Tư tưởng, đạo đức báo chí của nhà báo Nguyễn Phú Trọng và những ảnh hưởng đối với báo chí cách mạng Việt Nam

1. Đặt vấn đề 

Đạo đức nghề báo là hệ thống giá trị và chuẩn mực điều chỉnh hành vi của nhà báo trong quá trình tác nghiệp, đồng thời là nền tảng bảo đảm tính trung thực, khách quan và trách nhiệm xã hội của thông tin báo chí. Tại Việt Nam, đạo đức nghề báo được xác định thông qua hệ thống quy tắc và chuẩn mực hành vi, vừa được pháp luật điều chỉnh, vừa được duy trì bởi dư luận xã hội và ý thức tự giác của người làm báo.  Cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng, nhà lý luận xuất sắc và nhà báo có nhiều năm hoạt động trong lĩnh vực báo chí, đã để lại di sản tư tưởng phong phú và sâu sắc về nghề báo và đạo đức nghề báo. Cuộc đời và sự nghiệp hoạt động cách mạng của ông gắn liền với sự nghiệp báo chí cách mạng Việt Nam. Sau khi tốt nghiệp Khoa Ngữ văn Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, ông công tác tại Tạp chí Cộng sản - cơ quan lý luận và chính trị trung ương của Đảng - và lần lượt đảm nhiệm các vị trí Phó Tổng Biên tập, Tổng Biên tập. Quá trình đó đã hun đúc ở ông một tư duy báo chí sắc sảo, một phong cách làm báo chính xác, trách nhiệm và một tâm huyết sâu sắc với nghề. Bằng vốn tri thức uyên bác, kinh nghiệm thực tiễn phong phú và tầm nhìn chiến lược của một nhà lãnh đạo, ông đã để lại cho nền báo chí cách mạng Việt Nam một di sản tư tưởng quý giá, trong đó nổi bật là những quan điểm về đạo đức nghề báo và trách nhiệm xã hội của người làm báo.

Tư tưởng của Nguyễn Phú Trọng về báo chí được tập hợp một cách có hệ thống trong phần IV - Báo chí, xuất bản của cuốn sách “Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc” do Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật ấn hành vào tháng 10 năm 2024, mã số ISBN 978-604-57-7599-8. Đây là tác phẩm có nội dung hệ thống và toàn diện về báo chí, xuất bản, chứa đựng những tư tưởng phong phú, sâu sắc và cập nhật về đạo đức nghề báo, có giá trị to lớn cả về mặt lý luận và thực tiễn. Bài viết này tập trung khảo sát, nghiên cứu và phân tích đánh giá 24 bài báo. Bên cạnh nguồn tư liệu chính này, đề tài còn nghiên cứu các bài phát biểu của ông về nghề báo và báo chí được đăng tải trên các báo điện tử từ năm 2010 đến 2024, giai đoạn tương ứng với các kỳ Đại hội XI, XII, XIII của Đảng Cộng sản Việt Nam (Nguyễn Phú Trọng, 2024).

2. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu nhằm phân tích tư tưởng, đạo đức nghề báo trong di sản báo chí của Nguyễn Phú Trọng, với đối tượng là 24 bài viết trong cuốn sách “Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc” (Nxb Chính trị Quốc gia Sự thật, 2024) và các bài phát biểu trên báo điện tử từ 2010 đến 2024, gắn với các kỳ Đại hội XI, XII, XIII. (Nguyễn Phú Trọng, 2024). Cơ sở lý luận được xây dựng trên nền tảng chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức báo chí, đường lối của Đảng về công tác tư tưởng, lý luận báo chí về vai trò, chức năng, nguyên tắc hoạt động và các chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp. Nghiên cứu sử dụng phân tích nội dung để hệ thống hóa quan điểm về đạo đức, trách nhiệm xã hội và chuẩn mực báo chí. Đồng thời, tổng hợp và so sánh tài liệu nhằm đối chiếu với các công trình trước đó, xác định những đóng góp mới; khảo sát, thống kê để xác định chủ đề, mô hình và xu hướng; phỏng vấn sâu các nhà báo, giảng viên và chuyên gia truyền thông nhằm thu thập thông tin đa chiều về nhận thức thực tiễn. Nguồn dữ liệu bao gồm các văn bản, bài viết, phát biểu liên quan đến báo chí, xuất bản và đạo đức nghề báo, với khung thời gian 2010-2024 nhằm bảo đảm tính đồng bộ với giai đoạn nhà báo Nguyễn Phú Trọng giữ vai trò người đứng đầu Đảng và Nhà nước, đồng thời là thời kỳ báo chí Việt Nam chịu tác động mạnh mẽ từ hội nhập quốc tế và chuyển đổi số.

3. Kết quả nghiên cứu và thảo luận

3.1. Cơ sở lý luận và thực tiễn về tư tưởng, đạo đức báo chí của nhà báo Nguyễn Phú Trọng

Thứ nhất, lòng yêu nước và giá trị đạo đức cách mạng

Tư tưởng, đạo đức báo chí của Nguyễn Phú Trọng được hình thành trên nền tảng của hai yếu tố chủ đạo: truyền thống văn hóa - lịch sử của quê hương và những giá trị đạo đức cách mạng được kế thừa từ các thế hệ đi trước. Sinh ra và lớn lên tại vùng đất Đông Anh, Hà Nội - một địa phương giàu truyền thống lịch sử và cách mạng, ông được nuôi dưỡng trong môi trường văn hóa thấm đẫm lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết và ý thức trách nhiệm cộng đồng. Những giá trị này tạo dựng một hệ giá trị vững chắc, trong đó đạo đức nghề báo được xác định là yếu tố nền tảng, chi phối toàn bộ hoạt động báo chí của ông cũng như định hướng cho đội ngũ nhà báo nước nhà. Quan điểm xuyên suốt của ông là báo chí phục vụ lợi ích nhân dân, phản ánh trung thực và khách quan các vấn đề xã hội, góp phần xây dựng một xã hội công bằng, dân chủ và tiến bộ. Trong bài phát biểu “Đổi mới công tác thông tin đối ngoại” (lược ghi ý kiến tại Hội nghị tổng kết công tác thông tin đối ngoại, ngày 03/7/1998), Nguyễn Phú Trọng khẳng định báo chí, xét trong bản chất sâu xa, là công cụ truyền tải sự thật, kiến tạo dư luận và giữ vai trò then chốt trong việc bảo vệ lợi ích chung của xã hội (Nguyễn Phú Trọng, 2024). Theo đó, các nguyên tắc đạo đức nghề báo cốt lõi bao gồm trung thực, khách quan, bảo vệ lợi ích quốc gia và phục vụ cộng đồng. Báo chí phải nâng cao dân trí, tạo sự đồng thuận xã hội và cổ vũ tinh thần đại đoàn kết toàn dân tộc. Tư tưởng của ông về lợi ích chung trong báo chí được triển khai trên ba phương diện: (1) bảo vệ lợi ích đất nước - báo chí không được tiếp tay cho bất kỳ thế lực nào làm tổn hại đến chủ quyền quốc gia, mà phải kiên quyết đấu tranh với các quan điểm sai lệch, xuyên tạc; (2) bảo vệ lợi ích nhân dân - báo chí cần phản ánh chân thực đời sống các tầng lớp, đặc biệt là những nhóm yếu thế, bảo vệ quyền lợi chính đáng của họ; (3) bảo vệ lợi ích của sự thật - một nền báo chí có đạo đức phải độc lập, không bị chi phối bởi lợi ích nhóm hay bị thao túng bởi các thế lực có ý đồ chính trị xấu.

Tạo mọi điều kiện thuân lợi để Hội nhà Báo Việt Nam và đội ngũ nhà báo cả nước hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao  (Nguyễn Phú Trọng, 2024, tr.602)

Tinh thần này tiếp tục được khẳng định và phát triển trong bài phát biểu “Tạo mọi điều kiện thuận lợi để Hội Nhà báo Việt Nam và đội ngũ nhà báo cả nước hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao” nhân dịp kỷ niệm 70 năm Ngày thành lập Hội Nhà báo Việt Nam (Nguyễn Phú Trọng, 2024, tr.602). Đây là một định hướng quan trọng về đạo đức nghề báo, trong đó Nguyễn Phú Trọng nhấn mạnh vai trò của báo chí cách mạng, trách nhiệm của người làm báo đối với đất nước và nhân dân, cùng yêu cầu phải giữ vững đạo đức nghề nghiệp trong quá trình tác nghiệp. Ông đặc biệt nhấn mạnh yêu cầu “bám sát thực tiễn”, phản ánh trung thực, khách quan các vấn đề xã hội - một đòi hỏi càng trở nên cấp thiết trong kỷ nguyên số, khi áp lực tốc độ và sự phát triển của mạng xã hội đặt ra thách thức lớn đối với việc bảo đảm tính chính xác của thông tin, ngăn chặn tin giả, tin thất thiệt làm nhiễu loạn dư luận và gây ảnh hưởng tiêu cực đến xã hội. Báo chí cách mạng phải giữ vững nguyên tắc trung thực, không để bị cuốn vào dòng chảy thông tin sai lệch. Đồng thời, ông kêu gọi giới báo chí “tích cực tham gia công tác xây dựng Đảng, xây dựng hệ thống chính trị trong sạch, vững mạnh, đấu tranh phòng, chống tham nhũng, tiêu cực” - đây vừa là nhiệm vụ chính trị vừa là yêu cầu đạo đức nghề nghiệp, bởi báo chí có vai trò thúc đẩy minh bạch, công khai, giúp nhân dân giám sát hoạt động của các cơ quan công quyền.

Thứ hai, sự kế thừa và vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh

Tư tưởng của Hồ Chí Minh về báo chí luôn gắn liền với sự phục vụ nhân dân, điều mà Nguyễn Phú Trọng luôn nhấn mạnh trong các quan điểm và hành động của mình. Trong các tác phẩm và bài viết của mình, Nguyễn Phú Trọng đã cụ thể hóa điều này, khẳng định rằng báo chí cần phải đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao dân trí và đáp ứng kịp thời nhu cầu thông tin của người dân. Ông cũng tiếp tục phát huy tư tưởng Hồ Chí Minh về trách nhiệm xã hội của nhà báo. Nhà báo phải giữ vững lương tâm nghề nghiệp, có trách nhiệm cao trong việc cung cấp thông tin chính xác, kịp thời, và phản ánh đúng tình hình xã hội. Tư tưởng Hồ Chí Minh đã có ảnh hưởng sâu rộng trong việc hình thành đạo đức nghề báo của Nhà báo Nguyễn Phú Trọng. Các giá trị như đạo đức cách mạng, tinh thần phục vụ nhân dân, tinh thần đoàn kết và trách nhiệm xã hội đã được ông kế thừa và phát huy mạnh mẽ. Những giá trị này đã góp phần quan trọng trong việc xây dựng một nền báo chí cách mạng vững mạnh, phục vụ tốt nhất cho lợi ích quốc gia và dân tộc.

Những giá trị cốt lõi trong tư tưởng của Hồ Chí Minh đã được nhà báo Nguyễn Phú Trọng kế thừa và phát huy mạnh mẽ, tạo dựng nền tảng vững chắc cho đạo đức nghề báo hiện đại. Hồ Chí Minh luôn khẳng định rằng đạo đức là nền tảng quan trọng của người cách mạng. Nguyễn Phú Trọng, tiếp thu tư tưởng này, đã khẳng định rằng đạo đức nghề báo là một yêu cầu và là trách nhiệm của mỗi nhà báo trong việc xây dựng niềm tin và sự tôn trọng từ độc giả. Nhà báo phải có phẩm chất trong sáng, trung thực, và có trách nhiệm xã hội sâu sắc. Trong hệ thống tư tưởng báo chí của Nguyễn Phú Trọng, đạo đức nghề báo một nguyên tắc nghề nghiệp và là sứ mệnh chính trị và xã hội. Trong bài “Đổi mới công tác thông tin đối ngoại” (Lược ghi ý kiến phát biểu tại Hội nghị tổng kết công tác thông tin đối ngoại, ngày 03/7/1998), Nguyễn Phú Trọng khẳng định nhà báo có trách nhiệm phản ánh đúng sự thật, định hướng dư luận và góp phần xây dựng xã hội công bằng, tiến bộ. Báo chí cần nâng cao dân trí, thúc thúc sự đồng thuận xã hội và khơi dậy tinh thần yêu nước.

Phản ánh trung thực - Nguyên tắc cốt lõi của đạo đức báo chí trong thông tin đối ngoại. Nguyễn Phú Trọng nhấn mạnh rằng thông tin đối ngoại là một phần quan trọng trong công tác tuyên truyền của Đảng, có nhiệm vụ giới thiệu về đất nước, con người Việt Nam và bảo vệ lợi ích quốc gia. Tuy nhiên, để thực hiện tốt vai trò này, báo chí cần đảm bảo tính trung thực, khách quan, tránh xuyên tạc hoặc che giấu sự thật. Phản ánh trung thực để khẳng định vị thế quốc gia. Sự trung thực trong báo chí đối ngoại cần giúp tạo dựng niềm tin trong công chúng trong nước và là một công cụ mạnh mẽ để khẳng định vị thế Việt Nam trên trường quốc tế. Nguyễn Phú Trọng nhấn mạnh: “Thông tin đối ngoại là một công cụ quan trọng để mở rộng và tăng cường quan hệ quốc tế, bảo vệ và nâng cao vị thế nước ta trên trường quốc tế” (Nguyễn Phú Trọng, 2024). Nếu báo chí phản ánh không trung thực hoặc cường điệu hóa thông tin, hậu quả sẽ rất nghiêm trọng, gây mất uy tín cần cho cơ quan báo chí và ảnh hưởng đến hình ảnh quốc gia. Sự khách quan trong báo chí là một thước đo quan trọng của đạo đức nghề nghiệp. Nguyễn Phú Trọng đã chỉ ra rằng báo chí đối ngoại phải đặt lợi ích dân tộc lên trên hết, không bị chi phối bởi những lợi ích cục bộ hay thiên lệch. Báo chí cần phản ánh đầy đủ cả thành tựu và khó khăn của đất nước, tránh xu hướng chỉ nêu những điểm tích cực mà bỏ qua những thách thức còn tồn tại. Ông nhấn mạnh: “Thông tin đối ngoại phải giới thiệu cả những thành tựu phát triển và khó khăn của đất nước” (Nguyễn Phú Trọng, 2024, tr.549).

Vì lợi ích cộng đồng - Báo chí phục vụ nhân dân, bảo vệ lợi ích quốc gia. Báo chí có trách nhiệm cần truyền tải thông tin và phải phục vụ lợi ích cộng đồng, đặt lợi ích quốc gia lên trên lợi ích nhóm. Nguyễn Phú Trọng nhấn mạnh rằng thông tin đối ngoại cần hướng ra thế giới và có vai trò quan trọng đối với công chúng trong nước. Ông cho rằng: “Nắm vững các mối quan hệ, kết hợp chặt chẽ giữa thông tin đối ngoại và thông tin đối nội” (Nguyễn Phú Trọng, 2024, tr.549). Điều này có nghĩa là báo chí phải đảm bảo rằng thông tin đối ngoại không tách rời với thông tin trong nước, giúp người dân hiểu rõ vị thế của Việt Nam trong bối cảnh quốc tế, từ đó tăng cường tinh thần tự hào dân tộc và ý thức trách nhiệm cộng đồng. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, báo chí cần truyền tải thông tin và phải có trách nhiệm bảo vệ lợi ích quốc gia. Đồng thời, báo chí cần chủ động thúc đẩy hình ảnh của Việt Nam như một quốc gia hòa bình, phát triển và có trách nhiệm với cộng đồng quốc tế. Những nguyên tắc này cần có giá trị trong lĩnh vực báo chí đối ngoại và mang ý nghĩa rộng lớn đối với toàn bộ nền báo chí Việt Nam.

Thứ ba, tư tưởng của Chủ nghĩa Mác Lênin và Đảng Cộng sản Việt Nam

Chủ nghĩa Mác - Lênin đã cung cấp nền tảng lý luận vững chắc cho báo chí cách mạng Việt Nam, đặc biệt là trong việc xác định vai trò của báo chí như một công cụ tuyên truyền, giáo dục và đấu tranh cho lợi ích của giai cấp công nhân và nhân dân lao động. Những nguyên lý cơ bản của Mác - Lênin về đấu tranh giai cấp và vai trò quan trọng của báo chí trong việc phản ánh thực tiễn xã hội đã được vận dụng vào việc xây dựng đạo đức nghề báo. Theo Mác - Lênin, báo chí là vũ khí tư tưởng của giai cấp công nhân, phải phục vụ lợi ích của nhân dân, phản ánh đúng đắn, khách quan và trung thực thực tiễn xã hội. Trong chiến lược bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, báo chí được coi là lực lượng xung kích trong việc bảo vệ và phát triển chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh. Đặc biệt, báo chí có nhiệm vụ đấu tranh chống lại các quan điểm sai trái, thù địch, bảo vệ các giá trị chính trị, đạo đức và văn hóa mà Đảng và Nhà nước hướng tới. Nguyễn Phú Trọng, đã có những đóng góp quan trọng khi nhấn mạnh tầm quan trọng của đạo đức nghề báo trong việc xây dựng một nền báo chí cách mạng, phù hợp với lý tưởng và mục tiêu của Đảng. Nguyễn Phú Trọng yêu cầu báo chí phải có trách nhiệm trong việc phản ánh sự thật, bảo vệ lợi ích của nhân dân và xây dựng niềm tin trong xã hội, từ đó củng cố mối quan hệ giữa báo chí và cộng đồng.

Nguyễn Phú Trọng đặc biệt nhấn mạnh rằng nhà báo cần có lập trường chính trị vững chắc. Việc thực hiện đạo đức nghề báo, theo ông, là sự đóng góp quan trọng trong việc bảo vệ lợi ích của nhân dân, bảo vệ các giá trị cách mạng, tư tưởng của Đảng và đấu tranh chống lại các luận điệu sai trái, thù địch. Nguyễn Phú Trọng cũng chỉ rõ rằng báo chí có vai trò quan trọng trong cuộc đấu tranh chống tham nhũng và tiêu cực. Báo chí là người bảo vệ công lý và quyền lợi của xã hội, tham gia vào quá trình xây dựng một xã hội công bằng, văn minh. Với trách nhiệm này, báo chí phải tích cực tham gia vào việc phê phán, đấu tranh chống lại các hiện tượng tiêu cực trong xã hội, giúp tăng cường sự trong sạch của hệ thống chính trị và củng cố niềm tin của nhân dân vào Đảng và Nhà nước. Những định hướng này giúp báo chí phát triển đúng hướng, đóng góp vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa, đồng thời củng cố vai trò của báo chí trong xã hội hiện đại.

3.2. Nội dung cốt lõi trong tư tưởng, đạo đức báo chí của Nguyễn Phú Trọng

Thứ nhất, tính trung thực - yếu tố cốt lõi của đạo đức nghề báo

Trong di sản báo chí của mình, Nguyễn Phú Trọng đặc biệt nhấn mạnh tính trung thực như một nguyên tắc nền tảng, bất khả xâm phạm của đạo đức nghề báo. Ông khẳng định báo chí phải phản ánh đúng bản chất sự việc, không bóp méo sự thật, không chạy theo thị hiếu giật gân hay lợi ích cá nhân. Tại Đại hội lần thứ X Hội Nhà báo Việt Nam (ngày 09/8/2015), ông phát biểu: “Báo chí đã phản ánh kịp thời diễn biến mọi mặt của đời sống xã hội; phản ánh tâm tư, nguyện vọng chính đáng của các tầng lớp nhân dân”. Điều này cho thấy trung thực là trách nhiệm của báo chí trong việc thể hiện đầy đủ, toàn diện các vấn đề quan trọng của xã hội. Để bảo đảm tính trung thực, ông đề ra giải pháp “Mỗi nhà báo cần phát huy truyền thống vẻ vang, xây dựng bản lĩnh chính trị, nêu cao trách nhiệm xã hội, nghĩa vụ công dân và đạo đức nghề nghiệp”. Tính trung thực trong báo chí, theo tư tưởng của ông, đòi hỏi bản lĩnh chính trị, phẩm chất đạo đức và ý thức trách nhiệm sâu sắc của người làm báo.

Thứ hai, tính khách quan và trách nhiệm xã hội trong định hướng dư luận

Nguyễn Phú Trọng xác định tính khách quan là nguyên tắc song hành cùng tính trung thực, tạo nên nền tảng vững chắc cho đạo đức nghề báo. Nguyễn Phú Trọng chỉ ra rằng một số cơ quan báo chí chưa thực hiện tốt chức năng này, dẫn đến tình trạng “chưa thực hiện tốt tôn chỉ mục đích; còn để lọt thông tin không trung thực, thiếu chính xác”. Ông đặc biệt cảnh báo về nguy cơ báo chí bị phân tâm bởi những thông tin giật gân, tiêu cực, làm “phân tâm xã hội, phân rã niềm tin”. Vì vậy, trách nhiệm xã hội của báo chí được xác định trên cả hai phương diện: tích cực cổ vũ những giá trị tốt đẹp và đấu tranh với tiêu cực, sai trái. Ông khẳng định báo chí phải “góp phần cổ vũ và tạo ra sức mạnh đoàn kết, thống nhất, đồng thuận toàn dân tộc”.

Đổi mới công tác thông tin đối ngoại (Lược ghi ý kiến phát biểu tại Hội nghị tổng kết công tác thông tin đối ngoại, ngày 03/7/1998)

Thứ ba, phục vụ lợi ích chung, nhân dân và các giá trị văn hóa dân tộc

Trong bài “Đổi mới công tác thông tin đối ngoại” (lược ghi ý kiến phát biểu tại Hội nghị tổng kết công tác thông tin đối ngoại, ngày 03/7/1998), ông khẳng định báo chí, xét trong bản chất sâu xa, là công cụ truyền tải sự thật, kiến tạo dư luận và đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ lợi ích chung của xã hội (Nguyễn Phú Trọng, 2024, tr.549). Lợi ích chung theo tư tưởng của ông bao gồm ba phương diện: (1) bảo vệ lợi ích đất nước - báo chí không được tiếp tay cho bất kỳ thế lực nào làm tổn hại đến chủ quyền quốc gia, phải kiên quyết đấu tranh với các quan điểm xuyên tạc; (2) bảo vệ lợi ích nhân dân - phản ánh chân thực đời sống các tầng lớp, đặc biệt là nhóm yếu thế; (3) bảo vệ lợi ích của sự thật - không bị chi phối bởi lợi ích nhóm hay thao túng bởi các thế lực có ý đồ xấu.

Trong thư gửi Báo Người Hà Nội nhân dịp kỷ niệm 15 năm ngày xuất bản số đầu tiên (01/5/1985 - 01/5/2000), Nguyễn Phú Trọng nhấn mạnh báo chí có trách nhiệm phản ánh “truyền thống lịch sử và con người Thủ đô”, góp phần bảo vệ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc. (Nguyễn Phú Trọng, 2024, tr.557). Qua đó, Nguyễn Phú Trọng đã xác lập một cách toàn diện và có hệ thống các biểu hiện của đạo đức nghề báo, từ những nguyên tắc cụ thể như trung thực, khách quan đến những giá trị phổ quát như phục vụ lợi ích chung, bảo vệ văn hóa dân tộc, tạo thành một chỉnh thể tư tưởng có giá trị định hướng sâu sắc cho nền báo chí cách mạng Việt Nam.

Thứ tư, bản lĩnh chính trị, tính chiến đấu và trách nhiệm của người làm báo

Trong các bài viết “Tạp chí Lý luận - Chính trị của Đảng: Quá trình phát triển và trưởng thành (năm 1995); Báo chí Thủ đô cần phản ánh nhanh nhạy, sinh động, sắc sảo hơn nữa; Tạp chí Cộng sản xứng đáng là ngọn cờ tư tưởng chính trị của Đảng Cộng sản Việt Nam; Nâng cao hơn chất lượng báo Đảng; Báo Đảng các địa phương cần nhạy bén, sinh động và có bản sắc riêng; Thông Tấn xã Việt Nam luôn luôn làm tốt vai trò là kênh thông tin chủ lưu, tin cậy của Đảng, Nhà nước, Nhân dân; Xây dựng Đài Tiếng nói Việt Nam và toàn ngành Phát thanh Việt Nam ngày càng lớn mạnh”,  Nguyễn Phú Trọng đã nhiều lần nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xây dựng đội ngũ nhà báo có “bản lĩnh chính trị, trình độ trí tuệ và đạo đức nghề nghiệp”. Đây là nền tảng để báo chí phát triển vững mạnh và đóng góp tích cực vào công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Để thực hiện mục tiêu này, việc đào tạo và bồi dưỡng đội ngũ nhà báo trở thành một yếu tố then chốt và phải được thực hiện một cách bài bản, kết hợp giữa lý thuyết và thực hành, nhằm nâng cao trình độ chuyên môn và khả năng xử lý thông tin trong môi trường báo chí hiện đại. Các nhà báo cần được trang bị kiến thức vững vàng về chính trị, xã hội, văn hóa và khoa học kỹ thuật, cũng như các kỹ năng viết, phân tích, và phản biện. Việc đào tạo đặc biệt chú trọng đến việc bồi dưỡng đạo đức nghề nghiệp. Nhà báo phải luôn giữ vững nguyên tắc trung thực, khách quan trong công tác thông tin, không để bị chi phối bởi lợi ích cá nhân hay các yếu tố bên ngoài. Đạo đức nghề nghiệp của nhà báo là việc tuân thủ các quy định về nghề, và là ý thức bảo vệ lợi ích chung của xã hội, bảo vệ sự thật và truyền tải thông tin một cách chính xác, đầy đủ.

Trong “Tạp chí Cộng sản xứng đáng là ngọn cờ tư tưởng chính trị của Đảng Cộng sản Việt Nam” Đạo đức nghề báo luôn là một trong những nội dung cốt lõi trong sự nghiệp báo chí của  Nguyễn Phú Trọng, đặc biệt khi đào tạo và bồi dưỡng nhà báo. Những quan điểm của ông cần mang tính lý luận sâu sắc và thể hiện một tầm nhìn chiến lược về vai trò của báo chí trong xã hội, nhấn mạnh vào tính trung thực, tính chiến đấu và trách nhiệm xã hội của người làm báo. Trong quá trình đào tạo và bồi dưỡng nhà báo, Nguyễn Phú Trọng đặc biệt nhấn mạnh đến việc tích lũy tri thức và kinh nghiệm thực tiễn. Ông cho rằng một bài viết báo chí hay cần đến từ tài năng và đến từ quá trình tích lũy kiến thức lâu dài. Điều này có nghĩa là người làm báo cần liên tục học hỏi, trau dồi kiến thức, không ngừng nâng cao năng lực để có thể viết những bài báo có giá trị cao về mặt lý luận và thực tiễn.

Tạp chí Cộng sản xứng đáng là ngọn cờ tư tưởng chính trị của Đảng Cộng sản Việt Nam

Thứ tư, nâng cao chất lượng thông tin và định hướng dư luận

Trong các bài viết “Xây dựng Báo Quân đội nhân dân xứng đáng là cơ quan báo chí chủ lực, tiêu biểu trong nền báo chí cách mạng Việt Nam; Báo Đại biểu Nhân dân tích cực phát huy vai trò cầu nối giữa đai biểu dân cử với cử tri và giữa cử tri với đại biểu; Báo Tiền Phong cần tiên phong khơi dậy sức mạnh của thế hệ trẻ và phát huy vai trò là diễn đàn của tuổi trẻ cả nước; Báo ảnh Việt Nam - loại hình báo chí mang tính nghệ thuật vừa hiện đại, vừa dân tộc (năm 1999); Báo Văn Nghệ - 50 năm phát triển gắn bó với sự nghiệp cách mạng của đất nước (ngày 09/5/1998); Xây dựng Tạp chí Nghiên cứu văn học xứng đáng là cơ quan ngôn luận về nghiện cứu văn học hàng đầu cả nước”, cho thấy báo chí có vai trò định hướng dư luận, góp phần củng cố niềm tin của nhân dân vào chính quyền và thúc đẩy sự đoàn kết trong xã hội. Trong tư tưởng báo chí của Nguyễn Phú Trọng, báo chí phải luôn bảo vệ lợi ích chung, phục vụ cộng đồng và góp phần xây dựng một xã hội văn minh, tiến bộ.

Một nền báo chí có đạo đức sẽ luôn là trụ cột quan trọng của đất nước trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Nguyễn Phú Trọng nhấn mạnh: “Cần đổi mới sự lãnh đạo, chỉ đạo và quản lý báo chí, tăng cường trách nhiệm của các cơ quan chủ quản báo chí”, “Phân tích, bình luận sắc sảo, thuyết phục nhằm hướng dẫn nhận thức, dư luận xã hội một cách đúng đắn theo quan điểm, đường lối của Đảng.”. Điều này cho thấy báo chí cần có vai trò định hướng dư luận, góp phần củng cố niềm tin của nhân dân vào chính quyền và thúc đẩy sự đoàn kết trong xã hội.

3.3. Giá trị và ảnh hưởng của tư tưởng, đạo đức báo chí Nguyễn Phú Trọng đối với báo chí cách mạng Việt Nam

Trong bối cảnh công nghệ số phát triển, tư tưởng, đạo đức nghề báo trong di sản báo chí Nguyễn Phú Trọng để lại những bài viết, bài phát biểu mang tính lý luận vẫn giữ nguyên giá trị thời sự và là kim chỉ nam cho sự phát triển của báo chí cách mạng Việt Nam. Báo chí cách mạng Việt Nam, dưới sự định hướng của Đảng, phải tiếp tục là lực lượng tiên phong trên mặt trận tư tưởng, văn hóa, kết hợp nhuần nhuyễn giữa đấu tranh và xây dựng, giữa phản ánh sự thật và định hướng dư luận một cách đúng đắn. Chỉ khi giữ vững được đạo đức nghề nghiệp, báo chí mới có thể thực sự phục vụ nhân dân và đất nước.

Thứ nhất, giữ vững nguyên tắc đạo đức nghề báo trong truyền thông số và báo chí số

Trong bối cảnh truyền thông kỹ thuật số ngày càng phát triển, báo chí hiện đại đang phải đối mặt với nhiều thách thức về chất lượng và tính chính thống của thông tin, đặc biệt là nguy cơ thương mại hóa và sự suy thoái đạo đức nghề báo. Tư tưởng báo chí của Nhà báo Nguyễn Phú Trọng vẫn giữ nguyên giá trị và là kim chỉ nam cho ngành báo chí trong thời đại mới. Ông luôn nhấn mạnh rằng người làm báo phải kiên định với nguyên tắc đạo đức nghề nghiệp, không vì lợi ích thương mại thuần túy mà đánh mất trách nhiệm xã hội của mình. Báo chí, theo ông, không thể trở thành công cụ phục vụ lợi ích cá nhân hay nhóm, mà phải luôn hướng đến lợi ích của nhân dân, bảo vệ quyền lợi công bằng và truyền bá những giá trị văn hóa, đạo đức của xã hội.

Trong bài “Tạo mọi điều kiện thuân lợi để Hội nhà Báo Việt Nam và đội ngũ nhà báo cả nước hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao”. Trong di sản báo chí của Nguyễn Phú Trọng, đạo đức nghề báo được khẳng định như một trong những giá trị cốt lõi, đặt nền móng cho sự phát triển bền vững của nền báo chí cách mạng Việt Nam. Thông qua bài phát biểu nhân dịp kỷ niệm 70 năm Ngày thành lập Hội Nhà báo Việt Nam, Nguyễn Phú Trọng đã truyền tải những quan điểm sâu sắc về vai trò, sứ mệnh và đạo đức nghề báo trong bối cảnh đất nước phát triển và hội nhập. Nguyễn Phú Trọng cũng chỉ rõ vai trò của báo chí trong công tác đấu tranh chống tham nhũng, tiêu cực: “Đồng thời tích cực tham gia công tác xây dựng Đảng, xây dựng hệ thống chính trị trong sạch, vững mạnh, đấu tranh phòng, chống tham nhũng, tiêu cực.” Điều này cho thấy báo chí cần có nhiệm vụ truyền tải thông tin, và là công cụ để đấu tranh vì sự minh bạch và công bằng trong xã hội.

Thứ hai, đề cao trách nhiệm xã hội của báo chí

Nguyễn Phú Trọng cho rằng, trách nhiệm xã hội của báo chí là việc báo chí phục vụ lợi ích của cộng đồng và xã hội. Báo chí có trách nhiệm cung cấp thông tin đúng đắn, công bằng và không thiên lệch, giúp người dân có đầy đủ kiến thức để đưa ra quyết định đúng đắn trong cuộc sống. Báo chí phản ánh các vấn đề xã hội, góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng về các vấn đề quan trọng như giáo dục, môi trường, và sức khỏe, thúc đẩy các giá trị đạo đức, văn hóa và các chuẩn mực xã hội. Điều quan trọng, tính phản biện và trách nhiệm xã hội của báo chí  góp phần thúc đẩy sự phát triển bền vững của xã hội và nâng cao nhận thức cộng đồng về các vấn đề xã hội quan trọng.

Trong các bài viết: “Báo chí cần nỗ lực phấn đấu để nâng cao dân trí, tạo sự đồng thuận cao trong xã hội, cổ vũ sức mạnh đại đoàn kết dân tộc (Phát biểu tại Đại hội lần thứ IX Hội nhà báo Việt Nam, ngày 12/08/2010)”; “Báo chí phải đi tiên phong trên mặt trận tư tưởng (Phát biểu tại Đại hội lần thứ X Hội Nhà báo Việt Nam, ngày 09/8/2015)”; “Tạo mọi điều kiện thuân lợi để Hội nhà Báo Việt Nam và đội ngũ nhà báo cả nước hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao”; “Phát huy hơn nữa vai trò của báo chí trong sự nghiệp đổi mới, xây dựng và bảo vệ đất nước”; “Trách nhiệm xã hội và nghĩa vụ công dân của nhà báo”,..  Nguyễn Phú Trọng nhấn mạnh việc đề cao tính phản biện và trách nhiệm xã hội của báo chí là một yếu tố quan trọng để duy trì và phát triển một xã hội dân chủ và văn minh. Tính phản biện của báo chí giúp đảm bảo sự minh bạch, công bằng mà còn thúc đẩy quá trình phát triển của xã hội. Tính phản biện cũng giúp khơi gợi các ý tưởng mới và các giải pháp cải tiến. Khi báo chí đặt câu hỏi và thách thức những quan điểm cũ, nó có thể dẫn đến sự đổi mới trong các chính sách và phương thức hoạt động.

Thứ ba, xây dựng đội ngũ nhà báo có bản lĩnh và đạo đức nghề nghiệp

Nguyễn Phú Trọng, một nhà báo và là một người thầy, một người lãnh đạo có tư duy đào tạo báo chí rất bài bản. Trong quá trình đào tạo và bồi dưỡng nhà báo, ông luôn nhấn mạnh ba yếu tố: (1) Học tập lý luận chính trị - nền tảng của đạo đức nghề báo. Ông là người tin tưởng sâu sắc vào tầm quan trọng của lý luận chính trị đối với báo chí. Ông luôn chú trọng đưa lý luận chính trị vào đào tạo báo chí, để nhà báo cần viết tin tức và hiểu được trách nhiệm của mình với đất nước, với nhân dân. (2) Kết hợp lý thuyết với thực tiễn, rèn luyện đạo đức nghề nghiệp từ thực tế. Nguyễn Phú Trọng đặc biệt nhấn mạnh vai trò của thực tiễn trong đào tạo nhà báo. (3) Đề cao tính kỷ luật, nghiêm khắc trong nghề báo Một trong những điểm nổi bật trong di sản báo chí của Nguyễn Phú Trọng là tính kỷ luật cao. Ông là người rất nguyên tắc, làm báo phải nghiêm túc, không cẩu thả, không viết theo cảm hứng mà phải có sự kiểm chứng. Khi còn làm việc tại Tạp chí Cộng sản, ông yêu cầu các bài báo phải được biên tập kỹ lưỡng, kiểm tra chặt chẽ về mặt nội dung và tính chính xác. Ông cho rằng đạo đức nghề báo cần thể hiện ở nội dung bài viết và ở cách làm báo: làm báo cẩn thận, có trách nhiệm, không đưa tin sai lệch, không lợi dụng báo chí để phục vụ lợi ích cá nhân.

Thứ tư, nâng cao chất lượng thông tin và định hướng dư luận xã hội

Trong bối cảnh truyền thông hiện đại, sự xuất hiện của các thông tin sai lệch, tin giả, điều này càng làm rõ hơn vai trò của báo chí chính thống trong việc giữ vững niềm tin của công chúng. Báo chí phải là một nguồn thông tin đáng tin cậy, nơi mà công chúng có thể tìm thấy những thông tin chính xác, được kiểm chứng kỹ lưỡng, và được cung cấp một cách khách quan, công bằng. Do đó, nguyên tắc đạo đức nghề báo là yếu tố cần thiết để bảo vệ uy tín của báo chí mà còn là điều kiện tiên quyết để duy trì sự minh bạch và sự ổn định xã hội trong bối cảnh thông tin đa chiều và phức tạp hiện nay. Trong bài “Đôi lời tâm sự về làm Tạp chí Lý luận Chính trị của Đảng (năm 2011)”, Nguyễn Phú Trọng đã khẳng định báo chí phải là một phần không thể thiếu trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, không bị chi phối bởi lợi ích thương mại hay áp lực từ các thế lực bên ngoài. Các cơ quan báo chí cần tiếp tục phát huy vai trò của mình trong việc tạo dựng một xã hội thông tin lành mạnh, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đồng thời giáo dục, tuyên truyền và nâng cao nhận thức cho công chúng. Trong thời đại số hóa, việc giữ vững nguyên tắc đạo đức nghề báo là một thách thức lớn, nhưng cũng là yêu cầu không thể thiếu để báo chí thực hiện đúng chức năng và sứ mệnh của mình trong xã hội hiện đại.

Trong bài “Phát huy hơn nữa vai trò của báo chí trong sự nghiệp đổi mới, xây dựng và bảo vệ đất nước” Trong dòng chảy lịch sử báo chí cách mạng Việt Nam, đạo đức nghề nghiệp của nhà báo luôn là một nội dung trọng tâm trong sự nghiệp đào tạo và bồi dưỡng những người làm báo. Trước bối cảnh phát triển mạnh mẽ của khoa học - công nghệ và sự bùng nổ thông tin, vấn đề giữ gìn đạo đức nghề nghiệp ngày càng trở nên cấp thiết. Trong di sản báo chí của  Nguyễn Phú Trọng, việc bồi dưỡng và rèn luyện đạo đức nghề báo yêu cầu và là sứ mệnh đối với đội ngũ làm báo, nhằm đảm bảo báo chí luôn đồng hành cùng công cuộc đổi mới và phát triển đất nước. Trong thời đại bùng nổ thông tin, vai trò của báo chí ngày càng lớn, nhưng cũng đối diện với nhiều thách thức, đặc biệt là vấn đề đạo đức nghề nghiệp.

Phát huy hơn nữa vai trò của báo chí trong sự nghiệp đổi mới, xây dựng và bảo vệ đất nước

Báo chí Việt Nam tiếp tục phát huy truyền thống cách mạng, giữ vững tinh thần trung thực, khách quan, không ngừng đổi mới để thích ứng với thời đại số nhưng vẫn đặt lợi ích quốc gia và nhân dân lên hàng đầu. Một nền báo chí có đạo đức sẽ luôn là trụ cột quan trọng của đất nước trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Một trong những giải pháp quan trọng để nâng cao đạo đức nghề báo là đổi mới công tác quản lý và lãnh đạo báo chí. Nguyễn Phú Trọng nhấn mạnh: “Cần đổi mới sự lãnh đạo, chỉ đạo và quản lý báo chí, tăng cường trách nhiệm của các cơ quan chủ quản báo chí.” Điều này cho thấy, bên cạnh ý thức tự rèn luyện của từng nhà báo, thì vai trò của các cơ quan quản lý báo chí cũng vô cùng quan trọng. Nếu công tác quản lý yếu kém, không theo kịp sự phát triển của báo chí hiện đại, thì sẽ dẫn đến tình trạng báo chí bị thương mại hóa, xa rời nhiệm vụ chính trị và đạo đức nghề nghiệp. Điều này cho thấy, bên cạnh ý thức tự rèn luyện của từng nhà báo, thì vai trò của các cơ quan quản lý báo chí cũng vô cùng quan trọng. Nếu công tác quản lý không theo kịp sự phát triển của báo chí hiện đại, thì sẽ dẫn đến tình trạng báo chí bị thương mại hóa, xa rời nhiệm vụ chính trị và đạo đức nghề nghiệp.

3.4. Thảo luận

Kết quả nghiên cứu cho thấy tư tưởng, đạo đức nghề báo của Nguyễn Phú Trọng được xây dựng trên nền tảng kế thừa tư tưởng Hồ Chí Minh, chủ nghĩa Mác - Lênin và thực tiễn lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam. Điểm khác biệt cốt lõi trong tư tưởng của ông là đặt đạo đức nghề báo trong mối quan hệ hữu cơ với đạo đức cách mạng và công cuộc xây dựng Đảng, coi đó là chiến lược kiến tạo niềm tin chính trị và bảo vệ nền tảng tư tưởng trong bối cảnh truyền thông hiện đại. Về mặt lý luận, tư tưởng của Nguyễn Phú Trọng cung cấp một khung khái niệm khác biệt so với các lý thuyết đạo đức báo chí phương Tây vốn tách bạch giữa “khách quan” và “lập trường chính trị” - ở Việt Nam, hai yếu tố này không đối lập mà bổ trợ cho nhau, và  nhà báo luôn phải giữ vững tôn chỉ, mục đích và phục vụ lợi ích nhân dân.

Về mặt thực tiễn, trong bối cảnh chuyển đổi số và sự bùng nổ tin giả, các chỉ đạo của ông trở thành kim chỉ nam giúp báo chí chính thống ứng phó với áp lực thương mại hóa và sự xói mòn niềm tin công chúng. Việc kiên định với các nguyên tắc đạo đức mà Nguyễn Phú Trọng nhấn mạnh là chiến lược phát triển bền vững của báo chí cách mạng Việt Nam trong kỷ nguyên số. Từ đó, nghiên cứu đề xuất ba nhóm khuyến nghị: (1) xây dựng môi trường làm việc thúc đẩy chuyên môn và đạo đức nghề nghiệp; (2) tăng cường đào tạo bản lĩnh chính trị và trách nhiệm xã hội cho nhà báo; (3) xây dựng hệ thống quản lý, giám sát nội bộ nghiêm ngặt kết hợp với cơ chế khuyến khích tự giác tuân thủ các nguyên tắc đạo đức.

4. Kết luận

Nghiên cứu đã hệ thống hóa và làm rõ tư tưởng, đạo đức nghề báo trong di sản của Nguyễn Phú Trọng, khẳng định những đóng góp quan trọng của ông đối với báo chí cách mạng Việt Nam. Trên cơ sở kế thừa tư tưởng Hồ Chí Minh, chủ nghĩa Mác - Lênin và đường lối của Đảng, Nguyễn Phú Trọng đã xây dựng hệ thống quan điểm toàn diện với ba nguyên tắc cốt lõi: trung thực, khách quan và trách nhiệm xã hội, gắn liền với bản lĩnh chính trị, lòng yêu nước và sứ mệnh phục vụ nhân dân. Tư tưởng này thể hiện qua bốn nhóm ảnh hưởng chính: giữ vững đạo đức nghề báo trong truyền thông số và chống thương mại hóa; đề cao tính phản biện và trách nhiệm xã hội; xây dựng đội ngũ nhà báo có bản lĩnh chính trị, trình độ và đạo đức nghề nghiệp; nâng cao chất lượng thông tin và định hướng dư luận. Nghiên cứu lần đầu tiên hệ thống hóa một cách khoa học và toàn diện di sản này, khẳng định giá trị thời sự và định hướng thực tiễn cho sự phát triển bền vững của báo chí cách mạng Việt Nam, đồng thời gợi mở hướng nghiên cứu thực nghiệm về tác động của các chỉ đạo này đến hành vi tác nghiệp của nhà báo trong môi trường số./.