Quán triệt quan điểm của Hồ Chí Minh về mối quan hệ công chúng - báo chí để nâng cao chất lượng hoạt động báo chí

Mối quan hệ công chúng - báo chí trong tư tưởng  Hồ  Chí Minh là  mối quan hệ biện chứng hai chiều giữa hai  chủ  thể: công chúng và báo chí. Đây là quan điểm cách mạng, đối lập  với quan  điểm  tư sản coi báo chí là “quyền lực thứ tư” đứng  trên nhân  dân,  đối lập với nhân dân, tách rời khỏi công chúng-nhân dân.  Khảo sát các tác phẩm báo chí của Hồ Chí Minh, chúng  tôi thấy Người xác định rõ vị thế từng chủ thể để từ đó làm nổi bật mối  quan hệ. Báo chí ở đây là báo chí cách mạng. Công chúng  ở đây  là  quần chúng nhân dân, quần chúng cách mạng. Vị thế  của báo chí cách mạng, theo Hồ Chí Minh là người lãnh đạo, dẫn dắt, giác  ngộ quần chúng; đồng thời cũng lại là người phục vụ  nhân dân,  phục vụ quần chúng cách mạng. Báo chí cách mạng  là  diễn đàn  của  nhân dân, là nơi nhân dân nói lên tâm tư,  tình  cảm, nguyện vọng, ý thức xã hội, trách nhiệm công dân, nơi bày tỏ  ý chí  cách  mạng. Hơn nữa, báo chí cách mạng còn là công  cụ  để quần chúng thông qua đó thực hiện quyền làm chủ của mình...  Vị thế  của công chúng, theo Hồ Chí Minh là đối tượng phục vụ của báo  chí;  là  nguồn thông tin dồi dào và vô tận cho  báo  chí. Đồng  thời, công chúng vừa là khách hàng, lại vừa là người thầy cho  báo chí, người kiểm tra, giám sát báo chí hoạt động,  nhân tố  thúc đẩy và quyết định sự phát triển của báo chí. ở đây  là quan hệ biện chứng giữa hai chủ thể, chứ không phải quan hệ chủ thể – khách thể.

Theo  Hồ Chí Minh, tờ báo, bài báo là vũ khí, là công  cụ, là  phương tiện của "người viết báo" cách mạng, để tác động vào đối  tượng "quần chúng", vào "dân chúng", vào "đại đa số  công - nông - binh",  vào "nhân dân lao động", ... như Người  viết  trong từng  giai đoạn cách mạng cụ thể, để phục vụ, để tuyên  truyền, giải  thích, giáo dục họ và đưa họ "đến mục đích chung"  -  mục đích  cách mạng. Bởi vậy, tờ báo, nhà báo cách mạng muốn  hướng tới quần chúng lao động, để tuyên truyền, giáo dục, giác ngộ và dẫn  dắt họ, không thể tách rời họ, không thể không hiểu  họ  - với  tư  cách là những đối tượng tiếp nhận, có hoàn cảnh,  điều kiện,  trình độ nhận thức và tâm lý, nhu cầu, nguyện vọng  khác nhau.  Từ  nhiều góc độ khác nhau, Hồ Chí Minh  luôn  nhắc  nhở người  làm  báo không được tách rời mối quan hệ này. Người  còn đòi  hỏi  người làm báo cách mạng càng phải "sát  quần  chúng", càng  phải rút ngắn khoảng cách nhận thức giữa nhà báo  và  đối tượng tiếp nhận - nhân dân lao động.

Trong quan hệ báo chí - công chúng (nhân dân), Hồ Chí Minh luôn  luôn  đề  cao vai trò tích cực, chủ động của  người  tiếp nhận.  Bản  thân Người là tấm gương về sự học hỏi  quần  chúng, tiếp  thu ý kiến quần chúng trong viết báo: "Bây giờ,  khi  Bác viết  gì cũng đưa cho một số đồng chí xem lại, chỗ nào khó hiểu thì các đồng chí bảo cho mình sửa chữa... Phải có chí, chớ giấu dốt, nhờ tự phê bình và phê bình mà tiến bộ" (Cách viết).

Toàn  bộ nội dung quan hệ này, theo chúng tôi được  Người đề  cập ngắn gọn trong ba câu hỏi: Viết cho ai? Viết để làm gì? Viết  như thế nào? Và chính Người đã trả lời từng câu hỏi  này: Viết  cho đại đa số công - nông - binh (đối tượng tiếp nhận).  Viết để  phục  vụ nhân dân, phục vụ cách mạng (mục đích hoạt  động)! Viết  sao  cho  quần chúng dễ hiểu, dễ nhớ, dễ làm  theo  (cách thức, phương pháp tác động).

Người  làm báo muốn thành công phải hiểu công chúng,  hiểu hoàn  cảnh,  điều kiện tiếp nhận, trình độ, tâm lý và  nhu  cầu tiếp  nhận  của công chúng, nghĩa là phải gắn bó mật thiết  với công  chúng.  Không những thế, Hồ Chí Minh còn chỉ ra cho chúng ta:  báo  chí muốn đạt được mối quan hệ mật thiết ấy  với  công chúng,  thì về nội dung phải thế nào, hình thức phải ra sao  và bằng phương pháp làm việc nào để đạt hiệu quả.

Có  thể tiếp cận tư tưởng này của Hồ Chí Minh theo ba  góc độ  sau  đây (ba yêu cầu) đối với báo chí nói chung và đối  với người làm báo:

- Về nội dung viết - tức viết cái gì?

- Về cách viết - tức viết như thế nào?

- Về yêu cầu, đòi hỏi đối với người viết - tức làm gì, làm thế  nào  để thực hiện được hai yêu cầu trên; tất cả  chỉ  được giải  quyết sau khi đã trả lời được câu hỏi xuyên suốt là  viết cho ai, viết để làm gì).   

Theo Hồ Chí Minh, báo chí gắn bó với công chúng trước hết bằng nội dung thông tin phù hợp hoàn cảnh, đáp ứng nhu cầu  của công chúng.

-  Phù hợp hoàn cảnh, điều kiện của đối tượng tiếp nhận là yêu  cầu có tính nguyên tắc, sự vận dụng nhuần nhuyễn quan điểm triết học mácxít về tính lịch sử - cụ thể.

Trong  Thư gửi các bạn cùng hoạt động ở Pháp (1923), trong Hội  liên hiệp thuộc địa và tờ báo Người cùng khổ, khi  đề  cập những  việc còn phải làm để đấu tranh giải phóng dân tộc  mình, Người  đã nhắc các bạn "Điều đó tuỳ hoàn cảnh của mỗi  dân  tộc chúng ta. Đối với tôi, câu trả lời đã rõ ràng: trở về nước,  đi vào  quần  chúng, thức tỉnh họ, tổ chức họ, đoàn kết  họ,  huấn luyện họ, đưa họ ra đấu tranh giành tự do, độc lập".

Trong  Thư gửi Hội nghị thông tin tuyên truyền và báo  chí toàn  quốc  (1948), Người đã phê bình "các cấp thông tin  tuyên truyền thường thi hành chỉ thị cấp trên một cách máy móc, không biết áp dụng theo hoàn cảnh thiết thực trong địa phương mình".

-  Phù hợp và đáp ứng nhu cầu đòi hỏi của công chúng - đối tượng  tiếp  nhận  là điều kiện tiên quyết để  công  tác  tuyên truyền báo chí đạt hiệu quả.

Trong  Bài  nói tại Hội nghị tuyên giáo miền  núi  (1963), Người nêu ví dụ về câu chuyện do đồng chí Đimitơrôp kể tại  Đại hội  quốc  tế cộng sản lần thứ 7: Hồi đó ở Đức mới có một  cuộc bãi công rất to. Đảng cử một đồng chí đến để tuyên truyền. Đáng lẽ  người  ta đang bãi công thì phải nói bãi công nên  làm  thế nào.  Nhưng đồng chí này lại nói chủ nghĩa Mác là gì, thặng  dư giá  trị  là  gì... Như thế là nói không đúng chỗ, không  thiết thực.  May  mà  đồng chí đó không bị quần chúng ném  đá.  Tuyên truyền  như  thế không ăn thua gì cả".  Và Bác nói:  "Công  tác tuyên truyền phải cụ thể, thiết thực...".

Trong Thư gửi Hội nghị thông tin, tuyên truyền và báo  chí toàn  quốc (1948), Bác phê bình "những khuyết điểm của báo chí: hay nói chính trị suông mà ít chú ý đến những vấn đề quan trọng khác như kinh tế, văn hoá, xã hội; không nắm được những vấn  đề chính để giải thích cho dân...".

Hồ  Chí  Minh phê bình những cán bộ "không chịu  khó  hiểu quần chúng cần cái gì, muốn nghe, muốn biết cái gì". Trong  tác phẩm Sửa đổi lối làm việc, Người lên án bệnh "chủ quan", "hẹp hòi", phân tích và lên án thói ba hoa với các biểu hiện xa  rời quần  chúng, tác hại của nó. Từ đó, Người đòi hỏi cán  bộ  phải "sát  quần chúng, hợp quần chúng", "mỗi tư tưởng, mỗi câu  nói, mỗi  chữ  viết phải tỏ rõ cái tư tưởng và lòng ước ao của  quần chúng";  Bác chỉ rõ: "Người tuyên truyền không điều tra,  không phân  tách,  không nghiên cứu, không hiểu biết quần chúng,  chỉ gặp  sao nói vậy, bạ gì viết nấy, nhất định thất bại". Câu  nói này  có  nhiều phương diện ý nghĩa, nhưng trước hết, về  phương diện  nội dung trong hoạt động báo chí, có thể thấy Hồ Chí Minh quan  tâm trước hết đến việc viết cái gì, nói cái gì (nội dung) cho  quần  chúng, phải viết và nói cái mà quần chúng cần,  quần chúng  hiểu, chứ không phải chỉ nói và viết cái mình  có,  mình nghĩ ("gặp sao nói vậy, bạ gì viết nấy").

Báo chí gắn bó với  công chúng bằng hình thức, cách thức thể hiện phù hợp cách nghĩ, cách nói, cách hiểu của công chúng, phải chuyển tải được nội dung đến công chúng.

Không  chỉ đòi hỏi cán bộ tuyên truyền, báo chí phải  "sát quần chúng, hiểu quần chúng",  Hồ Chí Minh còn chỉ ra những yêu cầu  về cách thức đối với người tuyên truyền, làm sao để chuyển tải được nội dung tuyên truyền đến "người dân".

Trong  tác phẩm Đời sống mới (1947), Người viết: "Tuyên truyền thì phải dần dần nói cho người ta hiểu, để người ta  vui lòng làm, chứ không có quyền ép người ta", "nói một lần họ chưa hiểu  thì nói nhiều lần", "nói thì phải nói một cách giản  đơn, thiết  thực với hoàn cảnh mỗi người; nói sao cho người ta  nghe rồi  làm được ngay. Việc dễ, việc nhỏ làm được rồi, sẽ nói  đến việc  to việc khó". Yêu cầu của Bác đối với người tuyên  truyền là  "phải hăng hái, bền gan, chịu khó, đồng thời phải cẩn thận, khôn khéo, mềm mỏng".

Trong  tác phẩm Người tuyên truyền và cách tuyên truyền (1947), Hồ Chí Minh cũng chỉ ra "cách tuyên truyền": "mình phải hiểu  rõ", "phải biết cách nói", "phải có lễ độ", "thái độ phải mềm  mỏng". "Nói thì phải giản đơn, rõ ràng, thiết thực...  sao cho ai cũng hiểu được, nhớ được".

Trong  Thư gửi đại hội báo giới (1947), Hồ Chí Minh  nêu nhiệm  vụ cho báo giới: "lời lẽ phải phổ thông, dễ hiểu,  đường hoàng,  vui vẻ, làm cho người xem báo có thú vị mà  lại  có  bổ ích".

Trong Sửa đổi lối làm việc, Người nhấn mạnh  nhiều  lần đến  việc  "học cách nói của dân chúng", "nhất là học  nói  cho quần  chúng  hiểu" vì "cách nói của dân chúng rất đầy  đủ,  rất hoạt bát, rất thiết thực, mà lại rất giản đơn", "phải luôn luôn dùng  những lời lẽ, những thí dụ giản đơn, thiết thực, dễ hiểu" "Bao  giờ  cũng  phải tự hỏi: Ta viết cho ai xem?  Nói  cho  ai nghe?".

Trong Thư gửi báo Bạn chiến đấu, Thư gửi hội nghị thông tin tuyên truyền và báo chí toàn quốc (1948), Thư gửi lớp học viết  báo Huỳnh Thúc Kháng, Thư gửi báo Quân du kích (1949); đặc  biệt trong tác phẩm Cách viết (1953), Hồ Chí Minh đã chỉ ra một cách sâu sắc, cụ thể về cách viết phù hợp với đối tượng:

"Mình  viết ra cốt là để giáo dục, cổ động, nếu người  xem mà  không  nhớ được, không hiểu được là viết không đúng,  nhằm không đúng mục đích. Mà muốn cho người xem hiểu được, nhớ được, làm được thì phải viết cho đúng trình độ của người xem, viết rõ ràng,  gọn gàng, chớ dùng chữ nhiều...", "Phải viết thiết thực, nói có sách, mách có chứng"; "Viết rồi thì phải đọc đi đọc lại; thấy  cái gì thừa, câu nào, chữ nào thừa thì bỏ bớt đi...  Mình đọc  mấy  lần rồi cũng chưa đủ. Phải nhờ một số đồng chí  công, nông, binh đọc lại. Chỗ nào ngúc ngắc, chữ nào khó hiểu, họ nói ra cho thì phải chữa lại"...

Rõ  ràng,  trong tư tưởng của Hồ Chí Minh về  phương  pháp tuyên truyền báo chí từ hơn nửa thế kỉ trước, đã chứa đựng  các yếu  tố  của mô hình truyền thông hai chiều mềm dẻo, một phương hướng  phát  triển hiện đại của các phương tiện thông  tin  đại chúng  từ  nửa sau thế kỉ XX, như nhận định của đề tài  đã  nêu trên.  Và  đó cũng là quan điểm về vai trò tích cực  của  công chúng - đối tượng đối với chủ thể truyền thông.

Người  làm báo gắn bó với công chúng ngay trong   phương pháp công tác

Không  những  chỉ  rõ các yêu cầu về nội dung,  cách  thức tuyên  truyền phù hợp đối tượng, yêu cầu đòi hỏi đối với  người tuyên  truyền, với người làm báo, Hồ Chí Minh còn  chỉ  ra  cho chúng  ta nguyên tắc, phương pháp, quy trình công tác,  để  đáp ứng  được các yêu cầu trên. Đó là phương pháp khách quan,  khoa học và cách mạng, cẩm nang vô cùng quý giá cho các nhà báo.

Trong  Sửa đổi lối làm việc, Hồ Chí Minh khái quát thành 5  "liều thuốc chữa thói ba hoa" như 5 nguyên tắc đối với người viết  và nhấn mạnh: "Chưa điều tra, chưa nghiên cứu, chưa  biết rõ, chớ nói, chớ viết".

Trong  tác phẩm Cách viết, Người còn chỉ rõ quy trình  5 bước  để  lấy tài liệu, gồm nghe, hỏi, thấy, xem, ghi,  mà  lại phải  "xem cho rộng" để có nhiều tài liệu mà so sánh trong  khi viết.  Điều đáng chú ý là quy trình 5 bước lấy tài liệu này vừa là  yêu  cầu về thực tiễn (gắn sâu với cán bộ, chiến  sĩ,  nhân dân,  đồng  bào, đi đến nơi để xem), lại vừa là yêu cầu  về  lý luận (phải xem báo chí, sách vở nữa).

Nói cách khác, quan điểm gắn bó mật thiết với thực tiễn đời  sống, với đối tượng tiếp nhận - công chúng, trong tư tưởng Hồ  Chí  Minh luôn luôn nhất quán và là yêu cầu hàng đầu,  mang tính  quyết định đối với người làm công tác tuyên truyền, người làm báo.

Thực  tiễn quan hệ báo chí với công chúng ở nước  ta  hiện nay,  là mối quan hệ biện chứng hai chiều, mang tính cách mạng.

Tuy vậy, vẫn còn nhiều phức tạp, đặt ra không ít vấn đề lý luận và  thực tiễn cần được nghiên cứu và giải quyết. Không  phải  ở đâu  và lúc nào báo chí cũng làm tròn trách nhiệm xã hội, nhiệm vụ chính trị của mình định hướng dư luận, tư tưởng, là phục vụ cách mạng, phục vụ quần chúng nhân dân. Báo chí của ta  thực sự đã là diễn đàn của nhân dân, nhưng thực tế có lúc có nơi còn bị  lợi dụng hoặc không phản ánh hết chức năng là diễn đàn quần chúng nhân dân. Báo chí chưa thực sự làm tốt vai trò là công cụ để  quần chúng thông qua đó thực hiện quyền làm chủ. Mặt  khác, các  thế lực thù địch đang tấn công vào chính báo chí chúng  ta và  từng ngày, từng giờ lôi kéo quần chúng - công chúng báo chí của ta xa rời quỹ đạo cách mạng.

Vì  vậy,  việc nhận thức quan điểm Hồ Chí Minh về quan  hệ công  chúng - báo chí, trong tình hình hiện nay càng có ý nghĩa thời  sự đối với báo chí nước nhà. Đó là việc nêu cao tính  mục đích  –  mục đích cách mạng trong hoạt động báo chí, khắc  phục hiện  tượng  xa rời tôn chỉ, mục đích, chạy theo  khuynh  hướng “thương mại hoá”, giật gân, câu khách, đi ngược lại lợi ích,  ý chí của quần chúng nhân dân.  Đó là việc nêu cao tính giáo dục, tính văn hoá, tính nhân dân của báo chí, để từ đó thực hiện tốt chức năng tuyên truyền của báo chí. Mặt khác, báo chí phải  bám sát  đời  sống  nhân dân, khai thác nguồn tin phong  phú,  sinh động, đầy hơi thở cuộc sống từ nhân dân, phản ánh đúng tâm  tư, nguyện vọng và ý chí của nhân dân. Có như thế báo chí mới  được nhân dân đón nhận và tin yêu.

Về mặt nghiệp vụ, có thể khái quát ý nghĩa thành 3 yêu cầu thực  tiễn sau đây đối với người hoạt động báo chí: viết  đúng, viết trúng và tiến tới viết hay.

Làm báo trước hết và thực chất là hoạt động chính trị -  xã  hội. Vì vậy, người làm báo phải luôn luôn nâng cao trình độ  mọi mặt, trước hết là trình độ nhận thức chính trị, để viết đúng, thể hiện sáng tạo chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước.  Mặt khác, với chức năng và nhiệm vụ tự thân, báo chí  và nhà  báo có sứ mệnh cao cả là hướng dẫn dư luận xã hội, là  địa chỉ  văn hoá cho nhân dân, cho công chúng, là một bộ phận,  mắt xích  quan  trọng trong hệ thống giám sát xã hội. Do đó,  người làm  báo  phải không ngừng học tập, tích luỹ vốn kiến thức  văn hoá  rộng  để có thể đánh giá đúng, nắm bắt, theo kịp trình  độ của  quần  chúng và viết đúng trình độ nhận thức của đối  tượng tiếp nhận.

Một cách logic và biện chứng, nhu cầu văn hoá - tinh thần  của công chúng, của người dân là đa dạng, phong phú, phức tạp  và luôn luôn vận động, biến đổi theo hướng ngày càng  cao.

Mỗi giai đoạn lịch sử, mỗi bộ phận dân cư, mỗi hoàn cảnh địa lý- kinh  tế - chính  trị khác nhau, người dân đều có những  nhu  cầu giống nhau nhưng cũng có những trạng thái tâm lý xã hội và  nhu cầu khác nhau về những vấn đề thời cuộc. Muốn hoạt động báo chí của  mình  có hiệu quả, sản phẩm báo chí được công  chúng  tiếp nhận,  thông  tin đến được với công chúng, người làm  báo  phải luôn  luôn  tìm hiểu, nắm bắt nhu cầu của công chúng-đối  tượng phục  vụ  để viết cái mà công chúng cần.  Rõ  ràng trên  thực tế có những trang báo, chương trình truyền hình được đầu  tư  và  tổ chức công phu, nhưng vẫn không được người  đọc, người  xem đón nhận mặn mà, bởi vì nhà tổ chức - người làm  báo không  đáp ứng được nhu cầu thiết thực của công chúng, chỉ  đưa ra  những sản phẩm báo chí mang tính áp đặt, cung cấp những cái mình có chứ không phải những cái công chúng cần.

Trình độ văn hoá (nhất là văn hoá đọc, văn hoá nghe - nhìn), dân trí của công chúng ngày càng được nâng cao trong một  xã hội  phát triển với sự hỗ trợ đắc lực của công nghệ thông  tin. Sản  phẩm báo chí càng phong phú, công chúng càng có cơ hội  để lựa  chọn trong tiếp nhận, sử dụng. Bởi vậy, người làm báo phải không ngừng trau dồi kiến thức chuyên môn, nghiệp vụ, cập  nhật kiến  thức, nâng cao kỹ năng để viết cho phù hợp, hấp dẫn,  làm cho  người  đọc, người xem, người nghe ham thích,  dễ  nhớ,  dễ hiểu, dễ làm theo./.