Giáo dục đạo đức học Mác - Lênin với việc xây dựng đạo đức mới cho sinh viên Việt Nam

Trên thực tế hiện nay, theo các tác giả đề tài cấp Nhà nước KHXH - 04 khi nghiên cứu thực trạng đạo đức sinh viên được đo cụ thể bằng 8 chỉ số: Kính trọng, biết ơn; Tôn trọng nội quy, pháp luật; Trung thực, thẳng thắn, trọng lẽ phải; Có tinh thần trách nhiệm; Nhân ái, tình nghĩa; Giữ chữ tín; Yêu lao động; Bảo vệ môi sinh thì có khoảng từ 19 - 21% sinh viên được hỏi có quan điểm, thái độ, hành vi đạo đức phù hợp cao với chuẩn mực đạo đức mong đợi, 17 - 19% có những thiếu hụt rõ ràng về nhận thức, niềm tin và hành vi đạo đức. Số đông còn lại 60 - 62% là những người bình thường, thiếu hụt ở chỉ số này nhưng không thiếu hụt ở chỉ số khác. Hiện tượng sinh viên vi phạm luật pháp, nội quy trường học, sa đà vào các tệ nạn xã hội như ma tuý, mại dâm, thậm chí cả mại dâm nam không còn là điều hiếm hoi. Đặc biệt, có đến 45,4% đến 59,4% số sinh viên được hỏi không dằn vặt, ân hận khi bản thân làm sai luật pháp một cách không chủ định và không ai biết; 75% sinh viên làm ngơ khi thấy người khác làm sai luật pháp… Hoặc có đến 47,8%  sinh viên tự nhận thấy mình chưa tự giác và cố gắng học tập trong học kỳ vừa qua… ⁽²⁾.
Như vậy, bên cạnh những giá trị đạo đức truyền thống cốt lõi, nhân bản được sinh viên coi trọng, cần thiết phải tìm ra các loại hình giáo dục đạo đức cụ thể để trang bị phần thiếu hụt trong đa số sinh viên để đạt mục tiêu xây dựng những thế hệ sinh viên hội đủ đức - tài. Bởi trong cấu trúc nhân cách thì “đức” được coi là “cái gốc”, là “hạt nhân” của nhân cách. Theo G.Banđzelaze thì: “đạo đức là nội dung cốt yếu của tính cách con người”⁽³⁾.

Đạo đức là một hình thái ý thức xã hội nên một mặt được hình thành từ chính cuộc sống hàng ngày của mỗi con người, mặt khác, quan trọng hơn đạo đức được hình thành và phát triển chủ yếu bằng con đường giáo dục. Đặc biệt với sinh viên, trên cơ sở những tố chất đạo đức đã được hình thành  ở tuổi vị thành niên, bước vào môi trường đại học, đạo đức sinh viên phát triển những nét mới, những tố chất đạo đức mới khác biệt so với trước. Đây chính là quá trình phủ định biện chứng, cái mới ra đời trên cơ sở cái cũ và cái mới ấy cũng là kết quả tác động của hoàn cảnh mới. Sự định hướng giá trị trong mỗi sinh viên không phải là một hằng số bất biến, mà nó biến đổi theo từng thời gian khi điều kiện sống, điều kiện môi trường – xã hội thay đổi. Căn cứ vào đặc điểm này trong quá trình hình thành và phát triển đạo đức của sinh viên, chúng ta hoàn toàn có thể thông qua giáo dục và bằng giáo dục để xây dựng những giá trị đạo đức tốt đẹp cho mỗi sinh viên. Đây chính là quá trình chuyển văn hoá đạo đức xã hội thành văn hoá đạo đức cá nhân. Trong đó, giáo dục đạo đức học Mác - Lê nin trong các trường đại học là một yếu tố quan trọng góp phần hình thành và phát triển đạo đức mới cho mỗi sinh viên.

Có thể khái quát đạo đức cá nhân bao gồm ý thức đạo đức và năng lực đạo đức. Trong đó, ý thức đạo đức là một thể thống nhất giữa các yếu tố: lý tưởng đạo đức, tri thức đạo đức, niềm tin đạo đức, nhu cầu đạo đức và tình cảm đạo đức. Năng lực đạo đức bao gồm các năng lực nhận thức, năng lực đánh giá và năng lực thực hiện những hành vi đạo đức của mỗi chủ thể đạo đức trong thực tiễn. Sự phân chia này cũng chỉ mang tính chất tương đối bởi khi chủ thể đạo đức nhận thức, đánh giá các hiện tượng đạo đức trong thực tiễn hay thực hiện hành vi đạo đức của mình thì không chỉ đơn thuần là thể hiện năng lực đạo đức  mà còn là thước đo sự phát triển của ý thức đạo đức của chủ thể ấy. Trong cấu trúc đạo đức cá nhân thì tri thức đạo đức và các quan điểm đạo đức là cơ sở lý tính quan trọng để chủ thể đạo đức lựa chọn và tiếp nhận những chuẩn mực đạo đức, những nguyên tắc đạo đức tốt đẹp, trong sáng. Đối với mỗi người nói chung và sinh viên nói riêng, những tri thức và quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về đạo đức chính là cơ sở lý tính cho việc xây dựng các giá trị đạo đức mới trên cơ sở kế thừa các giá trị đạo đức truyền thống của dân tộc. Làm được điều này bởi các lý do sau:

Thứ nhất, Đạo đức học Mác - Lênin chỉ ra nguồn gốc, bản chất và những quy luật đạo đức giúp cho mỗi người học hiểu rõ quy luật: mỗi thời đại, mỗi xã hội, mỗi giai cấp đều có những chuẩn mực, nguyên tắc và lý tưởng đạo đức đặc thù của nó. Bởi vì, “con người dù tự giác hay không tự giác, rút cuộc đều rút những quan niệm đạo đức của mình từ những quan hệ thực tiễn đang làm cơ sở cho vị trí giai cấp của mình, tức là từ những quan hệ kinh tế trong đó người ta sản xuất và trao đổi… Xét đến cùng, mọi học thuyết đạo đức đã có từ trước đến nay đều là sản phẩm của tình hình  kinh tế xã hội lúc bấy giờ”⁽⁴⁾.

Theo các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác thì đạo đức luôn luôn thay đổi theo sự thay đổi tồn tại xã hội hay nói cách khác, đạo đức về bản chất là một hình thái ý thức xã hội, cũng như các hình thái ý thức xã hội khác, đạo đức có nguồn gốc từ chính tồn tại xã hội của con người và bị qui định bởi tồn tại xã hội. Do đó, các ông khẳng định không có một thứ đạo đức xã hội tồn tại vĩnh viễn. Vì vậy, khi nhận thức, đánh giá một giá trị đạo đức, một hiện tượng đạo đức nào đó chúng ta không chỉ dừng lại ở nội dung khái niệm, câu chữ, ở những thể hiện bề ngoài mà phải tìm hiểu nguồn gốc kinh tế - xã hội đã sản sinh ra nó. Ăngghen đã khẳng định sự đối lập, sự vận động trong lĩnh vực đạo đức là một lĩnh vực thuộc về lịch sử loài người và “chính trong lĩnh vực này, những chân lý tuyệt đỉnh cuối cùng hiếm có hơn bao giờ hết. Từ dân tộc này sang dân tộc khác, những quan niệm về thiện và ác đã biến đổi nhiều đến mức chúng thường trái ngược hẳn nhau”⁽⁵⁾. Cùng với sự phát triển của các hình thái kinh tế - xã hội trong lịch sử là sự thay đổi các hình thái đạo đức xã hội từ đạo đức nguyên thuỷ, đạo đức chiếm hữu nô lệ, đạo đức phong kiến, đạo đức tư sản và hiện nay là đạo đức vô sản. Các tri thức đạo đức trên giúp người học nhận thức rõ sự vận động của các nền đạo đức xã hội, vạch ra tính tất yếu của sự hình thành và phát triển của nền đạo đức xã hội chủ nghĩa. Đây là tiền đề để mỗi sinh viên vững tin vào tính nhân đaọ của nền đạo đức xã hội chủ nghĩa và sự thắng lợi của công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội hiện nay. Niềm tin, tình cảm đạo đức của sinh viên được hình thành trên nền tảng vững chắc của hệ thống tri thức đạo đức học Mác - Lênin và hiện thực đạo đức đang diễn ra trong xã hội làm cho họ tự nguyện tham gia tích cực vào các hoạt động đạo đức, các hoạt động xã hội.

Thứ hai, đạo đức học Mác - Lênin luận chứng một cách khoa học cho những nguyên tắc, chuẩn mực đạo đức và lý tưởng đạo đức cộng sản chủ nghĩa. Hình thái đạo đức xã hội này được hình thành và phát triển trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội. Nó là sự kết tinh những giá trị đạo đức tốt đẹp của dân tộc và những giá trị đạo đức mới cho phù hợp với xu thế phát triển của thời đại.Tri thức đạo đức chính là kết quả của sự nhận thức đạo đức, là sự phản ánh đời sống đạo đức của xã hội. Nhờ những tri thức đạo đức đã được trang bị, sinh viên có cơ sở khoa học để tự khẳng định đâu là những giá trị đạo đức chân thực và giả hiệu. Điều này có một vai trò quan trọng trong điều kiện phát triển cơ chế thị trường, giao lưu hội nhập văn hoá đang tồn tại rất nhiều các nhân tố ảnh hưởng tiêu cực đến quá trình hình thành và phát triển nhân cách của sinh viên, có như vậy, giáo dục đạo đức học Mác - Lênin mới làm tròn nhiệm vụ “dạy người” của mình. Đúng như lời của nhà triết học cổ Hy Lạp Arixtôt đã nói: chúng ta bàn về đạo đức không phải để biết đức hạnh là gì mà quan trọng là để trở thành con người đức hạnh. Đồng thời, với những tri thức đạo đức được trang bị, sinh viên ý thức được đầy đủ chiều sâu và những yêu cầu của chuẩn mực và nguyên tắc đạo đức xã hội đối với bản thân. Hơn ai hết, họ là lớp người biết phát triển và mở rộng nhu cầu thực hiện hành vi đạo đức của mình từ những điều thiện tưởng chừng giản đơn hàng ngày là giúp đỡ con người đến những điều thiện mang giá trị phổ quát là: Cần học tập nắm vững khoa học - công nghệ để góp phần nhỏ bé của mình vào công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay.

Thứ ba, cùng với việc luận chứng những giá trị tốt đẹp của nền đạo đức xã hội chủ nghĩa, Đạo đức học Mác - Lênin giúp sinh viên thấy rõ xu hướng phát triển tất yếu của hiện thực đạo đức trong tương lai để họ có đích vươn tới. Trong điều kiện xã hội hiện nay, lý tưởng đạo đức cộng sản là lý tưởng đạo đức cao đẹp nhất, định hướng cho mỗi hành động của xã hội, con người nói chung và mỗi sinh viên nói riêng. Trong mỗi bước đi, mỗi hành động, mỗi nhiệm vụ cụ thể của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam chúng ta đều có được một định hướng, một động lực tinh thần và một chân giá trị tốt đẹp soi đường, đó chính là: Lý tưởng cộng sản. Nhờ việc giáo dục lý luận Mác - Lênin nói chung và Đạo đức học Mác - Lênin nói riêng mà mỗi sinh viên đều có thể hình dung ra xu hướng phát triển của một nền đạo đức trong tương lai với mục tiêu là xây dựng cho mình một lý tưởng đạo đức cộng sản. Chủ thể của nền đạo đức mới được xây dựng từ những con người hội đủ các phẩm chất sau:

“- Có tinh thần yêu nước, tự cường dân tộc, phấn đấu vì độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, có ý chí vươn lên đưa đất nước thoát khỏi nghèo nàn lạc hậu, đoàn kết với nhân dân thế giới trong sự nghiệp đấu tranh vì hoà bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội.

- Có ý thức tập thể, đoàn kết, phấn đấu vì lợi ích chung.

- Có lối sống lành mạnh, nếp sống văn minh, cần kiệm, trung thực, nhân nghĩa, tôn trọng kỷ cương phép nước, qui ước của cộng đồng; có ý thức bảo vệ và cải thiện môi trường sinh thái.

- Lao động chăm chỉ với lương tâm nghề nghiệp, có kỹ thuật, sáng tạo, năng suất cao, vì lợi ích của bản thân, gia đình, tập thể và xã hội.

- Thường xuyên học tập nâng cao hiểu biết về trình độ chuyên môn, trình độ thẩm mỹ và thể lực⁽⁵⁾.

Thứ tư, giáo dục Đạo đức học Mác - Lênin góp phần quan trọng truyền lại những giá trị đạo đức truyền thống của dân tộc cho những thế hệ sinh viên  qua các phạm trù đạo đức cơ bản của môn học như: Phạm trù lẽ sống; Hạnh phúc; Nghĩa vụ đạo đức; Lương tâm; Thiện và ác... Đồng thời chỉ ra những nguyên tắc cơ bản của đạo đức mới như chủ nghĩa tập thể là cơ sở của đạo đức mới. Lao động tự giác, sáng tạo là cội nguồn của đạo đức mới. Đạo đức mới được xây dựng trên cơ sở kết hợp hài hòa giữa chủ nghĩa yêu nước và chủ nghĩa quốc tế vô sản... Đây chính là những chuẩn mực đạo đức khuyến khích, định hướng và căn bản của nền đạo đức mà chúng ta vươn tới: Đạo đức cộng sản⁽⁶⁾.

Thực tiễn đã chứng minh rằng, tài năng của con người muốn phát triển được cần phải dựa vững chắc trên sự phát triển các phẩm chất đạo đức. Sinh viên cũng vậy, khi xây dựng được các phẩm chất đạo đức trong sáng, họ sẽ là những người cần cù trong học tập, sáng tạo trong công việc, nhiệt tình trong các hoạt động xã hội và xứng đáng là những người chủ tương lai của đất nước./.

_______________________________

(1) PGS, TS Đặng Hữu Toàn (2002), “Chủ nghĩa Mác - Lê nin và công cuộc đổi mới ở Việt Nam”, Nxb.CTQG, Hà Nội, tr. 473.

(2) Phạm Minh Hạc - Nguyễn Khoa Điềm (chủ biên) (2003), Về phát triển văn hoá và xây dựng con người thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá, Nxb. CTQG, Hà Nội, tr. 294 - tr.300.

(3) G. Banđzelaze (1985), Đạo đức học, T.1, Nxb. Giáo dục, tr. 48.

(4) C.Mác và Ph.Ăng ghen toàn tập (1994), T.20, Nxb. CTQG, Hà Nội, tr. 136 - tr.137.

(5) Văn kiện HNTW5 khoá VIII tr. 59

(6) Học viện Chính trị quốc gia HCM, Giáo trình Đạo đức học, Nxb. CTQG, tr.93 - tr.166.