các chiến lược công bố thông tin tùy nghi trong diễn ngôn doanh nghiệp”, Merkl-Davies và Brennan (2007) xem xét quản trị ấn tượng như một cách giải thích sự lựa chọn trình bày thông tin doanh nghiệp. Với thông điệp ESG, cần chú ý nội dung được nhấn mạnh, cách giải thích kết quả bất lợi và căn cứ của khẳng định thành tích. Điều rút ra là không chỉ ghi nhận con số mà còn đọc phạm vi, mốc so sánh và quan hệ của nó với tuyên bố. Tuy nhiên, cách trình bày có lợi cho tổ chức chưa đủ để kết luận có chủ ý đánh lừa.
Trong “Các tổ chức được thể chế hóa: Cấu trúc chính thức như huyền thoại và nghi thức”, Meyer và Rowan (1977) chỉ ra khả năng cấu trúc chính thức tách rời hoạt động thực tế. Cho et al,. (2015), trong “Sự đạo đức giả có tổ chức, lớp vỏ bề ngoài của tổ chức và báo cáo phát triển bền vững”, phân tích căng thẳng giữa phát ngôn, quyết định và hành động. Từ đó, bài viết phân biệt bằng chứng được trình bày trong thông điệp với dữ liệu kiểm chứng hoạt động ngoài văn bản. Nhận diện sự tách rời đòi hỏi dữ liệu thực thi độc lập; không thể suy ra chỉ vì thông điệp sử dụng ngôn ngữ cam kết hoặc quảng bá.
Các cơ sở trên dẫn đến hai chiều phân tích. Chiều thứ nhất là định vị hướng đến tính chính danh: doanh nghiệp thể hiện giá trị và trách nhiệm nào. Chiều thứ hai là minh chứng bằng truyền thông: doanh nghiệp cung cấp hành động, kết quả và cơ chế giải trình nào có thể truy xuất. Chiều thứ hai là sự tổng hợp phục vụ phân tích của bài viết, không phải tên một lý thuyết riêng.
Mối liên hệ giữa các cách tiếp cận được xác định như sau: thể chế giải thích bối cảnh và áp lực; tính chính danh giải thích mục đích tìm kiếm sự thừa nhận; quản trị ấn tượng hỗ trợ đọc cách trình bày; sự tách rời cảnh báo giới hạn suy luận về thực hành. Như vậy, khung không mặc định rằng một kiểu thông điệp sẽ tạo ra tính chính danh hoặc phản ánh đúng hiệu quả ESG.
3.1.3. Các cấu hình của khung phân tích
Trong “Hình ảnh và thực chất: Từ quan hệ biểu tượng đến quan hệ dựa trên hành vi”, Grunig (1993) phân biệt quan hệ biểu tượng với quan hệ dựa trên hành vi; công trình này không xác lập sẵn ba cấu hình ESG. Nghiên cứu “Sự giám sát, các chuẩn mực và công bố thông tin có chọn lọc” của Marquis et al,. (2016) cung cấp căn cứ xem xét công bố có chọn lọc. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất ba loại hình ở cấp thông điệp. “Thực chất” được dùng theo nghĩa có minh chứng cụ thể trong văn bản, không đồng nghĩa với hành vi thực chất theo nghĩa của Grunig; “lai ghép” là đề xuất phân tích về sự kết hợp hai định hướng, chưa phải phân loại được kiểm định.
Một là, truyền thông ESG biểu tượng
Truyền thông ESG biểu tượng là cấu hình trong đó thông điệp chủ yếu thể hiện giá trị, khát vọng, bản sắc hoặc sự phù hợp với kỳ vọng xã hội, trong khi bằng chứng về thực thi chưa được trình bày cụ thể trong đơn vị đang xét. Tiêu chí nhận diện là sự hiện diện của tuyên bố định vị và sự thiếu vắng minh chứng tương ứng, kế thừa nghiên cứu về diễn ngôn tính chính danh (Castelló & Lozano, 2011).
Một mục tiêu tương lai có thể rõ thời hạn và mức độ tham vọng nhưng vẫn chưa phải kết quả đã thực hiện. Vì vậy, thời hạn hoặc con số mục tiêu không tự động làm thông điệp trở thành thực chất. Khi phân loại, cần ghi rõ đó là câu cam kết riêng lẻ hay đoạn văn có cả kế hoạch, số liệu và dẫn chiếu; không lấy nhãn của một câu để mô tả toàn bộ báo cáo.
Truyền thông biểu tượng không mặc nhiên là “tẩy xanh”, tức truyền thông môi trường gây hiểu lầm về thực hành hoặc kết quả. Trong “Các động lực dẫn đến tẩy xanh”, Delmas và Burbano (2011) phân tích sự kết hợp giữa hiệu quả môi trường kém và truyền thông tích cực. Marquis et al,. (2016) xem xét công bố có chọn lọc. Do đó, thiếu minh chứng trong một câu cam kết chỉ cho phép nhận diện đặc điểm của câu đó; muốn kết luận gây hiểu lầm phải đối chiếu thêm ngữ cảnh và dữ liệu liên quan.
Hai là, truyền thông ESG thực chất
Truyền thông ESG thực chất là cấu hình trong đó thông điệp chủ yếu cung cấp thông tin cụ thể về hoạt động đã triển khai, kết quả, tác động hoặc trách nhiệm giải trình. Dấu hiệu nhận diện gồm đối tượng và phạm vi rõ, kỳ báo cáo hoặc mốc so sánh xác định, hành động hoặc chỉ số có thể truy xuất. Cách vận dụng này gắn với vấn đề chất lượng công bố và khả năng đánh giá thông tin, không coi số lượng chỉ số là thước đo đủ của tính thực chất (Michelon và cộng sự, 2015).
Minh chứng có thể là số liệu định lượng hoặc mô tả có thể kiểm tra về quy trình, trách nhiệm và cơ chế giám sát. Thông tin về một kết quả bất lợi vẫn có thể thuộc cấu hình này nếu nêu rõ kết quả và căn cứ so sánh. Tuy nhiên, như Boiral (2013), trong “Báo cáo phát triển bền vững như những bản mô phỏng thực tại?”, lưu ý qua việc đối chiếu báo cáo bền vững với nguồn bên ngoài, nội dung báo cáo không bao quát đầy đủ thực tiễn. Việc thông điệp có minh chứng chỉ tạo điều kiện kiểm tra, chưa xác nhận tính chính xác hoặc hiệu quả ESG tích cực.
Ba là, truyền thông ESG lai ghép
Truyền thông ESG lai ghép là cấu hình trong đó tuyên bố về giá trị, trách nhiệm hoặc cam kết được kết nối trực tiếp với bằng chứng thực thi trong cùng đơn vị thông điệp. Cấu hình này được đề xuất từ việc kết hợp chiều định vị tính chính danh với chiều minh chứng, dựa trên cách nhìn truyền thông vừa cung cấp thông tin vừa kiến tạo ý nghĩa (Merkl-Davies & Brennan, 2017). Cả hai thành phần phải rõ và cùng liên quan đến một chủ đề; chỉ đặt khẩu hiệu cạnh một con số không liên quan chưa đủ.
Quy tắc nhận diện là xác định tuyên bố, bằng chứng hỗ trợ và câu hoặc quan hệ lập luận nối hai thành phần. Chẳng hạn, doanh nghiệp có thể trình bày mức giảm phát thải như tiến độ thực hiện một mục tiêu khí hậu. Khi đó, ý nghĩa của thông điệp nằm ở quan hệ giữa mục tiêu và kết quả, không chỉ ở sự hiện diện của số liệu. Ví dụ có nguồn cụ thể được phân tích tại mục 3.1.5.
Lai ghép không phải nhóm dành cho thông tin khó phân loại và không tự động có chất lượng cao hơn hai cấu hình còn lại. Nếu ngữ cảnh không đủ rõ hoặc không nhận diện được cả định vị lẫn minh chứng, cần ghi “chưa đủ căn cứ phân loại”. Cách xử lý này tránh ép mọi câu trong báo cáo vào ba nhóm và cần được kiểm tra thêm khi xây dựng bộ mã hóa.
Bốn là, tiêu chí tổng hợp và giới hạn phân loại
Bảng dưới đây tóm tắt ba cấu hình theo cùng hai chiều phân tích. “Bằng chứng” trong bảng luôn được hiểu là thông tin doanh nghiệp trình bày, chưa phải xác minh độc lập của nghiên cứu.
Các cấu hình được áp dụng ở cấp thông điệp và trong phạm vi ngữ cảnh đã xác định. Một báo cáo có thể chứa nhiều cấu hình; thông điệp thiếu thông tin cần được để ngoài phân loại cho đến khi có đủ căn cứ. Từ cách phân biệt này, bài viết đề xuất ba mệnh đề để nghiên cứu tiếp theo kiểm tra.
Mệnh đề 1: Phân loại định hướng truyền thông và đánh giá hiệu quả ESG là hai nhiệm vụ khác nhau; mức độ minh chứng trong văn bản không đủ để suy ra kết quả thực thi ngoài văn bản.
Mệnh đề 2: Cấu hình lai ghép có thể được nhận diện khi một đơn vị thông điệp kết nối rõ tuyên bố định vị trách nhiệm với bằng chứng thực thi cùng chủ đề.
Mệnh đề 3: Việc tổng hợp ở cấp báo cáo cần giữ lại sự phân bố các cấu hình và các trường hợp chưa đủ căn cứ, thay vì gán một nhãn duy nhất cho doanh nghiệp.
Ba mệnh đề là định hướng xây dựng công cụ phân tích, chưa phải các quan hệ đã được xác nhận bằng kiểm định thực nghiệm. Chúng giúp xác định rõ những gì cần quan sát và giới hạn của kết luận.
3.1.4. Cấu trúc và phạm vi áp dụng của khung phân tích
Hình 1 liên kết bối cảnh thể chế với cấu hình thông điệp và quá trình đánh giá tính chính danh. DiMaggio và Powell (1983) cung cấp cơ sở về áp lực đồng dạng; Scott (2014) làm rõ các trụ cột thể chế; Suchman (1995) giải thích việc tìm kiếm tính chính danh; Bitektine và Haack (2015) chỉ ra vai trò của quá trình đánh giá. Mũi tên trong hình biểu thị quan hệ định hướng phân tích, không phải quan hệ nhân quả đã được kiểm định. Ba cấu hình được hiểu theo định nghĩa giới hạn ở cấp thông điệp tại mục 3.1.3.
Hình 1. Khung lý thuyết tích hợp về truyền thông ESG biểu tượng, thực chất và lai ghép
Nguồn: Tác giả tổng hợp từ DiMaggio và Powell (1983), Suchman (1995), Bitektine và Haack (2015), Scott (2014), Merkl-Davies và Brennan (2017). Ba cấu hình là đề xuất phân tích của bài viết.
Khi áp dụng, người phân tích cần ghi bối cảnh công bố, ranh giới thông điệp, tuyên bố trách nhiệm, căn cứ thực thi và nguồn truy xuất. Chỉ khi có dữ liệu phản hồi mới đánh giá được sự chấp nhận hoặc phản bác của các bên liên quan. Trong bài viết này, phần thực tiễn chỉ minh họa việc nhận diện cấu hình, chưa kiểm tra toàn bộ các quan hệ trong Hình 1.
3.1.5. Minh họa thực tiễn của khung phân tích
Ví dụ 1 - định vị biểu tượng ở cấp câu cam kết. Trong thông báo ngày 16/01/2020, Microsoft nêu mục tiêu đến năm 2030 loại bỏ lượng carbon lớn hơn lượng phát thải và đến năm 2050 loại bỏ lượng carbon đã phát thải trực tiếp hoặc qua tiêu thụ điện kể từ khi thành lập (Smith, 2020, mục “Microsoft: Đạt mức phát thải carbon âm vào năm 2030”). Xét riêng câu mục tiêu, nội dung định vị trách nhiệm chủ yếu hướng tới tương lai, chưa nêu kết quả thực hiện. Câu này minh họa định hướng biểu tượng, không chứng minh tẩy xanh. Các đoạn kế tiếp có kế hoạch giảm phát thải và cơ chế tài chính, nên không thể gán nhãn biểu tượng cho toàn bộ thông báo. Theo lý thuyết tính chính danh, điều cần quan sát là cách doanh nghiệp tự định vị trách nhiệm; sự thừa nhận của công chúng chưa được khảo sát.
Ví dụ 2 - minh chứng thực chất trong đoạn công bố kết quả. Ở mục “Phát thải carbon âm”, Microsoft báo cáo phát thải phạm vi 1 và 2 giảm 6,3%, phạm vi 3 tăng 30,9%, và tổng phát thải tăng 29,1% trong năm tài chính 2023 so với mốc 2020 (Smith & Nakagawa, 2024). Phạm vi 1 là phát thải trực tiếp, phạm vi 2 gắn với năng lượng mua vào, phạm vi 3 là các phát thải gián tiếp khác trong chuỗi giá trị. Đoạn này có kỳ đo, mốc so sánh và kết quả bất lợi, nên minh họa cấu hình thực chất theo nghĩa có căn cứ để đối chiếu. Công bố mức tăng không tự chứng minh sự tách rời giữa chính sách và thực hành; muốn kết luận cần kiểm tra lộ trình và hoạt động thực tế.
Ví dụ 3 - cấu hình lai ghép trong đoạn nối kết quả với mục tiêu. Đoạn mở đầu thông báo Apple ngày 18/04/2024 nêu mức giảm tổng phát thải hơn 55% so với năm 2015, rồi trình bày đây là tiến độ hướng tới mục tiêu trung hòa carbon trên toàn chuỗi giá trị vào năm 2030 (Apple, 2024). Đơn vị phân tích là toàn bộ đoạn mở đầu: số liệu kết quả được nối trực tiếp với cam kết tương lai. Vì vậy, đoạn này minh họa cấu hình lai ghép. Theo góc nhìn quản trị ấn tượng, tác giả ghi nhận cách kết quả được lựa chọn để củng cố thông điệp tiến bộ, nhưng không suy luận ý định gây hiểu lầm. Số liệu là thông tin doanh nghiệp công bố, chưa được nghiên cứu này xác minh độc lập.
3.2. Thảo luận
Các minh họa giúp làm rõ khả năng sử dụng khung, nhưng chưa chứng minh ba cấu hình bao quát mọi hình thức truyền thông ESG. Giá trị của khung ở giai đoạn này nằm ở việc tách các câu hỏi phân tích thường bị gộp chung: doanh nghiệp cam kết điều gì, cung cấp căn cứ nào và người tiếp nhận đánh giá ra sao.
Một là, cần kết hợp phân tích công bố thông tin với phân tích cách trình bày.
Tổng quan của Hahn và Kühnen (2013) cho thấy nghiên cứu công bố đã quan tâm đến chất lượng thông tin; tổng quan của Christensen et al,. (2021) phân tích hệ quả kinh tế của báo cáo. Khung đề xuất bổ sung việc đọc quan hệ giữa cam kết và minh chứng. Đối với người làm truyền thông, yêu cầu thực tiễn là đặt số liệu cùng phạm vi, thời kỳ, mốc so sánh và nguồn; đối với người đọc, cần phân biệt mục tiêu tương lai với kết quả đã báo cáo.
Hai là, phân loại thông điệp phải đi cùng kiểm tra ngữ cảnh.
Một câu cam kết và đoạn giải thích đầy đủ có thể được phân loại khác nhau vì chúng là những đơn vị phân tích khác nhau. Do đó, ranh giới đơn vị cần được quy định trước, giữ nhất quán giữa các văn bản và ghi nhận các dẫn chiếu liên quan. Các ví dụ cũng cho thấy “thực chất” trong khung chỉ nói đến tính cụ thể của minh chứng, không hàm ý doanh nghiệp đạt kết quả tốt. Muốn đánh giá mức độ phù hợp giữa lời nói và hành động cần dữ liệu ngoài thông điệp, như cách Boiral (2013) đối chiếu báo cáo với nguồn bên ngoài.
Ba là, cần kiểm định khung trước khi sử dụng để đánh giá hoặc so sánh doanh nghiệp.
Giới hạn của nghiên cứu là lựa chọn ít văn bản, tập trung vào môi trường và doanh nghiệp công nghệ quốc tế, chưa có mã hóa độc lập hay dữ liệu người tiếp nhận. Nghiên cứu tiếp theo cần mở rộng sang nội dung xã hội, quản trị và doanh nghiệp Việt Nam; quy định tiêu chí chọn mẫu, đơn vị thông điệp, mức độ minh chứng và trường hợp không phân loại được; kiểm tra độ tin cậy giữa người mã hóa; đối chiếu dữ liệu thực thi và phản hồi công chúng. Với thực hành truyền thông, khung gợi ý gắn cam kết với tiến độ, trách nhiệm và cả kết quả bất lợi, thay vì dùng một nhãn phân loại làm chứng nhận chất lượng ESG.
4. Kết luận
Bài viết đề xuất khung đọc truyền thông ESG theo mối liên hệ giữa cam kết và minh chứng. Hai chiều định vị trách nhiệm và cung cấp bằng chứng thực thi tạo cơ sở nhận diện ba cấu hình biểu tượng, thực chất và lai ghép ở cấp thông điệp. Phân tích minh họa làm rõ vai trò của ranh giới đơn vị, ngữ cảnh và căn cứ so sánh; đồng thời cho thấy thông tin về kết quả bất lợi vẫn có thể là minh chứng cụ thể. Đóng góp này mang tính khái niệm và phương pháp, chưa xác nhận hiệu quả ESG, động cơ doanh nghiệp hay tác động đến tính chính danh. Việc kiểm định với mẫu rộng hơn và dữ liệu độc lập là bước cần thiết để đánh giá khả năng áp dụng của khung./.
Tài liệu tham khảo:
Apple. (2024, April 18). Apple cuts greenhouse gas emissions in half. https://www.apple.com/newsroom/2024/04/apple-cuts-greenhouse-emissions-in-half/
Bitektine, A., & Haack, P. (2015). The “macro” and the “micro” of legitimacy: Toward a multilevel theory of the legitimacy process. Academy of Management Review, 40(1), 49–75. https://doi.org/10.5465/amr.2013.0318
Boiral, O. (2013). Sustainability reports as simulacra? A counter-account of A and A+ GRI reports. Accounting, Auditing & Accountability Journal, 26(7), 1036–1071. https://doi.org/10.1108/AAAJ-04-2012-00998
Castelló, I., & Lozano, J. M. (2011). Searching for new forms of legitimacy through corporate responsibility rhetoric. Journal of Business Ethics, 100(1), 11–29. https://doi.org/10.1007/s10551-011-0770-8
Cho, C. H., Laine, M., Roberts, R. W., & Rodrigue, M. (2015). Organized hypocrisy, organizational façades, and sustainability reporting. Accounting, Organizations and Society, 40, 78–94. https://doi.org/10.1016/j.aos.2014.12.003
Christensen, H. B., Hail, L., & Leuz, C. (2021). Mandatory CSR and sustainability reporting: Economic analysis and literature review. Review of Accounting Studies, 26, 1176–1248. https://doi.org/10.1007/s11142-021-09609-5
Delmas, M. A., & Burbano, V. C. (2011). The drivers of greenwashing. California Management Review, 54(1), 64–87. https://doi.org/10.1525/cmr.2011.54.1.64
Dhaliwal, D. S., Li, O. Z., Tsang, A., & Yang, Y. G. (2011). Voluntary nonfinancial disclosure and the cost of equity capital: The initiation of corporate social responsibility reporting. The Accounting Review, 86(1), 59–100. https://doi.org/10.2308/accr.00000005
DiMaggio, P. J., & Powell, W. W. (1983). The iron cage revisited: Institutional isomorphism and collective rationality in organizational fields. American Sociological Review, 48(2), 147–160. https://doi.org/10.2307/2095101
Grunig, J. E. (1993). Image and substance: From symbolic to behavioral relationships. Public Relations Review, 19(2), 121–139. https://doi.org/10.1016/0363-8111(93)90003-U
Hahn, R., & Kühnen, M. (2013). Determinants of sustainability reporting: A review of results, trends, theory, and opportunities in an expanding field of research. Journal of Cleaner Production, 59, 5–21. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2013.07.005
Marquis, C., Toffel, M. W., & Zhou, Y. (2016). Scrutiny, norms, and selective disclosure: A global study of greenwashing. Organization Science, 27(2), 483–504. https://doi.org/10.1287/orsc.2015.1039
Merkl-Davies, D. M., & Brennan, N. M. (2007). Discretionary disclosure strategies in corporate narratives: Incremental information or impression management? Journal of Accounting Literature, 26, 116–196.
Merkl-Davies, D. M., & Brennan, N. M. (2017). A theoretical framework of external accounting communication: Research perspectives, traditions, and theories. Accounting, Auditing & Accountability Journal, 30(2), 433–469. https://doi.org/10.1108/AAAJ-04-2015-2039
Meyer, J. W., & Rowan, B. (1977). Institutionalized organizations: Formal structure as myth and ceremony. American Journal of Sociology, 83(2), 340–363. http://dx.doi.org/10.1086/226550
Michelon, G., Pilonato, S., & Ricceri, F. (2015). CSR reporting practices and the quality of disclosure: An empirical analysis. Critical Perspectives on Accounting, 33, 59–78. https://doi.org/10.1016/j.cpa.2014.10.003
Palazzo, G., & Scherer, A. G. (2006). Corporate legitimacy as deliberation: A communicative framework. Journal of Business Ethics, 66(1), 71–88. https://doi.org/10.1007/s10551-006-9044-2
Scott, W. R. (2014). Institutions and organizations: Ideas, interests, and identities (4th ed.). SAGE Publications.
Smith, B. (2020, January 16). Microsoft will be carbon negative by 2030. The Official Microsoft Blog. https://blogs.microsoft.com/blog/2020/01/16/microsoft-will-be-carbon-negative-by-2030/
Smith, B., & Nakagawa, M. (2024, May 15). Our 2024 Environmental Sustainability Report. Microsoft On the Issues. https://blogs.microsoft.com/on-the-issues/2024/05/15/microsoft-environmental-sustainability-report-2024/
Strauß, N., Cinceoglu, V., Binder-Tietz, S., & Oliva Alvarado, I. M. (2026). ESG communication as a strategic public relations function: A framework for excellence. Journal of Public Relations Research, 38(2), 57–76. https://doi.org/10.1080/1062726X.2025.2590078
Suchman, M. C. (1995). Managing legitimacy: Strategic and institutional approaches. Academy of Management Review, 20(3), 571–610. https://doi.org/10.2307/258788
truyền thông ESG, công bố thông tin ESG, cam kết ESG, minh chứng, tính chính danh.
ESG communication, ESG disclosure, ESG commitment, evidence, legitimacy.
Apple. (2024, April 18). Apple cuts greenhouse gas emissions in half. https://www.apple.com/newsroom/2024/04/apple-cuts-greenhouse-emissions-in-half/
Bitektine, A., & Haack, P. (2015). The “macro” and the “micro” of legitimacy: Toward a multilevel theory of the legitimacy process. Academy of Management Review, 40(1), 49–75. https://doi.org/10.5465/amr.2013.0318
Boiral, O. (2013). Sustainability reports as simulacra? A counter-account of A and A+ GRI reports. Accounting, Auditing & Accountability Journal, 26(7), 1036–1071. https://doi.org/10.1108/AAAJ-04-2012-00998
Castelló, I., & Lozano, J. M. (2011). Searching for new forms of legitimacy through corporate responsibility rhetoric. Journal of Business Ethics, 100(1), 11–29. https://doi.org/10.1007/s10551-011-0770-8
Cho, C. H., Laine, M., Roberts, R. W., & Rodrigue, M. (2015). Organized hypocrisy, organizational façades, and sustainability reporting. Accounting, Organizations and Society, 40, 78–94. https://doi.org/10.1016/j.aos.2014.12.003
Christensen, H. B., Hail, L., & Leuz, C. (2021). Mandatory CSR and sustainability reporting: Economic analysis and literature review. Review of Accounting Studies, 26, 1176–1248. https://doi.org/10.1007/s11142-021-09609-5
Delmas, M. A., & Burbano, V. C. (2011). The drivers of greenwashing. California Management Review, 54(1), 64–87. https://doi.org/10.1525/cmr.2011.54.1.64
Dhaliwal, D. S., Li, O. Z., Tsang, A., & Yang, Y. G. (2011). Voluntary nonfinancial disclosure and the cost of equity capital: The initiation of corporate social responsibility reporting. The Accounting Review, 86(1), 59–100. https://doi.org/10.2308/accr.00000005
DiMaggio, P. J., & Powell, W. W. (1983). The iron cage revisited: Institutional isomorphism and collective rationality in organizational fields. American Sociological Review, 48(2), 147–160. https://doi.org/10.2307/2095101
Grunig, J. E. (1993). Image and substance: From symbolic to behavioral relationships. Public Relations Review, 19(2), 121–139. https://doi.org/10.1016/0363-8111(93)90003-U
Hahn, R., & Kühnen, M. (2013). Determinants of sustainability reporting: A review of results, trends, theory, and opportunities in an expanding field of research. Journal of Cleaner Production, 59, 5–21. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2013.07.005
Marquis, C., Toffel, M. W., & Zhou, Y. (2016). Scrutiny, norms, and selective disclosure: A global study of greenwashing. Organization Science, 27(2), 483–504. https://doi.org/10.1287/orsc.2015.1039
Merkl-Davies, D. M., & Brennan, N. M. (2007). Discretionary disclosure strategies in corporate narratives: Incremental information or impression management? Journal of Accounting Literature, 26, 116–196.
Merkl-Davies, D. M., & Brennan, N. M. (2017). A theoretical framework of external accounting communication: Research perspectives, traditions, and theories. Accounting, Auditing & Accountability Journal, 30(2), 433–469. https://doi.org/10.1108/AAAJ-04-2015-2039
Meyer, J. W., & Rowan, B. (1977). Institutionalized organizations: Formal structure as myth and ceremony. American Journal of Sociology, 83(2), 340–363. http://dx.doi.org/10.1086/226550
Michelon, G., Pilonato, S., & Ricceri, F. (2015). CSR reporting practices and the quality of disclosure: An empirical analysis. Critical Perspectives on Accounting, 33, 59–78. https://doi.org/10.1016/j.cpa.2014.10.003
Palazzo, G., & Scherer, A. G. (2006). Corporate legitimacy as deliberation: A communicative framework. Journal of Business Ethics, 66(1), 71–88. https://doi.org/10.1007/s10551-006-9044-2
Scott, W. R. (2014). Institutions and organizations: Ideas, interests, and identities (4th ed.). SAGE Publications.
Smith, B. (2020, January 16). Microsoft will be carbon negative by 2030. The Official Microsoft Blog. https://blogs.microsoft.com/blog/2020/01/16/microsoft-will-be-carbon-negative-by-2030/
Smith, B., & Nakagawa, M. (2024, May 15). Our 2024 Environmental Sustainability Report. Microsoft On the Issues. https://blogs.microsoft.com/on-the-issues/2024/05/15/microsoft-environmental-sustainability-report-2024/
Strauß, N., Cinceoglu, V., Binder-Tietz, S., & Oliva Alvarado, I. M. (2026). ESG communication as a strategic public relations function: A framework for excellence. Journal of Public Relations Research, 38(2), 57–76. https://doi.org/10.1080/1062726X.2025.2590078
Suchman, M. C. (1995). Managing legitimacy: Strategic and institutional approaches. Academy of Management Review, 20(3), 571–610. https://doi.org/10.2307/258788
1. Đặt vấn đề
Các yêu cầu về môi trường, xã hội và quản trị (ESG) đặt doanh nghiệp trước nhu cầu giải thích trách nhiệm đối với nhà đầu tư và các bên liên quan. Trong bài tổng quan “Các yếu tố quyết định việc báo cáo phát triển bền vững”, Hahn và Kühnen (2013) hệ thống hóa các yếu tố liên quan đến hoạt động báo cáo. Dhaliwal et al,. (2011), trong “Công bố tự nguyện thông tin phi tài chính và chi phí vốn chủ sở hữu”, xem xét quan hệ giữa khởi đầu công bố trách nhiệm xã hội và chi phí vốn chủ sở hữu. Christensen et al,. (2021), trong “Báo cáo bắt buộc về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp và phát triển bền vững”, tổng hợp các hệ quả kinh tế của báo cáo bắt buộc. Những hướng nghiên cứu này đặt nền tảng cho câu hỏi của bài viết: Có thể dựa vào dấu hiệu nào trong thông điệp để phân biệt việc tuyên bố trách nhiệm ESG với việc cung cấp bằng chứng về thực thi?
Cách tiếp cận truyền thông bổ sung việc xem xét doanh nghiệp lựa chọn, sắp xếp và diễn giải nội dung. Trong “Khung lý thuyết về truyền thông kế toán đối ngoại”, Merkl-Davies và Brennan (2017) phân biệt các truyền thống nghiên cứu truyền tải thông tin và kiến tạo ý nghĩa. Castelló và Lozano (2011), trong “Tìm kiếm các hình thức chính danh mới thông qua diễn ngôn về trách nhiệm doanh nghiệp”, phân tích cách lập luận về trách nhiệm doanh nghiệp phục vụ việc tìm kiếm tính chính danh. Strauß et al,. (2026), trong “Truyền thông ESG như một chức năng quan hệ công chúng chiến lược”, đặt truyền thông ESG trong chức năng quan hệ công chúng chiến lược. Bài viết diễn giải các luận điểm này để xem xét quan hệ giữa tuyên bố trách nhiệm, bằng chứng và đối tượng tiếp nhận.
Bài viết tập trung vào thông điệp bằng văn bản do doanh nghiệp công bố về cam kết và kết quả ESG. Đối tượng phân tích là cách trình bày trách nhiệm trong thông điệp, không phải toàn bộ hoạt động ESG hay động cơ của doanh nghiệp. Ví dụ thực tiễn được giới hạn ở truyền thông môi trường của hai doanh nghiệp công nghệ, vì vậy chưa đại diện cho các nội dung xã hội, quản trị hoặc các ngành khác.
Mục tiêu nghiên cứu là xây dựng tiêu chí nhận diện ba cấu hình truyền thông: biểu tượng, thực chất và lai ghép. “Cấu hình” được hiểu là cách kết hợp giữa việc định vị trách nhiệm của doanh nghiệp với bằng chứng về thực thi trong một đơn vị thông điệp. Cơ sở giải thích gồm lý thuyết thể chế và lý thuyết tính chính danh; quản trị ấn tượng và sự tách rời giữa chính sách với thực hành được sử dụng như các khái niệm bổ trợ.
Đóng góp dự kiến của khung là giúp phân biệt lời cam kết, thông tin về thực thi và cách liên kết hai thành phần này. Sự mở rộng từ công bố thông tin sang truyền thông là thay đổi góc phân tích, không phải khẳng định doanh nghiệp đã trải qua một quá trình chuyển đổi theo thời gian. Các ví dụ được dùng để làm rõ cách áp dụng tiêu chí; chúng không đủ để xác nhận giá trị khái quát hoặc quan hệ nhân quả của khung.
2. Phương pháp nghiên cứu
Bài viết là nghiên cứu khái niệm, sử dụng ba phương pháp: tổng hợp lý thuyết, phân tích khái niệm và phân tích tài liệu định tính có tính minh họa. Tài liệu học thuật được lựa chọn có chủ đích theo mức độ liên quan đến công bố thông tin, truyền thông doanh nghiệp, thể chế và tính chính danh; không được xem là một tổng quan hệ thống. Việc tổng hợp tập trung xác định luận điểm mà mỗi cách tiếp cận đóng góp cho tiêu chí phân tích và giới hạn suy luận từ văn bản.
Dữ liệu minh họa gồm ba văn bản công khai trên trang chính thức: thông báo cam kết carbon của Microsoft ngày 16/01/2020 (Smith, 2020), bài giới thiệu báo cáo môi trường Microsoft ngày 15/05/2024 (Smith & Nakagawa, 2024) và thông báo tiến độ môi trường Apple ngày 18/04/2024 (Apple, 2024). Các văn bản được chọn vì xác định được tác giả hoặc tổ chức phát hành, ngày công bố, cam kết, số liệu hoặc tài liệu liên quan; đồng thời cho phép đối chiếu tuyên bố mục tiêu với thông tin kết quả. Đây là lựa chọn minh họa, không phải mẫu đại diện để so sánh doanh nghiệp.
Phân tích gồm ba bước: (1) phân biệt các khái niệm và rút ra hai chiều phân tích từ tài liệu học thuật; (2) xác định một câu hoặc đoạn có chủ đề hoàn chỉnh làm đơn vị thông điệp, đọc cùng ngữ cảnh liền kề và ghi nguồn, thời điểm, phạm vi số liệu; (3) đối chiếu dấu hiệu định vị trách nhiệm, bằng chứng thực thi và mối liên kết giữa chúng để đề xuất phân loại. Các ví dụ ở mục 3.1.5 nêu rõ phạm vi đơn vị được đọc. Phân loại là diễn giải của tác giả, chưa có kiểm tra độ tin cậy giữa người mã hóa; số liệu doanh nghiệp được dẫn để phân tích cách truyền đạt, không được kiểm toán lại trong nghiên cứu này.
3. Kết quả và thảo luận
3.1. Kết quả nghiên cứu
3.1.1. Cơ sở khái niệm của khung phân tích
Công bố thông tin ESG được hiểu là việc doanh nghiệp cung cấp thông tin về chính sách, hoạt động, kết quả và rủi ro môi trường, xã hội, quản trị cho các bên liên quan. Cách hiểu này kế thừa phạm vi báo cáo phát triển bền vững được Hahn và Kühnen (2013) tổng quan. Nghiên cứu công bố không chỉ đo khối lượng: Michelon et al,. (2015), trong “Thực hành báo cáo trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp và chất lượng công bố thông tin”, phân tích chất lượng công bố. Vì vậy, không nên đồng nhất hướng nghiên cứu này với việc đếm thông tin.
Truyền thông ESG, theo định nghĩa làm việc của bài viết, là quá trình doanh nghiệp lựa chọn, tổ chức, diễn giải và truyền đạt thông tin ESG trong quan hệ với các bên liên quan. Định nghĩa được tổng hợp từ cách tiếp cận truyền thông doanh nghiệp của Merkl-Davies và Brennan (2017) và quan hệ công chúng chiến lược của Strauß et al,. (2026), không phải trích nguyên văn một định nghĩa đã thống nhất. Công bố thông tin là một hoạt động trong quá trình này; truyền thông còn bao gồm cách giải thích trách nhiệm, đối thoại và phản hồi. Trong phạm vi bài viết, chỉ sản phẩm văn bản do doanh nghiệp phát hành được phân tích, chưa khảo sát đối thoại hoặc phản ứng của công chúng.
Diễn ngôn phát triển bền vững là cách doanh nghiệp tổ chức các phát biểu và lập luận để trình bày vai trò, trách nhiệm và quan hệ với xã hội. Đây là cách hiểu làm việc được phát triển từ phân tích của Castelló và Lozano (2011) về lập luận trách nhiệm doanh nghiệp. “Tái định hình diễn ngôn” hàm ý thay đổi cách trách nhiệm được diễn giải và gắn với hành động. Do bài viết không khảo sát thay đổi diễn ngôn qua thời gian, khái niệm này không được dùng làm kết quả nghiên cứu hoặc trọng tâm tiêu đề.
3.1.2. Cơ sở lý thuyết của khung phân tích
Khung dựa trên hai lý thuyết: lý thuyết thể chế giải thích các áp lực khiến doanh nghiệp phải trình bày trách nhiệm; lý thuyết tính chính danh giải thích việc tìm kiếm sự thừa nhận về tính phù hợp của tổ chức. Quản trị ấn tượng là cách tiếp cận bổ trợ để đọc sự lựa chọn và trình bày thông tin; sự tách rời giữa chính sách với thực hành là khái niệm thuộc nghiên cứu thể chế, không phải một lý thuyết độc lập. Cơ sở và phần vận dụng của từng cách tiếp cận được trình bày dưới đây.
Một là, lý thuyết thể chế và áp lực trình bày trách nhiệm
Trong công trình “Nhìn lại chiếc lồng sắt: Sự đồng dạng thể chế và tính duy lý tập thể trong các trường tổ chức”, ba cơ chế đồng dạng thể chế được phân biệt gồm cưỡng chế, mô phỏng và chuẩn tắc (DiMaggio & Powell, 1983, tr. 150-152). Đồng dạng là xu hướng các tổ chức trở nên giống nhau trong cùng một môi trường hoạt động. Vận dụng vào ESG, bài viết xem yêu cầu pháp lý và quan hệ phụ thuộc là nguồn áp lực cưỡng chế; việc làm theo doanh nghiệp được coi là thành công là cơ chế mô phỏng; chuẩn nghề nghiệp và thực hành chuyên môn tạo áp lực chuẩn tắc. Đây là cách áp dụng lý thuyết vào truyền thông ESG, không phải các ví dụ ESG được nghiên cứu năm 1983.
Từ lý thuyết này, bài viết rút ra yêu cầu đọc thông điệp trong bối cảnh các chuẩn mực và kỳ vọng mà doanh nghiệp viện dẫn, thay vì mặc nhiên coi mọi cam kết giống nhau là bằng chứng thực thi. Trong sách “Thể chế và tổ chức: Ý tưởng, lợi ích và bản sắc”, Scott (2014) phân biệt các trụ cột điều tiết, chuẩn tắc và văn hóa–nhận thức, giúp làm rõ nền tảng của sự phù hợp mà tổ chức tìm kiếm. Khi áp dụng khung, việc doanh nghiệp nêu một chuẩn báo cáo hoặc mục tiêu chung chỉ là dấu hiệu định vị; cần xem thêm hành động và kết quả gắn với tuyên bố đó. Bối cảnh thể chế là điều kiện giải thích, không phải tiêu chí đủ để phân loại thông điệp.
Hai là, lý thuyết tính chính danh và việc định vị trách nhiệm
Trong công trình “Quản trị tính chính danh: Các cách tiếp cận chiến lược và thể chế”, tính chính danh được lý giải là sự nhìn nhận hoặc mặc định mang tính khái quát về sự phù hợp của hành động tổ chức với các chuẩn mực, giá trị, niềm tin và cách định nghĩa được xã hội kiến tạo (Suchman, 1995, tr.574). Theo cách tiếp cận này, doanh nghiệp có thể tìm kiếm sự thừa nhận bằng việc giải thích trách nhiệm môi trường và xã hội. Trong nghiên cứu về lập luận trách nhiệm doanh nghiệp, Castelló và Lozano (2011) cho thấy các cách lập luận khác nhau có thể phục vụ việc tìm kiếm sự thừa nhận đó.
Điều rút ra cho khung là cần tách việc doanh nghiệp tự định vị trách nhiệm khỏi sự chấp nhận của các bên liên quan. Bitektine và Haack (2015), trong “Các cấp độ vĩ mô và vi mô của tính chính danh”, phân tích vai trò của các cấp độ đánh giá tính chính danh. Palazzo và Scherer (2006), trong “Tính chính danh của doanh nghiệp như một quá trình thảo luận”, đề cao quá trình thảo luận. Vì vậy, chiều “định vị hướng đến tính chính danh” chỉ ghi nhận tuyên bố về giá trị, bản sắc và sự phù hợp; muốn kết luận truyền thông tạo được sự thừa nhận cần dữ liệu từ người tiếp nhận.
Ba là, quản trị ấn tượng và sự tách rời giữa chính sách với thực hành
Trong “Các chiến lược công bố thông tin tùy nghi trong diễn ngôn doanh nghiệp”, Merkl-Davies và Brennan (2007) xem xét quản trị ấn tượng như một cách giải thích sự lựa chọn trình bày thông tin doanh nghiệp. Với thông điệp ESG, cần chú ý nội dung được nhấn mạnh, cách giải thích kết quả bất lợi và căn cứ của khẳng định thành tích. Điều rút ra là không chỉ ghi nhận con số mà còn đọc phạm vi, mốc so sánh và quan hệ của nó với tuyên bố. Tuy nhiên, cách trình bày có lợi cho tổ chức chưa đủ để kết luận có chủ ý đánh lừa.
Trong “Các tổ chức được thể chế hóa: Cấu trúc chính thức như huyền thoại và nghi thức”, Meyer và Rowan (1977) chỉ ra khả năng cấu trúc chính thức tách rời hoạt động thực tế. Cho et al,. (2015), trong “Sự đạo đức giả có tổ chức, lớp vỏ bề ngoài của tổ chức và báo cáo phát triển bền vững”, phân tích căng thẳng giữa phát ngôn, quyết định và hành động. Từ đó, bài viết phân biệt bằng chứng được trình bày trong thông điệp với dữ liệu kiểm chứng hoạt động ngoài văn bản. Nhận diện sự tách rời đòi hỏi dữ liệu thực thi độc lập; không thể suy ra chỉ vì thông điệp sử dụng ngôn ngữ cam kết hoặc quảng bá.
Các cơ sở trên dẫn đến hai chiều phân tích. Chiều thứ nhất là định vị hướng đến tính chính danh: doanh nghiệp thể hiện giá trị và trách nhiệm nào. Chiều thứ hai là minh chứng bằng truyền thông: doanh nghiệp cung cấp hành động, kết quả và cơ chế giải trình nào có thể truy xuất. Chiều thứ hai là sự tổng hợp phục vụ phân tích của bài viết, không phải tên một lý thuyết riêng.
Mối liên hệ giữa các cách tiếp cận được xác định như sau: thể chế giải thích bối cảnh và áp lực; tính chính danh giải thích mục đích tìm kiếm sự thừa nhận; quản trị ấn tượng hỗ trợ đọc cách trình bày; sự tách rời cảnh báo giới hạn suy luận về thực hành. Như vậy, khung không mặc định rằng một kiểu thông điệp sẽ tạo ra tính chính danh hoặc phản ánh đúng hiệu quả ESG.
3.1.3. Các cấu hình của khung phân tích
Trong “Hình ảnh và thực chất: Từ quan hệ biểu tượng đến quan hệ dựa trên hành vi”, Grunig (1993) phân biệt quan hệ biểu tượng với quan hệ dựa trên hành vi; công trình này không xác lập sẵn ba cấu hình ESG. Nghiên cứu “Sự giám sát, các chuẩn mực và công bố thông tin có chọn lọc” của Marquis et al,. (2016) cung cấp căn cứ xem xét công bố có chọn lọc. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất ba loại hình ở cấp thông điệp. “Thực chất” được dùng theo nghĩa có minh chứng cụ thể trong văn bản, không đồng nghĩa với hành vi thực chất theo nghĩa của Grunig; “lai ghép” là đề xuất phân tích về sự kết hợp hai định hướng, chưa phải phân loại được kiểm định.
Một là, truyền thông ESG biểu tượng
Truyền thông ESG biểu tượng là cấu hình trong đó thông điệp chủ yếu thể hiện giá trị, khát vọng, bản sắc hoặc sự phù hợp với kỳ vọng xã hội, trong khi bằng chứng về thực thi chưa được trình bày cụ thể trong đơn vị đang xét. Tiêu chí nhận diện là sự hiện diện của tuyên bố định vị và sự thiếu vắng minh chứng tương ứng, kế thừa nghiên cứu về diễn ngôn tính chính danh (Castelló & Lozano, 2011).
Một mục tiêu tương lai có thể rõ thời hạn và mức độ tham vọng nhưng vẫn chưa phải kết quả đã thực hiện. Vì vậy, thời hạn hoặc con số mục tiêu không tự động làm thông điệp trở thành thực chất. Khi phân loại, cần ghi rõ đó là câu cam kết riêng lẻ hay đoạn văn có cả kế hoạch, số liệu và dẫn chiếu; không lấy nhãn của một câu để mô tả toàn bộ báo cáo.
Truyền thông biểu tượng không mặc nhiên là “tẩy xanh”, tức truyền thông môi trường gây hiểu lầm về thực hành hoặc kết quả. Trong “Các động lực dẫn đến tẩy xanh”, Delmas và Burbano (2011) phân tích sự kết hợp giữa hiệu quả môi trường kém và truyền thông tích cực. Marquis et al,. (2016) xem xét công bố có chọn lọc. Do đó, thiếu minh chứng trong một câu cam kết chỉ cho phép nhận diện đặc điểm của câu đó; muốn kết luận gây hiểu lầm phải đối chiếu thêm ngữ cảnh và dữ liệu liên quan.
Hai là, truyền thông ESG thực chất
Truyền thông ESG thực chất là cấu hình trong đó thông điệp chủ yếu cung cấp thông tin cụ thể về hoạt động đã triển khai, kết quả, tác động hoặc trách nhiệm giải trình. Dấu hiệu nhận diện gồm đối tượng và phạm vi rõ, kỳ báo cáo hoặc mốc so sánh xác định, hành động hoặc chỉ số có thể truy xuất. Cách vận dụng này gắn với vấn đề chất lượng công bố và khả năng đánh giá thông tin, không coi số lượng chỉ số là thước đo đủ của tính thực chất (Michelon và cộng sự, 2015).
Minh chứng có thể là số liệu định lượng hoặc mô tả có thể kiểm tra về quy trình, trách nhiệm và cơ chế giám sát. Thông tin về một kết quả bất lợi vẫn có thể thuộc cấu hình này nếu nêu rõ kết quả và căn cứ so sánh. Tuy nhiên, như Boiral (2013), trong “Báo cáo phát triển bền vững như những bản mô phỏng thực tại?”, lưu ý qua việc đối chiếu báo cáo bền vững với nguồn bên ngoài, nội dung báo cáo không bao quát đầy đủ thực tiễn. Việc thông điệp có minh chứng chỉ tạo điều kiện kiểm tra, chưa xác nhận tính chính xác hoặc hiệu quả ESG tích cực.
Ba là, truyền thông ESG lai ghép
Truyền thông ESG lai ghép là cấu hình trong đó tuyên bố về giá trị, trách nhiệm hoặc cam kết được kết nối trực tiếp với bằng chứng thực thi trong cùng đơn vị thông điệp. Cấu hình này được đề xuất từ việc kết hợp chiều định vị tính chính danh với chiều minh chứng, dựa trên cách nhìn truyền thông vừa cung cấp thông tin vừa kiến tạo ý nghĩa (Merkl-Davies & Brennan, 2017). Cả hai thành phần phải rõ và cùng liên quan đến một chủ đề; chỉ đặt khẩu hiệu cạnh một con số không liên quan chưa đủ.
Quy tắc nhận diện là xác định tuyên bố, bằng chứng hỗ trợ và câu hoặc quan hệ lập luận nối hai thành phần. Chẳng hạn, doanh nghiệp có thể trình bày mức giảm phát thải như tiến độ thực hiện một mục tiêu khí hậu. Khi đó, ý nghĩa của thông điệp nằm ở quan hệ giữa mục tiêu và kết quả, không chỉ ở sự hiện diện của số liệu. Ví dụ có nguồn cụ thể được phân tích tại mục 3.1.5.
Lai ghép không phải nhóm dành cho thông tin khó phân loại và không tự động có chất lượng cao hơn hai cấu hình còn lại. Nếu ngữ cảnh không đủ rõ hoặc không nhận diện được cả định vị lẫn minh chứng, cần ghi “chưa đủ căn cứ phân loại”. Cách xử lý này tránh ép mọi câu trong báo cáo vào ba nhóm và cần được kiểm tra thêm khi xây dựng bộ mã hóa.
Bốn là, tiêu chí tổng hợp và giới hạn phân loại
Bảng dưới đây tóm tắt ba cấu hình theo cùng hai chiều phân tích. “Bằng chứng” trong bảng luôn được hiểu là thông tin doanh nghiệp trình bày, chưa phải xác minh độc lập của nghiên cứu.
Các cấu hình được áp dụng ở cấp thông điệp và trong phạm vi ngữ cảnh đã xác định. Một báo cáo có thể chứa nhiều cấu hình; thông điệp thiếu thông tin cần được để ngoài phân loại cho đến khi có đủ căn cứ. Từ cách phân biệt này, bài viết đề xuất ba mệnh đề để nghiên cứu tiếp theo kiểm tra.
Mệnh đề 1: Phân loại định hướng truyền thông và đánh giá hiệu quả ESG là hai nhiệm vụ khác nhau; mức độ minh chứng trong văn bản không đủ để suy ra kết quả thực thi ngoài văn bản.
Mệnh đề 2: Cấu hình lai ghép có thể được nhận diện khi một đơn vị thông điệp kết nối rõ tuyên bố định vị trách nhiệm với bằng chứng thực thi cùng chủ đề.
Mệnh đề 3: Việc tổng hợp ở cấp báo cáo cần giữ lại sự phân bố các cấu hình và các trường hợp chưa đủ căn cứ, thay vì gán một nhãn duy nhất cho doanh nghiệp.
Ba mệnh đề là định hướng xây dựng công cụ phân tích, chưa phải các quan hệ đã được xác nhận bằng kiểm định thực nghiệm. Chúng giúp xác định rõ những gì cần quan sát và giới hạn của kết luận.
3.1.4. Cấu trúc và phạm vi áp dụng của khung phân tích
Hình 1 liên kết bối cảnh thể chế với cấu hình thông điệp và quá trình đánh giá tính chính danh. DiMaggio và Powell (1983) cung cấp cơ sở về áp lực đồng dạng; Scott (2014) làm rõ các trụ cột thể chế; Suchman (1995) giải thích việc tìm kiếm tính chính danh; Bitektine và Haack (2015) chỉ ra vai trò của quá trình đánh giá. Mũi tên trong hình biểu thị quan hệ định hướng phân tích, không phải quan hệ nhân quả đã được kiểm định. Ba cấu hình được hiểu theo định nghĩa giới hạn ở cấp thông điệp tại mục 3.1.3.
Hình 1. Khung lý thuyết tích hợp về truyền thông ESG biểu tượng, thực chất và lai ghép
Nguồn: Tác giả tổng hợp từ DiMaggio và Powell (1983), Suchman (1995), Bitektine và Haack (2015), Scott (2014), Merkl-Davies và Brennan (2017). Ba cấu hình là đề xuất phân tích của bài viết.
Khi áp dụng, người phân tích cần ghi bối cảnh công bố, ranh giới thông điệp, tuyên bố trách nhiệm, căn cứ thực thi và nguồn truy xuất. Chỉ khi có dữ liệu phản hồi mới đánh giá được sự chấp nhận hoặc phản bác của các bên liên quan. Trong bài viết này, phần thực tiễn chỉ minh họa việc nhận diện cấu hình, chưa kiểm tra toàn bộ các quan hệ trong Hình 1.
3.1.5. Minh họa thực tiễn của khung phân tích
Ví dụ 1 - định vị biểu tượng ở cấp câu cam kết. Trong thông báo ngày 16/01/2020, Microsoft nêu mục tiêu đến năm 2030 loại bỏ lượng carbon lớn hơn lượng phát thải và đến năm 2050 loại bỏ lượng carbon đã phát thải trực tiếp hoặc qua tiêu thụ điện kể từ khi thành lập (Smith, 2020, mục “Microsoft: Đạt mức phát thải carbon âm vào năm 2030”). Xét riêng câu mục tiêu, nội dung định vị trách nhiệm chủ yếu hướng tới tương lai, chưa nêu kết quả thực hiện. Câu này minh họa định hướng biểu tượng, không chứng minh tẩy xanh. Các đoạn kế tiếp có kế hoạch giảm phát thải và cơ chế tài chính, nên không thể gán nhãn biểu tượng cho toàn bộ thông báo. Theo lý thuyết tính chính danh, điều cần quan sát là cách doanh nghiệp tự định vị trách nhiệm; sự thừa nhận của công chúng chưa được khảo sát.
Ví dụ 2 - minh chứng thực chất trong đoạn công bố kết quả. Ở mục “Phát thải carbon âm”, Microsoft báo cáo phát thải phạm vi 1 và 2 giảm 6,3%, phạm vi 3 tăng 30,9%, và tổng phát thải tăng 29,1% trong năm tài chính 2023 so với mốc 2020 (Smith & Nakagawa, 2024). Phạm vi 1 là phát thải trực tiếp, phạm vi 2 gắn với năng lượng mua vào, phạm vi 3 là các phát thải gián tiếp khác trong chuỗi giá trị. Đoạn này có kỳ đo, mốc so sánh và kết quả bất lợi, nên minh họa cấu hình thực chất theo nghĩa có căn cứ để đối chiếu. Công bố mức tăng không tự chứng minh sự tách rời giữa chính sách và thực hành; muốn kết luận cần kiểm tra lộ trình và hoạt động thực tế.
Ví dụ 3 - cấu hình lai ghép trong đoạn nối kết quả với mục tiêu. Đoạn mở đầu thông báo Apple ngày 18/04/2024 nêu mức giảm tổng phát thải hơn 55% so với năm 2015, rồi trình bày đây là tiến độ hướng tới mục tiêu trung hòa carbon trên toàn chuỗi giá trị vào năm 2030 (Apple, 2024). Đơn vị phân tích là toàn bộ đoạn mở đầu: số liệu kết quả được nối trực tiếp với cam kết tương lai. Vì vậy, đoạn này minh họa cấu hình lai ghép. Theo góc nhìn quản trị ấn tượng, tác giả ghi nhận cách kết quả được lựa chọn để củng cố thông điệp tiến bộ, nhưng không suy luận ý định gây hiểu lầm. Số liệu là thông tin doanh nghiệp công bố, chưa được nghiên cứu này xác minh độc lập.
3.2. Thảo luận
Các minh họa giúp làm rõ khả năng sử dụng khung, nhưng chưa chứng minh ba cấu hình bao quát mọi hình thức truyền thông ESG. Giá trị của khung ở giai đoạn này nằm ở việc tách các câu hỏi phân tích thường bị gộp chung: doanh nghiệp cam kết điều gì, cung cấp căn cứ nào và người tiếp nhận đánh giá ra sao.
Một là, cần kết hợp phân tích công bố thông tin với phân tích cách trình bày.
Tổng quan của Hahn và Kühnen (2013) cho thấy nghiên cứu công bố đã quan tâm đến chất lượng thông tin; tổng quan của Christensen et al,. (2021) phân tích hệ quả kinh tế của báo cáo. Khung đề xuất bổ sung việc đọc quan hệ giữa cam kết và minh chứng. Đối với người làm truyền thông, yêu cầu thực tiễn là đặt số liệu cùng phạm vi, thời kỳ, mốc so sánh và nguồn; đối với người đọc, cần phân biệt mục tiêu tương lai với kết quả đã báo cáo.
Hai là, phân loại thông điệp phải đi cùng kiểm tra ngữ cảnh.
Một câu cam kết và đoạn giải thích đầy đủ có thể được phân loại khác nhau vì chúng là những đơn vị phân tích khác nhau. Do đó, ranh giới đơn vị cần được quy định trước, giữ nhất quán giữa các văn bản và ghi nhận các dẫn chiếu liên quan. Các ví dụ cũng cho thấy “thực chất” trong khung chỉ nói đến tính cụ thể của minh chứng, không hàm ý doanh nghiệp đạt kết quả tốt. Muốn đánh giá mức độ phù hợp giữa lời nói và hành động cần dữ liệu ngoài thông điệp, như cách Boiral (2013) đối chiếu báo cáo với nguồn bên ngoài.
Ba là, cần kiểm định khung trước khi sử dụng để đánh giá hoặc so sánh doanh nghiệp.
Giới hạn của nghiên cứu là lựa chọn ít văn bản, tập trung vào môi trường và doanh nghiệp công nghệ quốc tế, chưa có mã hóa độc lập hay dữ liệu người tiếp nhận. Nghiên cứu tiếp theo cần mở rộng sang nội dung xã hội, quản trị và doanh nghiệp Việt Nam; quy định tiêu chí chọn mẫu, đơn vị thông điệp, mức độ minh chứng và trường hợp không phân loại được; kiểm tra độ tin cậy giữa người mã hóa; đối chiếu dữ liệu thực thi và phản hồi công chúng. Với thực hành truyền thông, khung gợi ý gắn cam kết với tiến độ, trách nhiệm và cả kết quả bất lợi, thay vì dùng một nhãn phân loại làm chứng nhận chất lượng ESG.
4. Kết luận
Bài viết đề xuất khung đọc truyền thông ESG theo mối liên hệ giữa cam kết và minh chứng. Hai chiều định vị trách nhiệm và cung cấp bằng chứng thực thi tạo cơ sở nhận diện ba cấu hình biểu tượng, thực chất và lai ghép ở cấp thông điệp. Phân tích minh họa làm rõ vai trò của ranh giới đơn vị, ngữ cảnh và căn cứ so sánh; đồng thời cho thấy thông tin về kết quả bất lợi vẫn có thể là minh chứng cụ thể. Đóng góp này mang tính khái niệm và phương pháp, chưa xác nhận hiệu quả ESG, động cơ doanh nghiệp hay tác động đến tính chính danh. Việc kiểm định với mẫu rộng hơn và dữ liệu độc lập là bước cần thiết để đánh giá khả năng áp dụng của khung./.
Trích dẫn bài báo
Bài liên quan
- Những biến đổi của văn hóa doanh nghiệp và thách thức đặt ra với truyền thông nội bộ trong thời đại số
- Nội dung khoe khoang trên TikTok và sự bất tương hợp bản thân ở Thế hệ Z Việt Nam: Khung lý thuyết tích hợp
- Phong cách báo chí của nhà báo Hữu Thọ qua nghệ thuật ngôn từ tác phẩm
- Ngày Pháp luật Việt Nam và giải pháp tăng cường văn hóa tuân thủ pháp luật trong hoạt động báo chí, truyền thông
- Podcast trong truyền thông thương hiệu đại học tại Việt Nam
llcttt1994dientu@gmail.com
02438348033


