Rút ngắn thời lượng thể loại phóng sự thời sự - xu thế tất yếu của phát thanh hiện đại

1. Tại sao lại cần những phóng sự thời sự ngắn?

Mỗi loại hình báo chí có những đặc trưng khác nhau, do đó quy định tâm lý tiếp nhận khác nhau ở mỗi đối tượng công chúng. Báo in tác động đến người đọc thông qua hệ thống văn bản viết, cho nên độc giả có thể tiếp nhận thông tin tuỳ thuộc vào sở thích, thói quen, phù hợp với thời gian, không gian riêng có của mỗi người. Họ có thể chủ động khai thác thông tin cũng như lưu giữ thông tin mà không có sự tác động quá lớn của ngoại cảnh. Vì thế, trên báo in người ta chấp nhận cả những phóng sự dài, thậm chí là phóng sự dài kỳ. Truyền hình, với những lợi thế về hình ảnh sinh động, chân thực, khiến khán giả thường xuyên bị "đánh cắp thời gian" khi ngồi trước máy thu hình. Tuy nhiên, không quá "lợi dụng" ưu thế đó, các nhà báo truyền hình hiện nay đang cố gắng đáp ứng nhu cầu thông tin của khán giả bằng cách đổi mới nội dung và hình thức các thể loại báo chí, trong đó, cố gắng sử dụng càng nhiều phóng sự ngắn càng tốt, đặc biệt là phóng sự thời sự.

Khi đến với báo phát thanh, người nghe hoàn toàn bị động trong việc tiếp nhận thông tin, bởi vì báo phát thanh tuân theo quy luật thời gian tuyến tính, có tính thoảng qua, người nghe chỉ nghe được một lần. Mặt khác, do có thói quen vừa làm việc vừa nghe đài nên thính giả thường bị phân tán tư tưởng, thông tin dễ bị trượt đi. Họ không có khả năng tiếp nhận những bài viết, những phóng sự đầy ắp dữ liệu, chi tiết, con số với thời lượng hàng chục phút. Chính vì vậy, thói quen sử dụng các phóng sự dài tất yếu sẽ bị thay thế để phù hợp với nhu cầu tiếp nhận thông tin của thính giả và sự phát triển của phát thanh hiện đại.

2. Phóng sự ở Đài Tiếng nói Việt Nam hiện nay

Bên cạnh tin, ghi nhanh, phóng sự được coi là thể loại xung kích của báo phát thanh, đặc biệt là với chương trình thời sự. Theo thống kê của chúng tôi, chỉ tính riêng năm 2002, với hơn 1500 buổi phát sóng của chương trình Thời sự, phóng viên ban Thời sự đã sử dụng khoảng gần 400 tác phẩm phóng sự. Được sử dụng nhiều nhất là ở chương trình thời sự trưa 12 giờ đến 12.30 giờ hàng ngày. Sáu tháng đầu năm 2003, phóng sự có tần số xuất hiện khá dày đặc do không những được sử dụng như một thể loại độc lập trên sóng, mà nó còn được sử dụng xen kẽ với các hình thức thông tin khác như: toạ đàm, cầu phát thanh, khách mời phòng thu... Chương trình thời sự mỗi ngày trung bình sử dụng 4 phóng sự. Thể loại này cho phép nhà báo phát thanh đi vào từng ngõ ngách của cuộc sống để phản ánh và đem đến cho người nghe những trang viết sinh động, có chiều sâu. Phóng sự thời sự thường có phạm vi rộng, phản ánh mọi mặt của đời sống: kinh tế, chính trị, văn hoá, giáo dục... Hàng trăm bài đã tham gia tích cực vào quá  trình phát hiện, cổ vũ các nhân tố mới. Không ít tác phẩm có chất lượng tốt và đoạt giải trong các cuộc thi viết phóng sự.

 Các tác phẩm phóng sự thời sự hiện nay đã chứng tỏ kỹ năng nghề nghiệp của phóng viên được nâng lên rõ rệt: mang tính thòi sự; ngôn ngữ được chọn lọc, chau chuốt hơn; có nhiều chi tiết; chất lượng âm thanh chuẩn. Tuy nhiên, qua khảo sát của chúng tôi, về mặt hình thức, phóng sự thời sự còn tồn tại những hạn chế như:

 - Hầu hết các tác phẩm phóng sự thường có thời lượng tương đối dài, từ 5 đến 10 phút (khoảng 900 đến 1800 âm tiết). Nếu tính trên báo in thì tương đương một phần hai trang hoặc hơn;

 - Nhiều phóng sự sử dụng lời nói nhân vật quá dài (đôi khi, một lời phát biểu của nhân vật dài tới 2 phút);

 - Tham quá nhiều chi tiết, số liệu, dữ kiện.

 Như chúng tôi đã phân tích ở trên, thời lượng phóng sự dài là trái với tâm lý cũng như khả năng thu nhận thông tin của người nghe. Để bài phóng sự phát huy được thế mạnh của nó, người viết báo phải từ góc độ tâm lý cũng như nhu cầu tiếp nhận thông tin của công chúng để suy ra cách thức viết bài. Nên nhớ là phải viết những cái người nghe cần chứ không phải viết những gì chúng ta có. Một bài phóng sự ngồn ngộn chi tiết, ngôn ngữ sinh động, ý kiến nhân vật rất "đắt", nhưng dài tới gần chục phút thì nhiều khi lại phản tác dụng. Vậy, phải làm sao để tác phẩm đó "thuận" theo ý người đọc, làm người ta tiếp nhận dễ dàng nhất?

3. Những biện pháp đổi mới thể loại phóng sự

Chúng ta hãy nhìn sang phóng sự thời sự truyền hình. Mặc dù truyền hình vẫn là phương tiện truyền thông "số một" hiện nay, nhưng các phóng viên, biên tập viên cũng không muốn để khán giả phải tốn hàng chục, vài chục phút để chỉ nghe được một vấn đề duy nhất. Cũng thời lượng ấy, ngày nay, chương trình thời sự truyền hình đã đem đến cho người xem gấp đôi, gấp ba số lượng thông tin.

Có người cho rằng, nếu yêu cầu phóng sự chỉ dài 2 -3 phút thì khác gì một cái tin dài. Làm thế thì dễ quá. Nhưng đó chính là một sự nhầm lẫn. Một phóng sự không phải là phép cộng lạnh lùng của vài cái tin. Một phóng sự tuy rất ngắn cũng phải có những đặc trưng riêng của nó: phải có vấn đề (một mâu thuẫn nào đó cần giải quyết), có bối cảnh, có sự thẩm định của "cái tôi" tác giả, sử dụng ngôn ngữ nhân vật và ngôn ngữ giàu tính biểu cảm...

Nhà báo phát thanh phải dũng cảm thực hiện những phóng sự ngắn - đó là những phóng sự thời sự với thời lượng 2 - 4 phút. Để đạt được mức độ ngắn lý tưởng cho một phóng sự mà không làm giảm lượng thông tin, phóng viên nên tuân thủ những nguyên tắc sau đây:

- Sử dụng lối kết cấu đơn tuyến, mô tả sự việc theo trình tự thời gian để người nghe dễ hình dung diễn biến của sự kiện, sự việc.

- Cố gắng lựa chọn những chi tiết tiêu biểu nhất. Tránh đưa nhiều chi tiết rườm rà làm bài viết dài thêm.

- Viết câu ngắn. Tuyệt đối tránh những câu có nhiều chủ vị, câu đảo trật tự thành phần câu. 

- Sử dụng từ ngữ đơn giản, thuận với tai người nghe. Nên chọn lựa những từ ngữ giàu hình ảnh, sinh động để làm tăng sức hấp dẫn cho bài phóng sự.

- Trích dẫn một cách chọn lọc tiếng động và lời nói nhân vật. Chỉ nên sử dụng 2 - 3 tiếng động và lời nhân vật, thời lượng 20 - 30 giây/ mỗi tiếng động, lời nhân vật là hợp lý.

Để thực hiện các nguyên tắc trên một cách dễ dàng, tốt nhất, khi đứng trước một sự kiện, vấn đề có thể là chủ đề cho một bài phóng sự, nhà báo nên tự đặt cho mình câu hỏi: Chuyện gì? Công chúng muốn được biết chi tiết nào nhất?, từ đó bố trí sắp xếp hợp lý các chi tiết, lựa chọn tiếng động, chau chuốt từ ngữ... phù hợp với thời lượng tối đa là 4 phút.

Khi đưa ra nguyên tắc viết giản dị, kết cấu đơn tuyến, câu ngắn, sinh động... là yêu cầu nhà báo phải nắm vững được đặc trưng và những nguyên tắc viết cho phát thanh. Điều này mỗi phóng viên phải tự ý thức để rèn nghề, phong cách viết của mình nếu muốn có được những bài phóng sự đạt chất lượng. Ở đây, chúng tôi xin đi sâu về cách phóng viên thu thập và sử dụng lời nói nhân vật, tiếng động trong phóng sự, bởi vì trên thực tế, hầu hết các phóng sự còn vấp phải tình trạng trích lời nói nhân vật, tiếng động ... dài tràn lan, tuỳ hứng, tuỳ tiện, làm người nghe khó hiểu, khó nhớ.

Khi trích dẫn lời nói nhân vật, tiếng động, nên chú ý:

- Thứ nhất, không lạm dụng quá nhiều lời nói nhân vật, bởi vì không phải lúc nào chúng ta cũng gặp được những nhân chứng am hiểu vấn đề và có "duyên" nói trước máy.

- Thứ hai, sử dụng lời nói của quần chúng nhằm tăng tính dân chủ, khách quan của vấn đề; tuyệt đối tránh tình trạng khi đi xuống cơ sở chỉ chăm chăm lấy ý kiến của lãnh đạo.

- Thứ ba, để có những lời phát biểu ngắn gọn, trúng vấn đề, khi đưa máy ghi âm ra, bạn nên chủ động yêu cầu đối tượng "nói có trọng tâm, nói ngắn để phát sóng được". Trường hợp không thể thực hiện được ý định đó, hãy dũng cảm gạt bỏ tất cả những lời nói bạn cho là "cũng quan trọng" để nhặt lấy lời nói "quan trọng nhất".

Trong đời sống báo chí hiện đại, việc đổi mới về nội dung và hình thức thể loại là một yêu cầu có tính bắt buộc. Với cách nhìn nhận mới đó, rút ngắn thời lượng phóng sự là một yêu cầu cần thiết. Nó không hề làm giảm tầm quan trọng của thể loại phóng sự, mà ngược lại, còn làm tăng giá trị thể loại, làm cho nó có thể trở thành thể loại "xung kích" của báo phát thanh hiện đại./.

____________________________

Bài đăng trên Tạp chí Báo chí và Tuyên truyền số 1 (tháng 1+2)/2005

                                                                                                                   Trương Thị Kiên