Ngày xưa nhà nho chống tham nhũng

Ngày xưa, các nhà nho là những người học hành cao, hiểu biết rộng. Với câu thơ, ngòi bút lông và ý chí bất khuất của người quân tử, nhà nho không những đã chống trả mãnh liệt mọi bất công của xã hội phong kiến, mà còn là những người lãnh đạo của các phong trào nông dân nổi dậy lúc bấy giờ.

Trước tiên chúng ta hãy nói đến cái chơi thâm thuý của Cao Bá Quát. Ông quê làng Phú Thị, huyện Gia Lâm. Thuở nhỏ lúc còn đi học trường làng, ông đã nổi tiếng là hay chữ. Trong làng ông, có thầy lý trưởng có tính tham nhũng, hay ăn bớt, ăn xén của công và ăn đút lót của dân. Thầy Lý được lệnh đắp hai con voi để đặt trước sân đình. Với số tiền quan trên trao cho, ai ai cũng tưởng hai con voi sẽ đẹp đẽ lắm. Đến xem thì mọi người  mới ngã ngửa thấy con voi vô cùng xấu xí, nên bàn tán nhỏ to mãi về tài đắp voi của thầy Lý. Cao Bá Quát không thèm nói suông mà tặng cho thầy Lý một bài thơ dán trước đình làng:

Khen ai khéo khéo đắp đôi voi

Đủ cả đầu đuôi, đủ cả vòi

Chỉ có cái kia sao chẳng thấy

Hay là thầy Lý bớt đi rồi?

Thầy Lý ra xem, bụng cứ ấm ức, nhưng chẳng nói được gì.

Nguyễn Quý Tân tục gọi Nghè Tân, quê ở làng Thượng Cốc, huyện Gia Lộc, tỉnh Hải Dương, đỗ tiến sĩ dưới triều Thiệu Trị. Ông được bổ làm quan nhưng tính tình phóng khoáng nên ông từ quan, rồi đi ngao du đây đó.

Lúc còn làm quan thanh tra, ông thường cải trang đi điều tra tư cách, đạo đức và việc làm của các quan lại.

Một hôm, ông giả làm người thợ đóng cối xay lúa vào đóng cho nhà quan tổng đốc. Đóng từ sáng đến trưa mà chẳng thấy quan cho ăn uống gì. Đến chiều, ông lên công đường cũng chẳng thấy quan làm việc. Nghè Tân liền leo lên chiếc sập sụ giữa nhà đánh một giấc ngon lành.

Lính thấy thế mới vào trình quan. Quan cho gọi ông vào quở mắng và định đánh đòn. Ông kêu là mình học trò nghèo nên phải đi đóng cối xay để kiếm ăn. Nghe vậy quan liền chỉ lên bức tranh vẽ một con quạ và 100 con chim sẻ treo ở tường bảo phải vịnh một bài thơ. Ông xin giấy viết liền hai câu thơ:

Nhất chích, nhất chích, hữu nhất chích

Tứ, ngũ, lục, thất, bát, cửu chích…

Quan nhìn vào chưa rõ ý thế nào. Sau đó Nghè Tân viết tiếp:

Hà ô chi thiểu, điểu chi đa?

Thực tận dân gian thiên vạn thạch!

Nghĩa là:

Một sẻ, một sẻ lại một sẻ

Bốn, năm, sáu, bẩy, tám, chín sẻ

Quạ sao lại ít, sẻ sao nhiều?

Ăn sạch của dân muôn vạn hộc!

Quan Tổng đốc nghĩ thầm: “Không khéo nó muốn chơi xỏ mình là kẻ ăn hại chăng?” Quan lớn liền hỏi:

+ Chữ anh đẹp, văn anh hay, vậy đã đi thi khoá nào chưa?

- Có, đã thi đậu rồi!

+ Đậu gì?

- Tiến sĩ.

Quan giật mình liền hỏi lại:

+ Đậu gì nào?

- Tiến sĩ.

Sau đó, Nghè Tân nói rõ chức vụ và nhiệm vụ của mình. Quan Tổng đốc vội tụt xuống khỏi ghế, vái lấy vái để xin lỗi.

Huyện Thanh Liêm tỉnh Hà Nam là quê của Nguyễn Khuyến. Tên quan huyện ở đây ăn hối lộ và tham nhũng khét tiếng thế mà tự vỗ ngực ta đây là “thanh liêm”. Một lần hắn mở cuộc thi thơ lấy đầu đề là “Bồ tiên thi”. Bồ tiên là roi bằng cỏ bồ, nghĩa là roi đánh không đau. ý nói sự cai trị của hắn là nhân đức. Lợi dụng lối chơi chữ, Nguyễn Khuyến làm bài thơ xỏ quan huyện trong đó có câu:

Bồ chứa miện dân chừng bật cạp

Tiên là ý chủ muốn nhiều xu!

Và

Từ vàng sao chẳng luôn từ bạc

Không khéo mà roi nó phết cho.

(Bồ tiên thi)

Hay đả kích tên đốc học Hà Nam chuyên ăn hối lộ học trò, Nguyễn Khuyến chửi một cách khinh bỉ:

… Ai rằng ông dại với ông điên

Ông đại sao ông biết lấy tiền

Chỉ cốt túi mình cho nặng chắc

Trăm năm mặc kệ tiếng chê khen

(Tặng Đốc học Hà Nam)

Còn Tú Xương nhà thơ của “Dòng sông Vị” lại tỏ ra quyết liệt hơn:

Tri phủ Xuân Trường được mấy niên?

Nhờ trời hạt ấy cũng bình yên

Chữ “y” chữ “chiếu” không phê đến

Ông chỉ quen phê một chữ “tiền”!

Cũng ở miền Bắc ngày trước, có câu ca dao:

Thứ nhất là rắn mang hoa

Thứ nhì Từ Đạm, thứ ba Tán Bình

Từ Đạm đứng thứ nhì, là tên quan tham nhũng nổi tiếng, lúc nào cũng tìm cơ hội để đục khoét dân lành. Vì xuất thân từ hàng tiến sĩ, nên họ Từ cũng khoái chuyện văn chương, thơ phú. Từ thường dạo chơi ở núi Dục Thuý và nước non tỉnh Ninh Bình, làm nhiều thơ khắc trên mặt đá, vậy mà chẳng ai thèm nhắc đến tên hắn. Tức quá hắn ra lệnh cho khắc hai bàn chân của hắn vào đá để “lưu danh”. Nhưng chân vừa khắc xong thì sáng sớm hôm sau thấy bốn câu thơ đề bên cạnh:

Năm ngoái thấy quan đục bốn vần

Năm nay quan lại đục hai chân

Khen cho đá cũng gan lỳ thật

Chịu được cho quan đục mấy lần

Bài thơ này có người cho là của Tản Đà, có người thì bảo là cụ Giáo Khôm – một nhân sĩ ở Ninh Bình. Chẳng hiểu sai đúng thế nào?

Bài thơ trên hay ở chỗ, chữ “đục” có hai nghĩa: vừa là đục đá cũng là vừa chửi Từ Đạm đục khoét dân. Đá có thể để cho quan đục mấy lần, nhưng dân bị đục hoài thì làm sao mà chịu cho nổi.

Chúng ta thấy nhà nho hiền lành mà sâu sắc, nhả ngọc phun châu cũng tài mà lời lẽ chửi bọn quan lại tham ô còn sâu sắc hơn dao./.