Tà áo dài Việt Nam qua hai phần ba thế kỷ

Xung quanh sự ra đời của tà áo dài duyên dáng này cũng có những ý kiến không giống nhau. Có một loại ý kiến khá phổ biến cho rằng áo dài này là do sáng tạo của hoạ sỹ Cát Tường  năm 1932. Đây là một hoạ sĩ thành danh vào thời kỳ này. Ông phát triển từ loại áo “tứ thân”, “mớ bẩy mớ ba” của các phụ nữ truyền thống đồng bằng Bắc Bộ. Gọi  áo “tứ thân” là do chiếc áo được may từ 4 mảnh vải ghép lại. Người phụ nữ vận trang phục kiểu này thường mặc nhiều lớp áo, mỗi chiếc một màu khác nhau (thí dụ trong cùng là yếm, rồi đến các lớp áo màu trắng, nâu non, xanh nõn chuối, hồng cánh sen…và ngoài cùng là thắt lưng bao xanh, bao đỏ gì đó). Khi mặc theo kiểu nhiều lớp áo và nhiều màu như vậy được gọi là áo “mớ bẩy mớ ba”. Loại trang phục này có ba đặc điểm: kín đáo; mềm mại, tha thướt; và nhất là màu sắc rất sống động. Mỗi khi các cô mặc trang phục này, tay cầm nón thúng quai thao, tóc vấn chít khăn mỏ quạ, đi dép cong cong, nhai trầu bỏm bẻm… trên đường trẩy hội mùa xuân, như thấy cả đất trời hoa cỏ cùng mở hội. Một nét đẹp không gì có thể thanh khiết hơn, Việt Nam hơn thế… Nhưng rồi cùng với sự phát triển của nền văn minh kỹ thuật hiện đại, dần dần bộ áo dài mớ bẩy mớ ba tuy đẹp và thơ mộng thật đấy, song cũng có cái “lỉnh kỉnh” của nó. Mỗi khi vận trang phục này, khá tốn thời gian. Nhưng đó không phải là lý do chủ yếu. Lý do chính là, khi vận trang phục này, vẻ đẹp đường nét hình thể của phụ nữ  bị “bưng bít”, che khuất hết cả. Cái vóc dáng và sức sống thanh tân của người phụ nữ có phần bị kiềm toả, giam hãm. Con người không được khoe ra cái vẻ kiều diễm trời cho với những đường cong tuyệt mỹ. Thế là nhu cầu cách tân xuất hiện. Hoạ sĩ Cát Tường đã kết hợp cái vẻ kín đáo, mềm mại thướt tha của chiếc áo truyền thống với cách bó sát áo vào cơ thể để tôn vinh đường nét hình thể người nữ. Nhờ vậy, chiếc áo dài tân thời ra đời. Người hay chơi chữ gọi tà áo do hoạ sĩ Cát Tường sáng tạo đó là áo “Lơ muya” ( Le mur tiếng Pháp là bức tường). Kiểu áo này được tờ báo Phong hoá (sau đổi thành Ngày nay) của nhóm Tự lực văn đoàn cổ suý nhiệt liệt, và được các thiếu nữ tân thời nhanh chóng hưởng ứng. Lúc mới đầu, nó không phải đã dễ dàng được chấp nhận ngay. Có một số người phản đối, nhất là những bậc Nho học thủ cựu. Họ sợ con em mình văn minh theo kiểu phong trào “Cải cách âu hoá”, “Vui vẻ trẻ trung” mà rơi vào sa ngã(!). Ngay cả nhà văn Nguyễn Công Hoan lúc bấy giờ cũng còn chê bai các cô mặc áo dài, đánh phấn tô son, đi giầy cao gót bằng câu chuyện Cô Kếu, gái tân thời kia mà! Nhưng rồi vẻ đẹp thực sự của tà áo dài đã từng bước chinh phục được ngay cả những người khó tính nhất.

Về sự ra đời của tà áo tân thời này, cũng lại có loại ý kiến khác. Như tờ Trong khuê phòng xuất bản ở Sài Gòn cho rằng áo tân thời cũng đã xuất hiện từ năm 1932 ở tại phía Nam. Bằng chứng là cô Elisabeth Huê Mỹ đã là người đầu tiên mặc bộ áo tân thời từ năm đó và còn có cả ảnh chụp quảng cáo.

Các ý kiến khác nhau ấy cũng đã có lúc trở thành cuộc tranh luận kéo dài. Nhưng việc chiếc áo dài có ở đâu trước hẳn không mấy quan trọng. Điều đáng nói hơn cả là tác phẩm áo dài này do người Việt Nam sáng tạo, và ngày càng khẳng định vẻ đẹp cổ điển của nó. Đã có những lúc, những nơi người ta đã thử cải tiến. Tiêu biểu nhất là lần cải tiến của Trần Lệ Xuân trong những năm 60-70 ở Sài Gòn. Và gần đây, một số nhà tạo mốt cũng có ý cách tân (ở một vài chi tiết như: tay, vai, cổ, vạt, độ ngắn dài, nét thêu hoặc hoa văn…), nhưng chung quy lại vẫn không thể thoát được những đặc điểm căn bản vốn có của nó. Bản chất, hồn vía của tà áo dài duyên dáng cách đây hơn 70 năm vẫn kiêu sa bền vững trước sự thử thách của thời gian.

Cũng chẳng biết tự khi nào, tự nhiên có sự “phân công” trang phục áo dài này. áo trắng dành để cho các nữ sinh. áo màu các loại để dành cho thanh nữ, phụ nữ. áo nhung đen nhung tím dành để các bà… Riêng “áo tím Huế mộng mơ” thì với cả thiếu nữ đến trường và các em gái xinh tươi thôi không đến trường nữa cũng đều hút hồn người ta cả.

Không hiểu sao gần đây có một ai đó khi phân tích áo dài lại tán ra thành cái vẻ “sexy” của nó. Tôi cho rằng đó là một cái nhìn có phần lệch lạc, nhuốm màu sắc dục, của người thiếu cái căn bản văn hoá.

Từ bấy đến nay, ai cũng công nhận rằng tà áo dài duyên dáng Việt Nam đã trở thành một nét đẹp đặc sắc, đặc thù có một không hai trên thế giới. Xét trên phương diện thương mại mà nói, nó cũng đã tự nhiên trở thành thương hiệu made in Viet Nam mà chẳng phải đi đăng ký, chẳng sợ nơi nào “nhái” hay chiếm mất bản quyền. Nó cứ kiêu sa lộng lẫy một nét anh hoa cẩm tú quê hương nước Việt.

“Dịu dàng áo trắng trong như suối

Toả phất đôi hồn cánh mộng bay”

Vào thời Thơ Mới, nhà thơ Huy Cận đã chẳng cầm lòng được trước những tà áo trắng mê ly như thế đó./.